Кіріспе
Американдық банкті тонаушы Энтони Чебаторис (10 мамыр 1898 – 8 шілде 1938) – Ресейде туған банкті тонаушы және сотталған кісі өлтіруші. 1837 жылы штат мәртебесіне ие болғаннан бері АҚШ-тың Мичиган штатында өлім жазасына кесілген жалғыз адам ол. Мичиган 1847 жылы кісі өлтіру үшін өлім жазасын жойғанмен, Чебаторис 1934 жылғы жаңа Федералды банкті тонау актісі бойынша сотталды, бұл банкті тонау және оған байланысты қылмыстарды мемлекеттік құзыреттен тыс федералдық қылмыс деп жариялады. Тағы бір жаңа федералды заң Чебаториске өлім жазасын Мичиган штатында орындауды талап еткендіктен, губернатор Франк Мерфи, Мичиганның шекараларында өлім жазасын орындамаудың ұзақ тарихын және "цивилизациялық рекордын" сілтеме жасай отырып, президент Франклин Д. Рузвельтке Чебаториске өмір бойына түрме жазасын беруді сұрады. Заңдық негіз болмағандықтан Рузвельт бас тартты, және Чебаторис Мичиган штатының Милан қаласына жақын орналасқан Милан федералдық түзету мекемесінде дарға асылды.
Anthony Chebatoris (May 10, 1898 – July 8, 1938) was a Russian born bank robber and convicted murderer who is the only person to be executed in the U. S. state of Michigan since it gained statehood in 1837. Although Michigan abolished capital punishment for murder in 1847, Chebatoris was tried under the new Federal Bank Robbery Act of 1934, which made bank robbery and its related offenses federal crimes, beyond state jurisdiction. With another new federal law requiring Chebatoris's execution to take place in Michigan, governor Frank Murphy, citing Michigan's longstanding "civilized record" of not inflicting capital punishment within its borders, petitioned President Franklin D. Roosevelt to commute Chebatoris's sentence to life in prison. With no legal basis to do so, Roosevelt refused, and Chebatoris was subsequently hanged at Federal Correctional Institution, Milan, a federal prison near Milan, Michigan.
Ерте өмір
Антоний Чебаторис 1898 жылғы 10 мамырда Ресей империясының Сувалки губерниясында, қазіргі Польшада орналасқан, негізінен литвалықтар тұратын аймақта дүниеге келді. Оның әкесі Майкл Чебаторис (не Чебаториус) 1900 жылы әйелі Виктория және екі ұлынан бұрын Сувалкиден АҚШ-қа көшіп келді. 1902 жылы отбасы Пенсильвания штатының Оңтүстік Файетт округінің қалалық емес ауданы Тревескинде қоныстанды, онда Майкл көмір шахтасында жұмыс істеді және отбасы ақырында жеті балаға дейін жетті. Чебаторис сегізінші сыныпқа дейін оқып, 1919 жылы Детройтке көшіп барғанға дейін жұмысшы болып жұмыс істеді. 1920 жылғы 30 наурызда ол 17 жасар Кэтрин Бойдқа үйленді, ол төрт айлық жүкті болды. 1920 жылғы 20 шілдеде Чебаторис Детройттегі «Packard» кассасын қарулы тонауынан айыпталып, ең көп дегені 20 жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ Джексон штатының түрмесінде алты жарым жыл өтегеннен кейін мерзімінен бұрын босатылды. 1927 жылы ол Луисвиллде (Кентукки штаты) Дайер заңын бұзғаны үшін тұтқындалып, қарулы тонау үшін толық мерзімін өтеу үшін Джексонға қайта қамауға алынды. 1928 жылы Чебаторис және оның тұтқыны Джон «Джек» Грейси Джексоннан қашуға сөз байласып, осыдан кейін Мичиганның солтүстік бөлігіндегі Маркетт филиалының түрмесіне ауыстырылды. 1935 жылғы желтоқсанда Чебаторис түрмеден босатылып, туған қаласы Тревескинге (Пенсильвания) оралды, бірақ Вашингтон округінің полициясы оны ұрлық және шабуыл күдігімен іздеуге кірісті. 1937 жылға қарай Чебаторис өмірінің алдыңғы он жеті жылының он бесін түрмеде өткізген. Ол 1920 жылдан бері әйелімен кездеспеген және қызымен де таныспаған. Ол Детройтке оралып, жақын маңдағы Хамтрамкте тұратын және банк тонау жоспарын жасап жүрген бұрынғы сотталған Джек Грейсимен қайта танысты.
Ұрлық және кісі өлтіру
1937 жылдың 29 қыркүйегінде Чебаторис пен Грейси Мичиган штатының Мидленд қаласының орталығындағы 317 Шығыс Бас көшесіндегі Химиялық мемлекеттік жинақ банкін тонау жоспарын іске асырды; Dow Chemical компаниясының екі апталық жалақысы 75 000 доллар (1937 жылы 75 000.0 шамамен соңғы жылдары <есептелген сомаға> тең) банктің қолма-қол ақшаға толы болуын қамтамасыз етті. Грейси таңғы сағат 11:30-да банкке қысқартылған зеңбірекпен кірсе, Чебаторис есікті револьвермен күзетті. Грейси 65 жастағы банк президенті Кларенс Х. Маккомберге жақындап, зеңбірегін қабырғасына басты. Маккомбер қарудың ұңғысын ұстап, оны төмен қарай бағыттап, 29 жастағы Грейсиді есікке қарай итеруге тырысты, сол кезде Чебаторис Маккомберді иығына атты. Банктің кассирі Пол Д. Байвотер дауылды естіген соң, кассаға жақындады, ал Чебаторис оны жамбасының үстінен арқасына атып, ауыр жарақат алды. Макомбер де, Байвотер де жарақаттарынан аман қалды. Тонау тоқтатылып, қарулы адамдар банктен қашып, қара түсті екі есікті Ford машинасына мініп, Чебаторис рульге отырып, қашып кетті. Доктор Фрэнк Л. Харди, екінші қабаттағы тіс дәрігері, банк ғимаратына іргелес орналасқан, атыс дауысын естіп, кеңсесінің терезесінен қашып бара жатқан машинаға аңшылық мылтығынан оқ атты, ол оңтүстікке қарай Бенсон көшесіндегі көпірге қарай жылдамдықпен келе жатқан еді. Хардидің бір оғы Чебатористің сол қолына, ал екіншісі Грейсидің оң аяғына тиді.
Сот
Ұлы депрессия кезінде АҚШ-та банктік тонаулардың жиілігі мен күрделілігі күрт артты, ал штаттар арасында қашқан тонаушылар құқық қорғау органдарына юрисдикциялық мәселелер тудырды. Осыған жауап ретінде Конгресс 1934 жылғы Федералды банкті тонау туралы заңды қабылдады, ол федералдық құрылымдағы немесе федералдық сақтандырылған банктерді тонауды федералдық қылмыс деп жариялады. Сондай-ақ, мұндай қылмыс жасау немесе одан қашу кезінде адам өліміне себепкер болу да федералдық қылмыс болып есептелді. 1937 жылдың 8 қазанында федералдық қазылар алқасы Чебатористі банкті тонау және Маккомбер, Байвотер және Портерге жасаған шабуылдары үшін айыптады, бірақ Портер 11 қазанда оқтан алған жарақатынан қайтыс болғаннан кейін Чебаторис кісі өлтіргені үшін де айыпталды. Бастапқы айыптаулар бойынша өзін кінәлі деп мойындағанмен, Чебаторис кісі өлтіру туралы айыптау кезінде үнсіз қалды, және іс сотқа жіберілді. Чебаторис жаңа қабылданған банкті тонау заңы бойынша кісі өлтіру қылмысы үшін сотталған алғашқы адам болды. Сот процесі 1937 жылдың 26 қазанында Бей-Ситидегі АҚШ округтік сотында судья Артур Дж. Татл төрағалығымен басталды. Татлдың өтініші бойынша Чебаториске Бей-Ситидің тәжірибелі адвокаттары Делл Х. Томпсон мен Джеймс К. Брукер тегін қызмет көрсетті. АҚШ прокуроры Джон К. Лехр айыптау тарапынан сөйлегенде, өлім жазасының мүмкіндігін нақты айтты: "Сіздерге Мичиган штатында өлім жазасы жоқ екені айтылды. Бірақ сіздер қазір федералдық аумақтасыз. Мичиган заңдары мұнда қолданылмайды. Федералдық заң бойынша өлім жазасы тағайындалуы мүмкін", - деді ол қазылар алқасына. 1937 жылдың 28 қазанында Чебаторис Федералды банкті тонау туралы заңның 588c-бабы бойынша кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танылды, және өлім жазасын тағайындау құқығына ие болған қазылар алқасы осы жазаны тағайындады. Сагино округінің түрмесіне оралғаннан кейін Чебаторис өзіне-өзі зиян келтіруге тырысты, қырғышпен мойны мен білегін кесіп алды, бірақ түрме қызметкерлерінің жылдам әрекеттерінің арқасында аман қалды. Көзге түсетіні, Чебаторис үкімге шағымданудан бас тартты; оның адвокаттарының сөзіне сүйенсек, ол: "Неге шағымданамын? Мен қазір жартылай адаммын. Үкімет мені аяқтаса да болады", - деген екен.
Атқару
1937 жылдың маусымында қабылданған федералды заңға сәйкес, өлім жазасы қолданылатын барлық штаттар үшін федералды жазаны қылмыс жасалған штаттың аумағында орындау қажет болды. Бұл, көріне, 1847 жылы кісі өлтіру үшін өлім жазасын жойған Мичиган штатын ерекше жағдайға қойды. Ол әлемдегі алғашқы ағылшын тілді үкімет болып, осы қадамды жасады және штат мәртебесін алғаннан бері (1837 жыл) өлім жазасын ешқашан қолданған емес. Шындығында, судья Таттл журналистерге Чебаторис өлім жазасына кесілсе, «Мичиган штатында өлмейтінін» айтты, себебі «өлім жазасы қолданылмайтын штаттарда» федералды жазаны орындау мүмкін емес. Соттан кейін Иллинойс түрмелерінің басшылары федералды үкіметке қызметтерін ұсынды, ал АҚШ Бас прокуроры Гомер С. Каммингс, егер орынды таңдау кезінде кеңес сұраса, судья Таттлға бұл штатты немесе Индиананы ұсынатынын мәлімдеді. Бірақ 1937 жылдың 10 қарашасында АҚШ прокуроры Лехр Мичиган штатында мемлекетке қарсы жасалған қылмыс үшін бұрыннан белгілі болмаған өлім жазасы туралы заңның күшінде екенін анықтады, осылайша федералды заңның талабын орындап, Мичиганды жаза орындалатын штат ретінде бекітті. Осыдан кейін Мичиган губернаторы Фрэнк Мерфи, билік құзыретінің болмауына және халықтың қарсылығына қарамастан, Чебаториске өлім жазасын орындауға тырысты. «Барлығы [Чебаторис] кінәлі екенін біледі», - деді Мерфи. «Мен федералды үкіметтің 108 жылдан бері штатымда жасалмаған жазаны орындау үшін дарға асуға бағана орнатуына кедергі келтіргім келеді». Мерфи президент Франклин Д. Рузвельтке жүгініп, Чебаториске тағайындалған жазаны өмір бойына бас бостандығынан айыруға өтініш жасады. Жағдайға бейтарап қараған Рузвельт Бас прокурордың көмекшісі Джозеф Б. Кинанмен кеңесті, ол жазаны жеңілдетуге негіз жоқ екенін айтты, бірақ судья Таттл жазаны орындау үшін басқа штатты таба алса, Әділет министрлігі қарсылық білдірмейтінін мәлімдеді. Соңында, 1938 жылдың 8 шілдесінде Чебаторис Мичиган штатының Милан қаласының сыртындағы Федералды ұстау фермасында дарға асылды. Оған алдыңғы күні бұрынғы әйелі Кэтрин, қызы Вера және күйеу баласы Артур Джексон келді. Чебаторис Йорк қалашығындағы Марбл Парк зиратына, екі бауыры мен бір әпкесі қатысқан католик дінге сәйкес рәсімнен кейін жерленді.