Кіріспе

Плауттың "Псевдолус" пьесасы – ежелгі Рим драматуры Тит Макций Плауттың туындысы. Бұл – рим әдебиетінің ең ерте үлгілерінің бірі. "Псевдолус" алғаш рет б.з.б. 191 жылы грек құдайы Кибеланың мерекесі – Мегалезия фестивалінде көрсетілді. Римде Кибелаға табыну үшін арналған ғибадатхана да сол жылы фестивальге дейін аяқталды. "Псевдолус" Плауттың қарттық шағында жазылған (сол кезде ол 60 жастан асып кеткен болуы мүмкін): Цицерон оны "Қартайған жасқа" атты кітабында егде жастағы адамдардың туындысының мысалы ретінде айтады. Пьеса өте танымал болды және жиі қайта қойылды. Цицерон өз заманында әйгілі актер Россиус Баллио рөлін жиі орындағанын жазған. М.М. Уилкок бұл пьесаны "Плауттың шедеврі" деп атайды. Ол былай дейді: "Плауттың ерекше қасиеттері – күштілігі, өткірлігі, жаңашылдығы, қарапайым халықтың тартымды бейнесі – осы пьесада ең жақсы көрініс тапқан".

Кескіннің қысқаша мазмұны

Пьеса екі жолды прологпен басталады (толық емес және мүмкін Плауттың шығармасы емес), бұл тамашашыларға пьесаның ұзақ екендігі туралы ескерту болып табылады және енді аяқтарын созу уақыты келді, өйткені олар ұзақ уақыт отырады. 1-ші акт Кейін сахнаға Калидор мен Псевдолус кіреді, Калидор көруімен көңілі қалады. Псевдолус қожайынының ұлын не болғанын айту үшін итермелегеннен кейін, Калидор оған алған хатын көрсетеді. Псевдолус алдымен оның жазылған нашар қолжазбасын мазақ етеді, содан кейін хатты оқиды, онда Калидордың сүйіктісі Фенициум, жезөкше сатылды және оны төлеу үшін соңғы ақшамен келген адам жаңа қожайынына өте жақын арада келеді. Калидор оны құтқарып қалмақшы, бірақ ақшасы жоқ, әкесінің де оған ақша бере алмайтыны анық. Ол көмек сұраған әкесінің құлы Псевдолусқа жүгінеді. Псевдолус оны сатып алуға қажетті ақшаға ие емес, бірақ оны алу және Фенициумды құтқару үшін жоспар жасай алады деп ойлайды. Осы кезде Калидор Псевдолусқа үндемеуді бұйырып, оның үйінен Фенициумның қожайыны Баллионың шығып бара жатқанын естиді. Балио сахнаға кіріп, құлдарына олар өздерін ұстауға лайық емес және қалай әрекет етуді білмейді деп айтады. Ол оларды ұрып-соғудың өзіне зиян тигізетініне және мүмкіндік болса, олар кез келген нәрсені ұрлайтынын айтады. Балио құлдарын ұйымдастырып, өзінің туған күнін тойлауға дайындық жасай бастайды және базарға барып, балық сатушымен келісім жасасатынын айтады. Ол құлдарын ұйымдастырып, оларға күннің нақты тапсырмаларын берген соң, төрт келіншегін үйден шығарып жібереді. Ол оларға күннің ең жақсы серіктері болуға және әртүрлі нарықтардағы ерлермен қарым-қатынасына байланысты оған азық-түлік алуға бұйрық береді - атап айтқанда, астық, ет, май және ауыл шаруашылығы өнімдері. Балио талаптары орындалмаса, оларды қамшымен соққылап, жезөкшеханаға жұмысқа жіберемін деп қорқытады. Калидор мен Псевдолус Баллионың осы сөзін жасырын бұрышынан бақылап, оның сыбайлас жемқорлығы мен төрешілігі туралы пікірлер айтты және жалпы оның бүкіл өмірін жек көрді. Калидор Фенициумның болашағы туралы қатты алаңдайды және Псевдолустан Баллионың оны көшеге шығаруын болдырмау үшін не істеу керектігін сұрайды. Псевдолус Калидорға бұл туралы уайымдамауды және Баллиоға "жақсы салмақты қиындықтар пакеті" беру арқылы оны қадағалайтынын айтады. Бұл күмәнді перспектива Калидорды азаптайды, ол ғашықтың ақымақ сияқты әрекет етуі табиғи деп санайды. Балио құлдарымен бірге базарға барады. Псевдолус жасырынған жерінен оны шақырып, келіп сөйлесуін сұрайды. Балио Псевдолуспен келіспейді және бірнеше рет одан аулақ болуға тырысады. Псевдолус оны сәтті ұстап алады, бірақ Балио әлі де шын мәнінде тыңдаудан бас тартады. Ол Псевдолус пен Калидордың өтініштеріне құлақ асу үшін ақшаның уәдесі болуы керектігін айтады. Псевдолус пен Калидор оны әңгімеге тарту үшін оның бизнес жағына жүгінгеннен кейін, жақсы ойнауға тырысады, Калидордың махаббатының бостандығын сатып алуға ақшасы жоқ екендігі үшін кешірім сұрайды. Балио Калидор ақшаны қалай алуға болатынын білгенін айтады және ол сүйіспеншіліктен гөрі міндетпен көбірек қамқорлық жасауы керек дейді. Псевдолус ақшаны табу үшін оларға көбірек уақыт беруін сұрайды, бірақ Балио Фенициумдың Македониялық офицер Полимахероплагидке 20 минаға (2000 драхма) сатылып кеткенін айтады. Псевдолус пен Калидор Баллиоға ойлары келгендей, барлық лас сөздер мен қарғыстарды айтады. Олардың сөздеріне әсер етпеген Балио, егер Калидор оған ақшаны офицердің соңғы 5 минасын төлемей тұрып әкелсе, офицермен келісімнің күші жойылады және Калидор оның махаббатын алады дейді. Баллио өзінің туған күнін тойлауға қалаға барады, ал Псевдолус Калидордан Финицийді Баллиодан алуға көмектесетін өткір ақыл-ойлы досын табуын сұрайды. Қызды қалай алуға болатынына сенімді емес Псевдолус 20 минаны Калидордың әкесі Симодан ұрлап алу жоспарын жасайды. Псевдолус Симоның көршісі Каллифомен келе жатқанын көріп, жасырынып, олардың әңгімелерін тыңдайды. Екеуі Симоның ұлы Калидор туралы және оның шынайы махаббатының бостандығын сатып алғысы келетіндігі туралы әңгімелеседі. Симо ұлының жезөкшеге ғашық болуы дұрыс емес деп санайды және бұл хабарға сенгісі келмейді. Каллифо Симоны кем дегенде ұлын тыңдап, естігендерінің шындық екенін білуге және оған жанашырлық танытуға көндіруге тырысады, өйткені ол жас кезінде Симо сияқты ғашық болған адам. Псевдолус пайда болып, оларға сәлем береді. Симо Псевдо...

Калидордың үмітсіздігі

1.1 (1–132 жол): iambic senarii (130 жол)
Псевдолус өзінің жас қожайыны Калидордан неге соншалықты мұңды екенін сұрайды. Калидор оған сүйіктісі Фенициумнан келген хатты көрсетеді, онда ол өз еркінен тыс белгілі бір әскерге сатылғанын жазады. Калидор, оны босатуға ақшасы болмағандықтан, өзін-өзі жойып жібергісі келеді. 1.2–1.3 (133–264 жол): полиметриялық ән (132 жол)
Баллио, құмар ойлы, құлдарын шығарып, жалқаулықтары үшін сөкпей, сосын қамшымен ұрады. Ол оларға өзінің туған күніне дайындық жасауды бұйырады. Содан кейін базарға барып балық сатып алып, ас әзірлеушіні іздейді. Ойын өзгертіп, төрт жезөкшесін атымен шақырады: Гедиллиум, Эшродора, Кстилис және Фенициумнің өзін. Оларға жұмысқа кірісіп, жандарынан сыйлықтар (астық, ет, май және шаруашылық өнімдері) алуға көндіруді талап етеді. Содан кейін ол қайтадан базарға кетеді. Тыңдап отырған Калидор үмітсіздікке жетеді, бірақ Псевдолус оның жоспары бар екенін айтады. Псевдолус Баллионы шақырып, тоқтатуға тырысады. Баллио тыңдамағанда, Калидор қайтадан мұңайып кетеді. Псевдолус соңында Баллиоға келісім туралы айтып, оны тоқтатады. 1.3 (265–393 жол): trochaic septenarii (129 жол)
Псевдолус Баллионың Фенициумды Калидорға сатуға келіскенін айтады. Баллио оны қысымға алып, Калидордың уәделерінің құны жоқ екенін айтады. Содан кейін ол Фенициумды македониялық офицерге сатқанын және ақшаның бір бөлігін алғанын жариялайды. Псевдолус пен Калидор оны сөкпей, мазақтайды. Баллио ақырында Калидор сарбаздан бұрын ақшаны әкелсе, ойын өзгертуге келіседі. Ол кетеді. Псевдолус Калидорға жоспары бар екенін айтады және оны ақылды досын шақыруға өтінеді.

Псевдолус Симоны ескертіп , Харпакты алдап жібереді .

1.41.5 (394573): iambic senarii (182 жол) Псевдолус өзіне-өзі жоспар жасау керектігін айтады; ол ақшаны Калидордың әкесі Симодан алуға тырысқан, бірақ Симо күдікке беріліп, жоспар сәтсіз аяқталды. Симо досы Калифомен бірге кіріп, оған Калидоруспен болған оқиға туралы бәрін білетінін айтады. Каллифо Симоны ұлына мейірімділік танытуға көндіруге тырысады. Псевдолус Симоға жүгінеді және сұрақталғанда, бұл оқиғаның шындық екенін мойындайды. Ол Симоға күні аяғына дейін 20 минаны алып тастайтынын ескертеді. Ол Симоны егер қызды сол уақытқа дейін босатып алса, оған 20 мина төлеуге уәде беруге көндіреді. Каллифо ойынға кепілдік беремін деп уәде береді және ойынды көруге тұратынын айтады. Симо мен Каллифо кетеді, ал Псевдолус көрермендерге әлі жоспар жасамағанын айтады. Ол бірін ойлап табу үшін шығып кетеді де, сахна бос тұрғанда, әуенші көрермендерді музыкамен көңіл көтереді. 2.12.2 (574603): полиметриялық ән (32 жол) Псевдолус жоспар тапқанын қуана әндетіп қайта оралады. Ол Баллионы жеңу үшін батыл болу керектігін еске салады. Сол кезде ол әскердің Фенициумды жинауға жіберген Харпаксты көреді. Псевдолус оның өзіне-өзі сөйлегенін естіп, жоспарын өзгерту керектігін түсінеді. 2.22.4 (604766): trochaic septenarii (163 жол) Баллионың үй басқарушысы болып көрінген Сур (Сирус), Псевдолус Харпаксты ақшаны беруге көндіруге тырысады. Ол бұл әрекетімен сәтсіз аяқталады, бірақ Харпакс оған сарбаздың Баллиоға жіберген хатын береді. Харпак қонақүйге барып тыныға бастағанда, Псевдолус өзін-өзі бақытты деп санайды. Енді Калидор досы Харинмен бірге кіреді. Псевдолус қожайынды күлкілі трагикалық стильмен қуана қарсы алады. Ол Харинден өзіне айла-шарғы жасауға көмектесетін ақылды құлды табуды сұрайды. Харин оның біреуін ғана білетінін айтады, сонымен қатар Псевдолусқа өзінің айла-шарғысына қажет 5 минаны қарыз беруге уәде береді.

Симия Харпак болып маскировкаланған

3.1–3.2 (767–904): iambic senarii (137 жол)
Баллио үйінен жас құл бала шығады. Ол қожайынының туған күніне ақша әкелмесе жазаланатынын, ал сүйікті табу үшін өте жас және келбетсіз екенін шағынады. Енді Баллио базардан аспаз әкеліп келеді. Аспаздың бағасына наразы болады, бірақ аспаз өзінің тағамын ерекше дәмді деп мақтанады. Баллио жігітке аспаз бен оның көмекшілерін қадағалап, үйден ештеңе ұрламауын ескертеді. Содан кейін көршісі Симо оны Псевдолусқа сақ болуға ескерткенін, ол Фенициумды ұрлап кетуді жоспарлап отырғанын айтады. 4.1 (905–950): полиметриялық ән (58 жол)
Псевдолус кіріп, Симияның (ол Харпак болып киінген құл) өзі сияқты алаяқ екенін айтады. Бірақ Симияның қасында жоқ екенін білгенде, алаңдап кетеді – ол қалып қойған. Симия оны жетеді және рөлді жақсы ойнайтынына сендіреді. 4.1–4.2 (951–997): трохаикалық септанарлар (45 жол)
Симия Псевдолустан Баллионың үйін көрсетуін сұрайды. Баллио шығады, Симия оған бейшара тіл қатайды. Ол хатты тапсырады. Әскердің атын білмейтінін түсініп, жақында құлап кете жаздап, Баллиодан атын білуге алаяқтықпен қол жеткізеді.

Балио жеңілді

4.2–4.6 (998–1102): iambic senarii (102 жол)
Балио сарбаздың хатын дауыстап оқиды. Қанағаттанған ол Симияны үйге кіргізеді. Артта қалған Псевдолус бір нәрсе дұрыс болмауы мүмкін деп үрейленеді. Ол Симияның оны алдауы немесе оның қожайыны Симоның немесе нағыз Харпакстың кез келген сәтте келуі мүмкін деген қорқынышпен жүреді. Соңында Симия Фенициуммен бірге шығып, оған жыламауды бұйырады. Олар Псевдолуспен бірге Калидорды іздеуге кетеді. Балио Псевдолусты жеңгеніне риза болып, күліп шығады. Симо келіп, Балио Псевдолустың жеңілгеніне құттықтайды. Ол тіпті Симоға егер өтірік айтқаны дәлелденсе, 20 мина төлеймін деп уәде береді. 4.7 (1103–1134): полиметриялық ән (34 жол)
Нағыз Харпакс кіреді, Баллионың құлы Сюрус оны тұратын қонақүйден әкелмегеніне шағымданады. Балио Симоға осы бейтаныс адамның әлеуетті клиент болуы мүмкін екеніне сенімді екенін айтады. 4.7–4.8 (1135–1245): trochaic septenarii (109 жол)
Харпакс Балионың есігін соғып, Балионы іздеп келгенін мәлімдейді. Ол Баллиоға Фенициум үшін келгенін айтып, 5 мина ұсынады. Бастапқыда Балио мен Симо оның Псевдолус жіберген алдамшы екеніне көз жеткізеді. Олар оны сыпайысыздықпен сұраққа тартып, ұятсыз ұсыныстар жасайды, ал Харпакс бұған ашуланып қарсылық білдіреді. Олар оны Псевдолуспен жаттықтырылған деп айыптайды. Бірақ олар ақырында алданып қалғандарын түсінеді, әсіресе Харпак хат тапсырған құл "Сюрус" туралы былай дейді: "Қызыл шашы бар, кең жамбасы бар, қараңғы терілі, үлкен басы бар, өткір көздері бар, қызыл беті бар және өте үлкен аяқтары бар" – бұл Псевдолустың айқын сипаттамасы. Симо мен Харпакс екеуі де Балионың оларға берешегін төлеуін талап етеді. Балио жеңіліске ұшырап, Харпакспен бірге ақша жинау үшін форумға кетеді. Симо да жеңілгенін мойындап, Псевдолусқа уәде еткен 20 минаны төлеуге бел буады.

Псевдолус мерекелейді

5.1–5.2 (1246–1335): полиметриялық ән (90 жол)
Псевдолус мас күйде ән айтып кіреді; ол Калидормен және бір қызбен бірге қызыққа толы тойда болған. Ол Симоның есігін қағып, Симо уәделенген ақшамен есікке шығады, ал Псевдолус қожайынының бетіне сыпайысыздықпен жөтелді. Симо ақшаны береді және Псевдолус онымен бөлісе ме деп сұрайды, бірақ ол бас тартады. Соңында Псевдолус Симоны тойға шақырып, егер ол келіссе, ақшаның жартысын беретінін уәделейді. Екеуі бірге кетеді.

Тақырыптар

Ақылды құл: Псевдолус пен Симия осы пьесадағы құлдар және екеуі де ең ақылды кейіпкерлер. Псевдолус Феницийді Калидорға алу жоспарын жасайды, ал Симия жоспарды орындауға көмектеседі. Псевдолустың жоспары сәтті аяқталады, ал жолда жасалған тікелей бәстердің нәтижесінде ол 2000 драхма табады. Псевдолустың айла-шарғысы даналық пен қабілеттің таптық шектеулерге қарамастан дамуға қабілетті екенін көрсетеді. Ақылды құл тақырыбы уақыт пен кеңістікке тәуелсіз, себебі құлдар таптық жүйеде ең төменгі сатыда болса да, олар ақылды және табысқа жете алады. Ақылды құл тақырыбы – бұл көбінесе әлсіздің жеңісі туралы оқиға. Ақылды құл кейіпкерінің тамыры құлдар арасында айтылған әңгімелерде жатыр; Плаут осы стереотипті кейіпкерді өзінің хикаясына бейімдеді. Жәбірлі суицид: Плаут пен Теренцийдің көптеген комедияларындағыдай, лено (құмарлықпен айналысатын адам) – жалпыға бірдей жек көрініске ұшыраған кейіпкер. Бұл Баллионың құлдарына қатысты мінез-құлқынан және Псевдолус пен Калидордың оған айтқан қорлауларынан ("арам! қылмыскер! жазаға лайық! қабір тонаушысы! дінсіз! жалғаншы!" және т.б.), Симияның қорлаулы сипаттамасы ("Мен заң бұзушы, арам, жалған ант беруші және зұлым адамды іздеймін") және сарбазға жолданған хатқа қосылған қорлаулы сөздерден ("Егер сені сәлемдеуге лайық деп есептесем, мен оларды жіберер едім") көрінеді. Сынып ақыл-ойға тең емес: Псевдолус (ақылды құл) кейіпкері арқылы көрермендерге құл Псевдолустың жоғары сыныптық азаматтар Баллио мен Симоны алдап кете алмайтынына қарамастан, оның осыны істей алатыны көрсетіледі. Псевдолус өзінің қаншалықты ақылды екенін дәлелдеу үшін өзінің иесінің ұлы Калидорға көмектесу үшін бірнеше адамды алдайды. Бұл пьеса, римдік халық мәдениетінің бір бөлігі болғандықтан, байлықтың үлкен айырмашылығы бар қоғамда кең таралған. Бай еместер Псевдолустың бай иелерін алдап жатқанын көруге қуанған болар. Шынайы махаббат шекараларды басып өтеді: Шынайы махаббат ақша, кедейлік және сынып ешқандай сезімге кедерес келтіре алмайтын қасиет. Псевдолус осы пьесада қожайынының ұлының шынайы махаббатын, яғни жезөкше Феницийді құтқару үшін бар күшін жұмсайды, осылайша олар бірге бола алады. Калидор жоғары сыныптан, ал Фениций – құл және жезөкше, оның иесі – Баллио. Пьесаның соңында екеуі бірігеді, шынайы махаббаттың барлық шекараны басып өте алатынын көрсетеді. (Плаут, Алтын құмыра және басқа да пьесалар, Псевдолус) Әйелдерді объективтеу: Псевдолустегі әйелдерді объективтеу негізінен Баллионың құлы және жезөкшесі Феницийге қатысты қарым-қатынасы арқылы бейнеленеді. Баллио оны сатуға уәде береді, тіпті оны оның шынайы махаббатына сатуға уәде бергенімен, оны иемдену нысаны ретінде македондық сарбаз Полимахаероплагидке 2000 драхмаға сатады. Оның оған және басқа жезөкшелерге жасаған қатысы, егер олар жеткілікті тауар ұсынбаса, оларды қамшымен соққылап, жезөкше үйіне жіберемін деп қорқытуы, оның оларға қатысты билігін теріс пайдалануын көрсетеді. Әрине, құлдық осы уақытта заңды. Бірақ Баллио өзінің айыппұлдарын адам ретінде қарастырып, оларға қамқорлық көрсетуі мүмкін еді. Бірақ бұл олай емес. Оның қорлауы көрермендердегі басқа әйелдерге әсер еткен болар. (Натан Джонстон). Ашкөздіктің жамандықтары: Баллио, жергілікті суицид, адамда көрініс тапқан ашкөздіктің түсінігін көрсетеді. Ол ақша алмасуды қамтымайтын кез келген нәрсе оның уақытына арналмайтынын үнемі айтады, тіпті ол уақытына лайық ұсыныс тапса, Юпитерге құрбандық шалу процесін тоқтататынын айтады. Бұл ашкөздік оның атына, қарым-қатынасына және тіпті өзіне деген көзқарасына да нұқсан келтіреді. Оның алысқа жететін ашкөздігінің мысалы пьесаның басында көрінеді, ол Феницийді македондық офицер Полимахаероплагидке сатуға келіседі. Ол бұрын Калидоруспен келісімге келген, ол жеткілікті ақша жинаған кезде Калидорус Феницийді сатып алатынын уәде еткен, бірақ басқа ұсынысқа қарамай, Баллио қызды шын сүйетін Калидорусқа ешқандай адалдық пен қамқорлық танытпайды. Кейін Баллио Псевдолустың қызды жеңуді жоспарлап отырғанын және Симомен сол күні ол мұны орындайтынын ойлағанда, Баллио Псевдолуспен ойламай-ақ, тікелей бәс тікеді. Оның асқақ-басқақ болғаны, ашкөздігі, ойланбай-ақ, тікелей бәс тікеді. Оның құлақтары ақшаға құлақ салады, ал ашкөздік оны саңырау етті. Құтқарылудың жолы: Фенициум – Баллионың құлы. Симоның ұлы Калидор Феницийге ғашық. Басты кейіпкер Калидор Феницийді құтқаруға жеткілікті ақшаға ие емес. Ақылды құл Псевдолус Калидордың мәселесін біліп, оларды біріктіруге көндіреді. Бұл бірігу басты кейіпкер Калидордың табысқа жетуі үшін қажет. Псевдолус өзінің ақыл-ойы мен шеберлігін Симодан ақша алу үшін, Калидордың сәтсіздікке ұшыраған жерінде, сонымен қатар Баллионы Феницийді босатуға көндіру үшін пайдаланады. Сондықтан, Псевдолуссыз Калидор Феницийді алудың құтқарылуына жете алмайды. Олардың бірігуі және алдағы серіктігі басты кейіпкердің бақытына әкеледі.