Кіріспе

Юта штатындағы тау тізбегі, АҚШ. Генри таулары – АҚШ-тың Юта штатының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан, негізінен солтүстік-оңтүстік бағытта созылған, шамамен 30 миль (48 км) көлемде тау тізбегі. Олар Смитсондар институтының алғашқы директоры Джозеф Генридің құрметіне Алмон Томпсонмен аталған. Ең жақын ірі елді мекен – Ханксвилл қаласы, Юта штаты, таулардың солтүстігінде орналасқан. Генри таулары 48 континенттік АҚШ штатының картасына соңғы қосылған тау тізбегі (1872 жыл), ал Томпсон ресми атауын бергенге дейін олар кейде «Белгісіз таулар» деп те аталатын. Навахо тілінде бұл тау тізбегі әлі де Dził Bizhiʼ Ádiní («аты жоқ тау») деп аталады. Генри тауларындағы жерлердің көп бөлігі федералдық меншіктегі мемлекеттік жерлер болып табылады және АҚШ Жерді басқару бюросымен басқарылады. Генри тауларында 350 американ бизонының тобы еркін қыдырады.

География және геология

Алқа екі негізгі топқа бөлінеді, 276 тас жолы осы екі бөліктің арасын бөліп тұрады. Солтүстік топ екі таудың ішінде ең биік және аумағы жағынан үлкенірек: Элен тауы: теңіз деңгейінен 3511,91 м; Пеннелл тауы: 3465,88 м; және Хиллерс тауы: 3268,37 м. Оңтүстік топ биіктігі жағынан әлдеқайда төмен. Оңтүстік топта екі шыңы бар: Элсворт тауы: 2510,03 м және Холмс тауы: 2438,40 м. Оңтүстік топ "Кіші Рокилер" деп те аталады. Генри таулары бірнеше каньон жүйелерімен суға толы, олар оқшауланған аймақтан шығып, солтүстікке Фримонт өзеніне, шығысқа Дүртөздік өзеніне немесе оңтүстікке Пауэлл көліне құйылады. Генри тауларында жер бетіндегі су аз. Жауын-шашын мөлшері тау етегінде, 1524,00 м биіктікте жылына шамамен құрайды, 2133,60 м биіктікте артып, ең биік жерлерде азаяды. Бұл таулардың геологиясын алғаш рет 1875-1876 жылдары Гроув Карл Гилберт зерттеді. Ол таулардың ішіндегі магмалық интрузиялардың ерекше пішіндерін сипаттау үшін "лакколит" (қазіргі лаколит) терминін енгізді. Магмалық тау жыныстарының негізгі түрі - порфирит диориті. Бұл интрузиялық процестерді зерттейтін геологтар үшін бірегей зерттеу алаңы болып табылады, себебі магмаға орын беру үшін көлденең шөгінді қабаттар анық бүгілген. Магмалық тау жыныстарының жасы Колорадо алқабының эволюциясын түсіну үшін маңызды. 1969 және 1990 жылдар аралығында калий-аргон әдісімен өлшенген осы тау жыныстарының жасы 25-тен 45 миллион жылға дейін ауытқып келді. Дегенмен, цирконның уран-қосық, мүйізді бленде аргон-аргон және жарылу іздерінің датасы 23-тен 31 миллион жылға дейінгі тұрақты жас көрсетті. Интрузиялар пермдік және кредалық шөгінді жыныстарда орналасқан. Бұл таулардың геологиясы Ла-Сал және Абахо тауларының геологиясына ұқсас, олардың екеуі де Юта штатының оңтүстік-шығысындағы Колорадо алқабында орналасқан.

Тарих

Генри таулары алғашқы еуропалық қоныс салушылар келгенге дейін мыңдаған жылдар бойы америкалықтармен сиреп қамтылған. Генри тауларын алғаш рет 1872 жылы көктемде Альмон Харрис Томпсон зерттеді, ол ең биік шыңға өрлеп, оны әйелі Элленнің құрметіне атады. 1880 жылдары бірнеше мормондық поселеністер құрылды, бірақ олар көбінесе уақытша болды. 1890 жылдары Генри тауларында бірнеше қысқа мерзімді алтын асығушылықтар болды. 1900 жыл шамасында малшылар ірі қой үйірлерін әкелді. 1930 жылдары Генри тауларында қойлардың тым көп жайылуы эрозияға және жергілікті өсімдіктерге зиян келтірді. 1934 жылғы Тейлор жайылым актісі осы тым көп жайылудың көп бөлігін тоқтатты. 2015 жылғы есепте әлі де бірнеше шағын аудандар тым көп жайылудың әсерінен зардап шегіп жатқаны анықталды, ал көптеген аймақтарда өсімдік жамылғысы жақсарды. "Құрғақтық, оқшаулау және қиын-қыстау жағдайлар Генри тауларындағы қоныстану мен дамуды әрқашан ең төмен деңгейде ұстап келді. Ландшафт тым қатал, ал қашықтықтар тым үлкен."

Бизон

Генри тауларында шамамен 350 американдық бизон мекендейді. Митохондриялық және ядролық ДНК-ның генетикалық тестілеуі арқылы Генри таулары бизон тобы АҚШ-тағы мемлекеттік жерлерде еркін өмір сүретін және генетикалық тұқымды сақталған үш бизон тобының бірі болып табылады. 2015 жылы жарияланған осы зерттеу Генри таулары бизонының бруцеллезден мүлдем бос екенін көрсетті, бұл бактериялық ауру Солтүстік Америкаға жергілікті емес үй жануарларымен әкелінген. Қалған екі американдық топ Йеллоустоун Ұлттық паркінде (Оңтүстік Дакота штаты) және Ылғалды үңгірлер Ұлттық паркінде орналасқан. Америка бизонының көп бөлігі (шамамен 90%) Альберта, Британдық Колумбия, Юкон және Солтүстік-Батыс территорияларда таралған, ал Аляскада 2008 жылы Канададан әкелінген қосымша популяциялар бар. Генри таулары бизон тобы 1941 жылы құрылды, сол кезде үш бұқаны қоса 18 бизон Йеллоустоун Ұлттық паркінен Генри тауларының оңтүстігінде және шығысында, Ханксвилл, Юта штатының жанындағы Dirty Devil өзеніне көшіріліп, босатылды. 1942 жылы тағы бес бұқа қосылды. Топ біртіндеп Генри тауларына қарай жылжып, 3048.00 метрге дейінгі биіктіктерде мекендейді. Генри таулары тобы 1963 жылдан бері бруцеллезден таза. Юта штатының фауна мамандары 2012 жылға қарай Генри таулары тобында 325 бизон болуын мақсат етіп қойды. Бизондардың тез көбейетіні және бұрын топтың саны одан да көп болғандықтан, топтың мөлшерін азайту туралы шешім қабылданды. Осы мақсатқа жету және генетикалық әртүрлілікті арттыру үшін топтан өсіруге жарамды жануарлар басқа жерлерге көшіріледі. 2008 жылдың қаңтар айында Юта штатының жабайы табиғат ресурстары департаментінің қызметкерлері 31 жануарды Юта штатының шығысындағы Book Cliffs-ке көшірді. Жаңа топ 2008 жылдың тамызында жақын маңдағы Уинта және Орай үнді резерватындағы жеке меншік тобынан босатылған 14 жануарға қосылды. Бұған қоса, артық популяцияны азайту үшін жыл сайын жануарларды аулауға арнайы лицензиялар беріледі. 2009 жылы Генри таулары бизонын аулауға 146 рұқсат берілді.

Менеджмент

Аймақтың көп бөлігі АҚШ Жерді басқару бюросының басқаруында.