Кіріспе
Жаңа Зеландия маорилерінің басшысы Хонги Хика (шамамен 1772 жылы туған, 6 наурыз 1828 жылы туған) - Жаңа Зеландия маорилерінің rangatira (басшысы) және Ngāpuhi iwi-нің соғыс басшысы. Ол Жаңа Зеландияға еуропалықтардың тұрақты қоныстануының алғашқы жылдары маңызды тұлға болды. Еуропалық мылтықтардың соғыста пайдасын түсінген алғашқы маори басшыларының бірі ретінде ол он тоғызыншы ғасырдың басында жаңа Зеландияның солтүстігіндегі көптеген жерлерді басып алу үшін еуропалық қаруды қолданды. Ол тек әскери шеберлігімен ғана танымал болған жоқ; Хонги Хика Pākehā (еуропалық) қоныстарын қоныстандырды, Жаңа Зеландияның алғашқы миссионерлерімен өзара тиімді қарым-қатынас орнатты, маорилерді Батыс ауыл шаруашылығына таныстырды және маори тілін жазуға көмектесті. Ол Англияға барып, король Георг IV-мен кездесті. Оның әскери науқандары басқа мушкеттік соғыспен бірге Жаңа Зеландияны британдықтардың аннексиялауына және одан кейінгі Ваитаги келісімін Нгапухи мен басқа көптеген ивимен жасасуға ең маңызды себепші болды.
Hongi Hika (c. 1772 – 6 March 1828) was a New Zealand Māori rangatira (chief) and war leader of the iwi of Ngāpuhi. He was a pivotal figure in the early years of regular European contact and settlement in New Zealand. As one of the first Māori leaders to understand the advantages of European muskets in warfare, he used European weapons to overrun much of northern New Zealand in the early nineteenth century Musket Wars. He was however not only known for his military prowess; Hongi Hika encouraged Pākehā (European) settlement, built mutually beneficial relationships with New Zealand's first missionaries, introduced Māori to Western agriculture and helped put the Māori language into writing. He travelled to England and met King George IV. His military campaigns, along with the other Musket Wars, were one of the most important motivators for the British annexation of New Zealand and subsequent Treaty of Waitangi with Ngāpuhi and many other iwi.
Ерте өмір және жорықтар: 17721814
Хонги Хика Каикохе қаласының маңында Нгапухидің Те Ури о Хуа хапу (алуы) күшті отбасында дүниеге келген. Оның анасы Тухикура, Нгати Рехия әйел. Ол Ауханың ұлы Те Хотете әкесі Те Хотетедің екінші әйелі болды. Ол ағасы Вакахариямен бірге Нгапухи аумағын Кайкохе аймағынан аралдар шығанағына дейін кеңейтті. Хонги өмірінде кейіннен өзінің 1772 жылы Маорилер саяхатшысы Марион дю Фреснеді өлтірген жылы туғанын айтты. Бұл оның туған жылы ретінде жалпы қабылданған. Хонги Хика 1806-1808 жылдары Нгати Вуатуа ивидің Те Ророа хапуына қарсы Нгапухи науқанында әскери басшы ретінде танымал болды. Маорилер еуропалықтармен ара-тұра байланысқа түскеннен бері 150 жылдан астам уақыт бойы атыс қарулары кеңінен қолданылған жоқ. 1808 жылы Нгапухи олардың аз санымен шайқасты, ал Хонги сол жылы Маоридің іс-әрекетінде мылтық қолданылған алғашқы оқиғаға қатысты. Нгапухиді қарсылас Нгати Ватауа қайта жүктеу кезінде басып алды. Өлгендердің арасында Хонгидің екі ағасы мен Покая бар еді. Хонги мен басқа да тірі қалғандар тек батпаққа жасырынып құтылып қалды. 1812 жылы Хонги Нгати Пуға қарсы Хокиангаға үлкен тауа (соғыс партиясы) басқарды. Моремонуиде Нгапухи жеңіліске ұшырағанмен, егер оларды тактикалық және дұрыс даярлықтан өткен жауынгерлер қолданса, ол мушкеттердің соғыс кезіндегі әлеуетті құндылығын мойындады.
Hongi Hika rose to prominence as a military leader in the Ngāpuhi campaign, led by Pokaia, the uncle of Hōne Heke, against the Te Roroa hapū of Ngāti Whātua iwi in 1806–1808. In over 150 years since the Māori first begun sporadic contact with Europeans, firearms had not entered into widespread use. Ngāpuhi fought with small numbers of them in 1808, and Hongi was present later that same year on the first occasion that muskets were used in action by Māori. the Ngāpuhi were overrun by the opposing Ngāti Whātua while reloading. Those killed included two of Hongi's brothers and Pokaia, and Hongi and other survivors only escaped by hiding in a swamp until Ngāti Whātua called off the pursuit to avoid provoking utu. In 1812 Hongi led a large taua (war party) to the Hokianga against Ngāti Pou. Despite the defeat of Ngāpuhi at Moremonui, he recognised the potential value of muskets in warfare if they were used tactically and by warriors with proper training.
Еуропалықтармен байланыс және Австралияға саяхат: 18141819
Нгапухи аралдар шығанағын бақылады, бұл 19 ғасырдың басында Жаңа Зеландияға келген көптеген еуропалықтар үшін алғашқы байланыс нүктесі болды. Хонги Хика сауданың пайдасын дәлелдеп, ертедегі миссионерлер мен еуропалық теңізшілер мен отаршыларды қорғады. Ол Хонгимен кездескен басқа еуропалықтар сияқты, оның мейірімділігі, сүйкімділігі мен жұмсақ мінезіне таңғалған. Жазбаларда ол көбінесе "Шунги" немесе "Шунги" деп аталатын. Хонгидің ағасы Каингароа маңызды басшы болған, ал оның 1815 жылы қайтыс болуы Хонгиге Нгапухидің арикиі болуына әкелді. 1814 жылы Хонги мен оның немере інісі Руатара, өзі Нгапухи баслығы, Кендаллмен бірге Сиднейге барып, Шіркеу миссионерлік қоғамының жергілікті басшысы Сэмюэл Марсденмен кездесті. Марсден кейін Хонгиді "өзгеше жұмсақ мінез-құлықпен және өте сыпайы" деп сипаттады. Руатара келесі жылы қайтыс болып, Хонги Рангихуа шығанағындағы миссияның қорғаушысы болды. Оның қорғауымен Керикери мен Солтүстік Вайматта басқа да миссионерлік қызметтер құрылды. 1818 жылы Хонги екі Ngāpuhi taua-ның біріне Шығыс мыс пен Баяу Иви Ngāti Porou және Ngaiterangi-ға қарсы басқарды. Шамамен елу ауыл қиратылған, ал 1819 жылы тауя қайтқанда, қатарында 2000-ға жуық құл болған. Хонги Жаңа Зеландияға алғашқы христиан миссионерлерін жігерлендірді және оларға көмектесті, бірақ ешқашан христиан дініне кірмеді. 1819 жылы 4 шілдеде ол Керикеридегі 13 000 акр жерді 48 балтамен алмастыру үшін Чиркөө миссионерлік қоғамына берді. Ол Томас Кендаллдың әйелімен ажырасып, маори әйелін алып, маори діни рәсімдеріне қатысқан кезде қорғанышы болды. Өмірінің соңына таман кішіпейілділік пен зорлық-зомбылықсыздық туралы ілімдерге ашуланып, ол христиандықты құлдарға ғана арналған дін деп сипаттады.
Англияға саяхат және содан кейінгі соғыс: 18201825
1820 жылы Хонги Хика, оның немере інісі Вайкато және Кендалл "Нью-Зеландер" кит аулау кемесімен Англияға сапар шегеді. Ол 5 ай бойы Лондон мен Кембриджде болды, онда оның бетіндегі моко татуировкасы оны сенсация етті. Сапар барысында ол король Георг IV-ге кездесті, ол оған қару-жарақ сыйлады. Кейіннен ол оны Жаңа Зеландиядағы шайқаста киіп, қарсыластарын үрейлендірді. Австралияда алған қару-жарағын пайдаланып, Хонги оралғаннан кейін бірнеше ай ішінде Тамаки өзеніндегі Мокоя мен Мауинаина па (Маори бекіністері) -де Нгати Паоа басшысы Те Хинакиге қарсы шамамен 2000 жауынгерден тұратын (1000-нан астамы мылтықпен қаруланған) күшке басшылық етті. Бұл шайқаста Хинаки мен жүздеген, тіпті мыңдаған Нгати Паоа еркектері, әйелдері мен балалары қаза тапты. Бұл шайқас 1795 жылы өткен жеңілістен кек алу үшін болды, онда Нгапухи ауыр шығынға ұшырады. Бұл жердегі тайпааралық мылтық соғыстарында қаза тапқандар саны кейінгі Жаңа Зеландия соғыстарының 25 жылдағы барлық өлім-жітімнен көп болуы мүмкін. Ол осы шайқаста король Георг IV сыйлаған қару-жарақ киіп жүрді; ол оның өмірін сақтап қалды, бұл оның жеңімсіздігі туралы аңыздарға әкелді. 1822 жылдың басында ол өз күшін Вайкато өзеніне бастап, алғашқы табысынан кейін, Оронгококоэада тағы бір жеңіске жетуден бұрын, Те Веруверодан жеңілді. Те Уэроухеро Нгапухидің Нгати Махута әйел тұтқындарын ұстап алып, оларды азат етті. 1825 жылы Хонги Те-Ика а Рангануи шайқасында Моремонуидің бұрынғы жеңілісін кечирді, бірақ екі жақ та ауыр шығынға ұшырады.
Соңғы жылдары және өлімі: 18261828
1826 жылы Хонги Хика Уангроаны жаулап алу үшін Уайматеден көшіп келіп, жаңа елді мекен құрды. Бұл, негізінен, Уэслидейлдегі европалықтарды, Каэодағы Веслиандық миссияны қинағаны үшін Нгати Уру мен Нгати Пуды жазалау үшін болды. 1827 жылдың қаңтар айында Хокянгадағы кішігірім ұрыста Хонги Хиканы жауынгер Маратеа көкірекке атқан. Оның бес баласы өмір сүрді, ал оның соңғы жерленген жері жақсы сақталған құпия болды. Хонги Хиканың аты. Фредерик Эдвард Манинг, Хокиангада тұратын пакеха маори, " Жаңа Зеландияның солтүстігіндегі бас хекеге қарсы соғыстың тарихы" атты еңбегінде Хонги Хика туралы қазіргі уақыттағы жазба жазды. Оның айтуынша, Хонги өлім аузында "қызыл халатты" сарбаздар Аотеароаға қоныс аударса, "оларға қарсы соғыс басталатынын көргенде" ескерткен. Ухангароадағы Веслиан миссионері Джеймс Стэк 1828 жылы 12 наурызда Эруэра Майхи Патуонемен сөйлескенін жазды. Онда Хонги Хика өзінің ізбасарларын оларға қарсы шыққан кез-келген күшке қарсы тұруға шақырғандығы және оның өлім алдындағы сөздері "Дұшпандарыңыз қай жақтан келгеніне қарамастан, олардың саны соншалықты көп болсын, олар сізге аш болып келсе, kia, toa kia toa батыл болыңыз, батыл болыңыз! Сен менің өлімімді осылай жазалайсың ба? Мен тек осылай жазалануды қалаймын".
Мұра
Хонги Хика Мускеттік соғыс кезінде жауынгер және басшы ретінде еске алынады. Кейбір тарихшылар Хонги Хиканың әскери табысын оның мылтықтар сатып алуына байланысты деп санайды, оның әскери дағдыларын сол кезеңдегі басқа ірі маори соғыс көшбасшысы Те Раупарахамен салыстыра отырып, Хонги Хика ешқашан ивиге ұзақ мерзімді үкімет құруға тырыспады және ол аумақты тұрақты түрде басып алуға тырыспады. Оның мақсаты - жауынгер ретінде маннасын көбейту. Англияға сапары кезінде ол "Англияда бір ғана патша бар, Жаңа Зеландияда бір ғана патша болады" деп мәлімдеген, бірақ егер ол маори патшасы болуды армандаса, олар ешқашан жүзеге аспады. 1828 жылы маоридің ұлттық болмысы жоқ, олар өздерін жеке iwi-ге тиесілі деп санайды. Уайкато иви маори патшасын танымайынша 30 жыл өтті. Бұл патша Те Веруверо еді, ол 1820 жылдары Уайкатоны Хонги Хикадан қорғап, маннасын құрған адам. Оның екінші ұлы Харе Хонги Хика (ағасының атын 1825 жылы қайтыс болғаннан кейін алған) 1835 жылы Жаңа Зеландияның тәуелсіздік декларациясына қол қойды. Ол әкесі қайтыс болғаннан кейін көрнекті көшбасшы болды және Тоху (белгі) жасамай, өз атын жазып, декларацияға қол қойған алты лингэдің бірі болды. Кейіннен ол он тоғызыншы ғасырда Маоридің егемендік үшін күрестерінің көрнекті тұлғасы болды және 1881 жылы Те Ти Вайтанги Марае ашылуына ықпал етті. Ол 1885 жылы жетпіс жасында қайтыс болды. Хонги Хикидің қызы Хариата (Харриет) Ронго 1837 жылы 30 наурызда Керикери шіркеуінде Хонге Хекеге үйленді. Ол әкесінің сенімділігі мен ынтасын мұра етіп, өз маннасын қарым-қатынасқа енгізді. Ол бірнеше жыл бойы Шарлотта Кемп пен оның күйеуі Джеймс Кемптің отбасында өмір сүрді. Хонги Хика 2018 жылы Жаңа Зеландияның трэш-метал тобы Alien Weaponry-дің "Kai Tangata" әнінің клипінде Те Арава ивиге қарсы соғыс партиясын басқарып жүргені бейнеленген.
Hongi Hika never attempted to establish any form of long term government over iwi he conquered and rarely attempted to permanently occupy territory. It is likely his aims were opportunistic, based on increasing his mana as a warrior. He is said to have stated during his visit to England, "There is only one king in England, there shall be only one king in New Zealand", but if he had ambitions of becoming a Māori king, they were never realised. In 1828 Māori lacked a national identity, seeing themselves as belonging to separate iwi. It would be 30 years before Waikato iwi recognised a Māori king. That king was Te Wherowhero, a man who had built his mana defending the Waikato against Hongi Hika in the 1820s. His second son, Hāre Hongi Hika (having taken his older brother's name after the latter's death in 1825), was a signatory in 1835 to the Declaration of the Independence of New Zealand. He became a prominent leader after his father's death and was one of only six rangatira to sign the declaration by writing his name, rather than making a tohu (mark). He was later to be a prominient figure in Māori struggles for sovereignty in the nineteenth century and was instrumental in the opening of Te Tii Waitangi Marae in 1881. He died in 1885, aged in his seventies. Hongi Hiki's daughter Hariata (Harriet) Rongo married Hōne Heke at the Kerikeri chapel on 30 March 1837. She had inherited her father's confidence and drive, and brought her own mana to the relationship. She had lived for some years with the family of Charlotte Kemp and her husband James Kemp. Hongi Hika is portrayed leading a war party against the Te Arawa iwi in a 2018 music video for New Zealand thrash metal band Alien Weaponry's song "Kai Tangata".