Кіріспе

Африканың мүйізіндегі ортағасырлық мұсылман әулеті Валашма әулеті - Африканың мүйізіндегі ортағасырлық мұсылман әулеті, Ифатта (қазіргі Шығыс Шева) құрылған. Ол XIII ғасырда құрылған, қазіргі Сомалиленд, Сомали, Джибути, Эритрея және Шығыс Эфиопиядағы Ифат және Адал сұлтандарын басқарған.

Шежірелік дәстүрлер

Ифат пен Адалдың валашма князьдері араб генеалогиялық дәстүрлеріне ие екенін мәлімдеді. Ұрпақ бойынша Валашма дәстүрлері Ел Макрисидің Бану Махзум руынан шыққандығын көрсетеді. Бірақ Ифат сұлтандығы халифа ʿАли мен Джафар ибн Аби Талибтің ағасы Акил ибн Аби Талибтен тараған. Соңғысы Хорн аймағына қоныс аударған алғашқы мұсылмандардың бірі болды. Алайда, жартылай аңызға айналған Валазманың тарихы Умар ибн Дунья хауаз халифа Алидің ұлы әл Хасанның ұрпағы болған деп мәлімдейді. XIV ғасырдағы араб тарихшысы Ибн Халдун Валазманың ата-бабалары бір кездері Дамот патшалығына салық төлеген деп жазған. Алайда, көптеген тарихшылар, соның ішінде Энрико Серули және Дж. Спенсер Тримингем, Валашма әулетін жергілікті тұрғындардан шыққан деп санайды. Серули Харар жылнамаларына сәйкес, Арабиядан келген 10-ғасырдағы "Ау" Баркхадле Валашма әулетінің негізін қалаушы Умар ибн Дунья хауаздың бесінші ата-бабасы болған деп мәлімдейді. Иоан Льюис сондай-ақ "Саад ад Дин жерінің билеушілері" атты қысқаша патша тізімінде Баркхадле Валашма ата-бабаларының бірі ретінде танылғанын айтады. Льюис оның өлімін 1190 жылы деп санайды. Алайда, жергілікті дәстүрлерге сәйкес, ол 500 жылдан астам өмір сүрді деп айтылады, бұл оның өлімін 16 ғасырдың басында орынды деп көрсетеді. Валашма әулетінің кейбір билеушілері қазіргі Сомалилендтегі Ау Бархадл жерінде жерленген деп есептеледі. Бархадлдың ұрпақтары ретінде Валашмалардың табысы, ұзақ өмір сүруі және ықпалы олардың туған отбасылық фонға байланысты болды. Валашмалар тарихи тұрғыдан Аргоббаның ата-бабалары мен Доба халқымен байланысты. Харари халқы да Валазмамен байланысы бар деп санайды. Бахру Зевде, Ричард Панкхерст, Джибрил Ниан Ифат пен Адалдың валасма сұлтандарын негізінен Аргобба мен Харари деп санайды. Алайда, Амели Чекрун ортағасырлық Ифат халқын Аргобба халқымен сәйкестендіруге ешқандай байланыс жоқ деп болжайды. Ифаттың валасма әулеті Адалдың басшыларымен некелік одақтарды бастады. Араб Факихтің "Абиссинияны жаулап алу" хроникасына сәйкес, Ифаттың соңғы валасма билеушісінің ұрпағы Саад ад Дин II-нің арлы-берлілері ХVI ғасырдағы Эфиопияның Адал соғысына қатысты. Адалдың соңғы белгілі валасма мүшесі Харардың Баракат ибн Умар Дин болды. Валасма әулетінен шыққан Харла мен Добаның Кабиртоларын 1769 жылы Ауссадағы (қазіргі Афар аймағы) Афардың Мудаито әулеті құлатты. Валасма атағы әлі де XIX ғасырға дейін Ифат провинциясында қолданылып келді, бұл аймақтың губернаторлары ескі әулеттен шыққан деп мәлімдеді. 1993 жылы Мұхаммед Салех өзінің ата-бабалары Ифаттың Аргобба Валасма болғандығын мәлімдеген. Оның ата-бабалары ғасырлар бойы Шува Харар жолының саудагерлері болғандығын айтты.

Тіл

Ферри Роберт пен Харбесон Джонның айтуынша, Адаль халқының, сондай-ақ оның билеушілерінің, имамдар мен сұлтандардың тілі қазіргі Харари тіліне өте ұқсас. XIX ғасырдағы эфиопиялық тарихшы Асма Гиоргис валашмалардың өздері араб тілінде сөйлейтінін айтады.

Ифат сұлтандығы

13 ғасырдың аяғында солтүстік Харарга Махзуми әулетінің билігі кезінде мұсылман сұлтандарының ордасы болды. Қазіргі замандағы бір дереккөзде солтандықтың ішкі қақтығыстардан бөлініп, көрші мұсылман мемлекеттерімен күреспен әлсірегені сипатталады. 1278 жылы солтүстік Шевадағы Ифат деп аталатын көрші мемлекеттердің бірі Валашма бастаған Шева сұлтандығына басып кірді. Бірнеше жыл күрестен кейін солтандық Ифатқа қосылды. Бұл аннексия әдетте Умарға тиесілі, бірақ ол Шува аннексияланғанға дейін 50 жыл бұрын қайтыс болған. Оның немересі Жамал ад-Дин немесе тіпті оның шөбересі Абуд болуы мүмкін. 1288 жылы Сұлтан Уәли Асма Хұбат, Адал және басқа да мұсылман мемлекеттерін табысты жаулап алды. Ифат Африканың ең күшті мұсылман патшалығы болды. 1332 жылы Ифат сұлтаны I Хакк ад Дин Әбісіния императоры Амда Сейон әскерлеріне қарсы әскери жорықта қаза тапты. Амда Сейон кейін Джамал ад-Динді жаңа патша етіп тағайындады, содан кейін Джамал ад-Диннің ағасы Наср ад-Дин болды. Осы сәтсіздікке қарамастан, Ифаттың мұсылман билеушілері өздерінің жорығын жалғастырды. Абиссиния императоры айналадағы мұсылмандарды "Иеміздің жаулары" деп атады және 15 ғасырдың басында Ифатқа қайтадан шабуыл жасады. Көп күрес жүргізгеннен кейін Ифат әскерлері жеңілді, солтандықтың билеушісі Саад ад Дин II патша Зейлаға қашты. Сол жерде оны Әбісіния әскері қуып жетіп, өлтірді.

Ифат сұлтандары

Билеуші Аты Билік ету Ескертпе 1 Султан ʿУмар Дунья Хаваз 11971276 Валашма әулетінің негізін қалаушы, оның лақап аты ʿАдуньё немесе Вилинвили болды. Ол Шева сұлтандығын басып алу үшін әскери жорық бастады. Шейх Юсуф әл-Коннейн оның бесінші ата-бабасы. 2 Султан ʿАли "Базию" Нахви ʿУмар 12761299 ʿУмар Дунья Хауаздың ұлы, ол көптеген сәтті науқандарды басқарды, олардың ең көрнектісі - Шеуаны жаулап алу және олардың астанасын өртеп, Махзуми әулетінің аяқталуын белгіледі. 3 Сұлтан Хаққуддин ʿУмар 12??12?? Ұл ʿУмар Дунья Хаваз 4 Султан Хусейн ʿУмар 12??12?? Ұл ʿУмар Дунья Хаваз 5 Султан Насраддин ʿУмар 12??12?? Ұл ʿУмар Дунья Хаваз 6 Султан Мансур ʿАли 12??12?? Әли "Базию" ʿУмар 7 Сұлтан Джамаладиннің ұлы Әли 12??12?? Әли "Базию" ʿУмар 8 Сұлтан Абуд Джамаладиннің ұлы 12??12?? Жамаладдин Әлидің ұлы 9 Сұлтан Зубер Абуд 12??13?? Әбуд Жамаладдиннің ұлы 10 Мати Лейла Әбуд 13??13?? Әбуд Жамаладдиннің қызы 11 Сұлтан Хаққуддин Нахви 13? ?1328 Нахви Мансурдың ұлы, Мансурдың немересі ʿУмар 12 Султан Сабирәддин Махамед "Уақойи" Нахви 13281332 Нахви Мансурдың ұлы, Абесиния императоры Амде Сейоннан жеңілді, оны бауыры Джамаладинмен алмастырды. 13 Сұлтан Жамалдин Нахви 133213?? Нахви Мансурдың ұлы, Амде Сейонның тұңғыш патшасы 14 Султан Насраддин Нахви 13??13?? Нахви Мансурдың ұлы, Амде Сейонның тұңғыш патшасы 15 Султан "Qāt" ʿАли Сабираддин Махамед 13??13?? Сабирәддин Махмет Нахвидің ұлы, Амде Сейонның өлімінен кейін император Невая Крестосқа қарсы көтерілді, бірақ көтеріліс сәтсіз аяқталып, оның орнына ағасы Ахмет 16 Султан Ахмет "Харби Арэд" ʿАли 13??13?? Әли Сабирәддин Махметтің ұлы, вассалдық рөлді қабылдады және Невайя Крестосқа қарсы көтерілісін жалғастырмады, кейіннен мұсылман тарихшылары оны өте нашар қарады. ?1374 Ахмет Әлидің ұлы 18 Сұлтан Сааддин Ахмет 13741403 Ахмет Әлидің ұлы, Дауыт I немесе Ешак I-нің Іфатқа жасаған абиссиниялық шабуылда қаза тапты

Адал сұлтандығы

Адал - Ифат провинциясының шығысында мұсылмандар мекендеген жазық жерлер аймағы. Ол орта ғасырларда эфиопия империясының шығысында мұсылмандық мекендейтін төменгі жер бөлігін көрсету үшін екіжақты қолданылған. Соның ішінде Аваш өзенінен солтүстікке қарай Аббе көлінің жағасына қарай және Сомалиленд жағалауындағы Шева мен Зейла арасындағы аумақ. Эвальд Вагнердің айтуынша, Адал аймағы тарихи тұрғыдан Зеиладан Харарға дейінгі аймақ болды. XIV ғасырдың аяғында Валазма ханзадалары Хакк ад-Дин II және Саад ад-Дин II өздерінің базасын Харари платосына Адалға көшіріп, жаңа Султанат құрды. Ифаттың соңғы сұлтаны Саад ад-Дин II 1403 жылы Зейлада қашып кеткеннен кейін өлтірілді, оның балалары Йеменге қашып кетті, кейін 1415 жылы Харар үстірттеріне оралды. 15 ғасырдың басында Адалдың астанасы Дакар қаласында құрылды, онда Саад ад-Дин II-нің үлкен ұлы Сабр ад-Дин III Йеменнен оралғаннан кейін жаңа база құрды. 1400-ші жылдардың аяғында Валазма сұлтандарына Харар алқабындағы Харла әмірлері қарсылық білдіре бастады. Келесі ғасырда Адалдың штабы Харарға көшірілді. Осы жаңа астанадан Адал Имам Ахмад ибн Ибрахим әл-Гази (Ахмад "Гурей" немесе Ахмад "Гран") бастаған тиімді әскер ұйымдастырды, ол Әбісения империясына басып кірді. Ифант пен Адалдың валашма сұлтандары да сән-салтанатқа деген құштарлық танытқан көрінеді. Адал сұлтандарының Араб түбегінің билеушілерімен сауда қатынастары мұсылмандарға сыртқы әлеммен қарым-қатынастары әлі де бұғатталған христиан эфиопиялықтарға қол жеткізе алмайтын сән-салтанатқа ие болуға мүмкіндік берді. Сұлтан Бадлай туралы христиан құжатында былай делінген: "Сұлтанның және оның басшыларының киімдері күміспен әшекейленген және барлық жағынан жарқырап тұрды. Сол сұлтанның бүйірінде алтын мен асыл тастармен қапталған пышақ, алтын тамшылармен қапталған әшекейі және алтын бояумен жазылған жазуы бар еді. Оның шатыры Сирия елінен әкелінген еді. Ол сондай әдемі жасалыпты, оны көргендер таңғалды, және оған қанатты жыландар суреттелген еді".

Адал сұлтандары

Атауы Билік ету Ескертпе 1 Султан Сабираддин Сааддин 1415 1422 Сааддин Ахметтің ұлы, Ол атасының патшалығын қайтарып алу үшін Йеменнен Африка мүйізіне оралды. Ол кейіннен жаңа Адал әулетінің алғашқы билеушісі және негізін қалаушы болды, табиғи себептерден қайтыс болғанға дейін көптеген жеңістерге қол жеткізді. 2 Сұлтан Мансур Сааддин 14221424 Сааддин Ахметтің ұлы. Ол Давит I-ге қарсы жорық бастады, оны Едая шайқасында өлтірді. 3 Султан Джамаладдин Сааддин 14241433 Сааддин Ахметтің ұлы. Ол Ешақ І-ге қарсы көптеген маңызды шайқастарда жеңіске жетіп, оны Харджа шайқасында өлтірді. Ол әділдік пен ізгілікпен танымал болғандықтан, 1433 жылы қызғанышпен қамқорланған туыстарынан қаза тапты. 4 Султан Сихаб ад Дин Ахмад Бадлай "Арве Бадлай" 14331445 Сааддин Ахметтің ұлы, сондай-ақ "Арве Бадлай" ("Бадлай жыртқыш аң") деп те белгілі. Бадлай Абесинияны толыққанды жаулап алды, Эфиопия империясына табысты шабуыл жасап, Балиді басып алды, содан кейін Гомит шайқасында Зара Якуб күштерінен қаза тапты. Бадлай Харрар маңындағы Даккар қаласында жаңа астана құрды. 5 Султан Махмед Ахметдин 14451472 Ахметдиннің ұлы "Бадлай" Сааддатдин 1452 жылы Махаммед Мысырдың мамлюк сұлтандатінен көмек сұрады, бірақ бұл көмек берілмеді. Ол Баида Мәриям І-мен қысқа мерзімге созылатын бітімге қол қойды . 6 Султан Шамсаддин Махамед 14721488 Махамед Ахмеддиннің ұлы, ол 1479 жылы Абиссиния императоры Эскендердің әскеріне шабуыл жасап, оның әскерінің көпшілігін өлтірді. 7 Султан Махмед ʿАшараддин 14881518 Са'ададдин Ахметтің Іфаттың немересі, ол әсіресе ораза кезінде Махфузмен бірге абиссиниялықтарды басып алуды жалғастырды. Ол 1518 жылы сәтсіз науқаннан кейін өлтірілді 8 Сұлтан Махамед Абубакар Махафуз 15181519 Фатагарды қайтаруға тырысқан өте танымал көшбасшы 9 Сұлтан Абубакар Махамед 15181526 Ол Гарад Абунды өлтіріп, Валашма әулетін қалпына келтірді, бірақ Гарад Абунның туысы Имам Ахмет Гүрей оның туысының өлімі үшін кек алып, оны өлтірді. Гард Абун Даккарда билік жүргізген кезде, Абубакар Махамед 1520 жылы Харарда қоныстанды. Әбубакар Махаммед - Валашмалардың соңғы билігі болған сұлтан. 10 Гарад Абогон Адиш 15191525 Махамед Абубакар Махфуздың мұрагері 11 Султан ʿУмардин Махамед 15261553 Махамед ʿАшараддиннің ұлы, Имам Ахмет Гүрей Харардағы Имам Ахмет Гүрейдің астанасында Махамед ʿАшараддиннің жас ұлы ʿУмардинді қуыршақ патша ретінде таққа отырғызды. Бұл Валашма әулетінің аты ғана қалған жағдайда билік құрған әулет ретінде аяқталуы, бірақ әулет де-юре ретінде құлдырап кетті. Көптеген патшалар тізімдері бұл оқиғадан кейін Валашма билеушілерін тіпті мазаламайды және тек Имам Ахмет Гурейді, содан кейін Әмір Нұр Мұджахидті тізімдейді. 12 Султан ʿАли ʿУмардин 15531555 Умардин Махамедтің ұлы 13 Султан Баракат Умардин 15551559 Умардин Махамедтің ұлы, Валашма сұлтандарының соңғысы, Давароны қайтаруға тырысқан Әмир Нұр Мұджахидке көмектесті. Ол Харарды император Гелаудевос әскерінен қорғап, династияның аяқталуына әкеп соқты.