Кіріспе

Орыс діни өнері

988 жылы православиеге өткеннен кейін иконаларды қолдану және жасау Киев Русіне енді. Жалпы ереже бойынша, бұл иконалар Константинопольден басқарылатын Византия өнерінің қасиетті үлгілері мен формулаларын қатаң сақтады. Уақыт өте келе, ресейліктер православие әлемінде кездеспейтін түрлер мен стильдердің сөздігін кеңейтті. 17-ғасырға дейін Ресейде Батыс Еуропаның діни өнерінің жеке, жаңашылдық және шығармашылық дәстүрлері жетіспеді, сол кезде ресейлік иконалар кескіндемесі протестанттық және католик Еуропасының діни суреттері мен гравюраларынан күшті әсер алды. 17-ғасырдың ортасында патриарх Никонның діни қызметтер мен рәсімдердегі өзгерістері орыс православие шіркеуінде бөлінуге әкелді. Дәстүршілдер, қудаланған "Ескі рәсімдерді сақтаушылар" немесе "Ескі сенімділер" иконалардың дәстүрлі стильдеуін жалғастырды, ал Мемлекеттік шіркеу оның тәжірибесін өзгертті. Сол кезден бастап иконалар дәстүрлі стильде және реалистік емес режимде ғана емес, сонымен қатар орыс стилизациясы мен Батыс Еуропа реализмінің қосындысымен, және сол кездегі католиктік діни өнерге ұқсас Батыс Еуропалық тәсілмен суреттелді. Бұл типтегі иконалар орыс православие шіркеулерінде кездескенмен, кейде католик шіркеуінің түрлі sui juris рәсімдерінде де кездеседі. Орыс иконалары әдетте ағаштан жасалған суреттер, көбінесе кішкентай, бірақ кейбір шіркеулер мен монастырларда әлдеқайда үлкен болуы мүмкін. Кейбір орыс иконалары мыстан жасалған. Ресейдегі көптеген діни үйлерде "қызыл" немесе "әдемі" бұрыш - красный угол - деп аталатын бөлмеде иконалар ілінеді. Иконаның тарихы бай және күрделі діни символикамен байланысты. Орыс шіркеулерінде басты киелі үйден иконостас (орысша иконостас, иконостас) немесе иконалар экраны, ортасында қос есігі бар иконалар қабырғасы арқылы бөлінеді. Орыс тілінде иконаны "жазылған" деп айту қалыпты, себебі орыс тілінде (грек тіліндегідей, бірақ ағылшын тілінен өзгеше) бір сөз (писат'', писать орыс тілінде) сурет салуды да, жазуды да білдіреді. Иконалар - бұл суреттелген Евангелие деп саналады, сондықтан Евангелиенің адал және дәл жеткізілуіне мұқият көңіл бөлінеді. Керемет жасайтын бейнелер "көрініп тұрады" деп айтылған. Иконаның "көрінісі" (орысша: явление) - бұл оның керемет түрде табылуы. "Нағыз икона - бұл "көрініп тұрған", жоғарыдан берілген сыйлық, прототипке жол ашатын және кереметтер жасай алатын".

Тарих

Кейбір ең қадірленген, бірақ толық иконалар, керемет тауаматургтың өнімдері деп саналатындар, олармен байланысты қалалардың атымен белгілі, мысалы Владимир, Смоленск, Казань және Ченстохова бейнелері, барлығы Мәриям қыз, православиелік мәсіхшілерде Құдайды тудырушы Теотокос деп аталады. Ресейдің ең танымал икона суретшісі Андрей Рублев (1360 - 15 ғасырдың басында), 1988 жылы Мәскеу патриархаты оны "әулие" (ресми түрде әулие деп таныды). Оның ең танымал еңбегі - "Ескі Келісімдегі Үштік". Ресейліктер көбінесе жеке пайдалану үшін иконалар жасайтын, олардың ортасындағы бейнесіне өздері немесе отбасы мүшелері аталатын белгілі бір қасиеттілердің бейнелерін қосатын. Иконалар көбінесе металл қаптамалармен (оклад оклад, немесе дәстүрлі түрде, riza риза, яғни "көйлек") алтын немесе күміспен қапталған, сәнді бұйымдармен жасалатын, кейде эмальданған, филигренді немесе жасанды, жартылай бағалы немесе тіпті асыл тастар мен інжу-маржандармен орнатылған. Иса мен Мәриямның бейнелері жұп болып, оларды жас жұптарға сыйлық ретінде берді. Ресейлік иконалық суретте және діни пайдалануда басқа суреттерге қарағанда Мәриям құдайының бейнелерінің көптеген түрлері бар; Мариандық бейнелер әдетте керемет деп саналатын бейнелердің көшірмелері болып табылады, олардың жүздегендері бар: "Марияның бейнелері әрқашан керемет деп саналды, оның ұлының бейнелері сирек кездеседі". Мәриямның бейнелері көбінесе оның Исаны қолына алып отырғанын көрсетеді, бірақ кейбіреулерінде ол бейнесі жоқ. Бұларға "Калуга", "Отпен беттелген", "Герондисса", "Боголюбово", "Вилна", "Жүректер балқытушысы", "Жеті семсер" және т.б. бейнелер жатады. Сондай-ақ, Марияның Исаны туғанға дейінгі өміріндегі оқиғаларды бейнелейтін иконалар, мысалы, Мәриямның туған күні немесе Мәриямның өзі. Православиедегі иконалар дәстүрлі стандарттарға сәйкес келуі керек және негізінен көшірмелер болғандықтан, Православие батыс христиандық сияқты жеке суретшінің беделін ешқашан дамыта алмады, ал ең жақсы икона суретшілерінің есімдері көбінесе православиеліктер немесе өнер тарихшылары ғана біледі. Икона суреттеуі консервативті өнер болып табылады, көп жағдайда қолөнер деп есептеледі, онда суретші негізінен көшіру құралы ғана. Суретші жеке даңққа ұмтылмады, өзін Құдайдың қарапайым қызметшісі деп санады. Сондықтан 19-шы және 20-шы ғасырларда Ресейде икона суреттеуі қағаз және қалайыдағы машинамен жасалған литографияның пайда болуымен күрт төмендеді, ол суретшілердің шеберханаларынан гөрі көп мөлшерде және әлдеқайда арзанға иконаларды шығара алатын. Күнделікті қолданысқа арналған көптеген қағаз иконалар әлі де православиеліктер тарапынан қымбатқа түсетін боялған панельдерге қарағанда сатып алынады. Суретші өзін даңққа жеткізуді көздемегендіктен, иконаға қол қою қажет деп саналмады. Кейінгі иконалар көбінесе көптеген қолдардың еңбегі болды, бір шебердің еңбегі емес. Дегенмен, кейбір кейінгі иконалар суретшінің атымен, сондай-ақ күні мен орнымен қол қойылған. Иконаларға жазылған күндердің ерекшелігі - олардың көптегені "Дүние жаратылуынан" бастап есептелетіні, шығыс православиесінде Дүние 5509 жылы 1 қыркүйекте жаратылған деп сенді. Кеңес дәуірінде Ресейде Палех, Мстёра және Холуйдағы бұрынғы ауылдық икона суретшілері өздерінің әдістерін лакталған тауарларға көшірді, оларды орыс ертегілері мен басқа да діни емес сахналардың сәнді бейнелерімен безендірді. Діннен секулярлық тақырыптарға көшу 1920-шы жылдардың ортасында орыс лак өнерінің қағаз машеде пайда болуына әкелді. Бұл салыстырмалы түрде жаңа өнер формасында ең ерекше көзге түсетіні - Палех миниатюралық суреттері, қара лак фонында. Көптеген орыс иконалары кеңес үкіметінің агенттері тарапынан жойылды немесе шетелге сатылды, кейбіреулері жойылмау үшін жасырылды немесе елден контрабандалық жолмен шығарылды. Коммунизм құлағаннан бері көптеген икона суреттеу студиялары қайта ашылды және жергілікті және халықаралық нарық үшін әртүрлі стильдерде сурет салып жатыр. Көптеген ескі, жасырылған иконалар да жасырын жерлерден қайтарылды немесе шетелден әкелінді. 19-шы және 20-шы ғасырлардың соңында иконалар нарығы православиелік сенушілерден асып, оларды орыс дәстүрлі өнері мен мәдениетінің мысалдары ретінде жинаушыларға дейін жетті. Сол кезеңде Никоновтық емес стильде салынған иконалардың көптеген жалғандары жасалды. Мұндай жалғандар, көбінесе әдемі орындалған, шеберлікпен жасалған және Ескі сенімділер мен коллекционерлерге түпнұсқа ретінде сатылды. Кейбіреулері бүгінгі күні де нарықта кездеседі, сонымен қатар жаңадан салынған жалғандардың саны да көп, сондай-ақ жаңа стильдерде салынған, бірақ бұрынғы стильдерге ұқсас иконалар да бар. Бүгін сатылатын көптеген иконалар бұрынғы суреттеудің кейбір ерекшеліктерін сақтайды, бірақ олардың заманауи екені анық көрінеді.

Сурет салу техникасы және жинау

Көптеген орыс иконалары арнайы дайындалған ағаш панельдерде немесе ағаш панельдерге желімделген матада жұмыртқа темперасымен салынған. Гало және фондық аймақтар үшін жиі алтын жапырақ қолданылады; бірақ кейбір иконаларда күміс жапырақ қолданылады, кейде алтынға ұқсас болу үшін лакпен боялған, ал кейбір иконаларда мүлдем алтын жапырақ қолданылмайды. Орыс иконаларында әдетте күрделі безендірілген және көбінесе үш өлшемді болатын қалайы, қола немесе күміс сыртқы жабындар да болуы мүмкін. Бұл жабындар ризалар немесе окладтар деп аталады. Икона суреттеуінің тұрақты ерекшелігі - суретті лакпен жабу...

Жасы, түпнұсқалығы және жалғандары

1990 жылдан бері көптеген 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында жасалған иконалар жасанды түрде ескіртіліп, содан кейін сатып алушылар мен коллекционерлерге олардың нақты жасынан ескірек екені айтылды. Көбінесе мұндай "жартылай жалғандықтар" жоғары деңгейдегі ресейлік икона суретшілері жасап шығарады, олар керемет өнер туындыларын салу ғана емес, сонымен қатар дайын иконаны "ескірту" қабілетімен де шебер болады. Нәтижесінде шыққан икона көптеген адамдарға ұнайтын көркем туынды болғанымен, ол алдау туындысы саналады және оның сәндік қасиеттерінен басқа икона ретінде құндылығы жоқ. Икона коллекциялау саласындағы тағы бір мәселе – заңды түрде ескі иконаларды жаңадан боялған, содан кейін жалған жасқа келтірілген және жоғары көркемдік деңгейге ие суреттермен "қайта құрастыру". Мысалы, 17-ші немесе 18-ші ғасырға жататын қарапайым немесе "халықтық өнер" иконасы заманауи суретшілермен қайта боялып, одан кейін 17-ші немесе 18-ші ғасырдың шедеврі ретінде қабылданатын икона жасау үшін панельдің жасына сәйкес жасанды түрде ескіртілуі мүмкін. Шындығында, бұл 17-ші немесе 18-ші ғасырға жататын панельге салынған 20-шы немесе 21-ші ғасырдың шедеврінен басқа ештеңе емес. Соңғы онжылдықтарда түпнұсқа иконалардың құны мен бағасының өсуіне байланысты, мұндай амалдар қазіргі заманғы шеберлер қайта бояған және жасанды түрде ескіртілген, панельдің жасына сәйкес келтірілген 19-шы ғасырдың төмен сапалы халықтық иконаларымен де жасалады.

Заңдықтар

Ресей заңдарына сәйкес, жүз жылдан асып кеткен кез келген орыс иконасын экспорттау қазіргі таңда заңсыз. Ресейден экспортталатын кез келген икона Ресей Федерациясының Мәдениет министрлігі берген, иконаның жасын куәландыратын сертификатпен бірге болуы керек. Ресей заңдары иконаларды экспорттау мәселесінде айқын болғанымен, 100 жылдан астам уақыт бұрын жасалған орыс иконалары көршілес Балтық елдеріне контрабанда арқылы немесе Мәдениет министрлігінің сыбайлас жемқор шенеуніктерінің салдарынан ашық нарыққа түсіп жатыр, олар экспорттауға рұқсат етілмеген иконаны "100 жылдық" деп сертификаттауға дайын. Кеңес Одағының тарағаннан бері көптеген орыс иконалары ресейлік мұражайлар мен жеке ресейлік коллекционерлердің тікелей сатып алуы арқылы Ресейге қайтарылды, сондай-ақ Рим папасы Иоанн Павел II-нің әйгілі Қазандық Құдай анасы иконасының 18 ғасырғы көшірмесін Ресей православие шіркеуіне табыстауы сияқты жағдайларда адал ниетпен қайтарылды.