Кіріспе
Оңтүстік Америка тілінде қолданылатын әліпби Парагвай мен жақын маңдағы елдерде сөйлейтін гуарани тілін жазу үшін гуарани әліпбиі (achegety) қолданылады. Ол 33 әріптен тұрады.
The Guarani alphabet (achegety) is used to write the Guarani language, spoken mostly in Paraguay and nearby countries. It consists of 33 letters.
Сипаттама
Алты әріп А, Е, И, О, У, Y - дауысты дыбыстарды білдіреді, испан тіліндегі сияқты, тек Y - жоғары орталық дауысты. (Ескі кітаптарда нәзелдеуді белгілеу үшін диарезалар немесе цирмфлекстер қолданылған.) "Puso" деп аталатын апостроф (ағыл., дыбыс кесілген) глотальді тоқтауды білдіреді; ескі кітаптар оны басқа барлық әріптермен (оның ішінде Ñ, G̃ және диграфтар) қос әріптер болып табылады, көбінесе испан тілінде айтылады. Латын әріптері B, C, D тек диграфтардың бөлігі ретінде қолданылады, ал F, Q, W, X, Z мүлдем қолданылмайды. (Ескі кітаптарда осы заманғы және , , деп жазылған.) L әрпі мен диграф тек испан тілінен алынған сөздерде, испан фонологиясының әсерінен шыққан сөздерде немесе сөзсіз ономатопеяларда қолданылады. Испандық диграф гуарани тілінде қолданылмайды. Диграфтың жазылуына қарамастан, ол испандық африкаттық дыбыс емес ("оқыту" сияқты ағылшынша "ch"), бірақ альвеололық латындық фрикатив (осыған ұқсас ағылшынша "sh" кемеде немесе французша "ch" шапкеде). Кейде, португал және ортағасырлық испан тілдерінде қолданылған осы дыбыс үшін жазылады. "G" - испан тіліндегі гагаға ұқсас, дауысты велярлық приблизив; ол ағылшын тіліндегідей жапсырма емес. "V" - ағылшын және француз тілдеріндегі лабиодентальді фрикатив, испан тіліндегі билабиал емес, Виктордағыдай. Бұл лабиодентальды приблизитель деп те айтылады, бұл төменгі еріннің жоғарғы тістерге жанасуы сияқты. "H" және "J" ағылшын тіліндегі мәндерімен, мысалы, қол және желе сияқты қолданылады; ескі кітаптар бұл дыбыстарды сәйкесінше және , деп жазды. Кейбір тілдерде испан тілінде "J" әрпі сияқты еркін өзгеріп тұрады. Кейбір диалекттерде J әрпі айтылады (алдын-ала тоқтатылған латыншаға жақын). E, I, U, Y және G-дің тильдалы нұсқалары ISO Latin 1 қаріптерінде жоқ, бірақ Unicode-де бейнеленуі мүмкін (осыдан басқа, "G" тильдалы бірден-бір алдын ала құрастырылған әріп ретінде қол жетімді емес, және жай "G" және біріктірілген тильда ретінде кодталуы керек). Цифрлық ортада бұл глифтер жоқ болса, тильда көбінесе негізгі таңбаға ("E~", "I~", "U~", "Y~", "G~") немесе оның орнына циркумфлекс қолданылады ("Ê", "Î", "Û", "", "Ĝ"). " ́" деген жіті акцент, ава ("шаш") және tái ("перпецкий") сияқты, стрессті (муандухе) көрсету үшін қолданылады. Егер бұл сөзді тастап кетсе, басымдық мұрындық дауыссызға немесе, егер жоқ болса, соңғы ырғаққа, мысалы, сива ("маңдай") және тата ("от") сияқты.
Тарих
XVI ғасырда испандықтар Американы жаулап алғанға дейін гуарани халқының жазу жүйесі болмаған. Гуарани тіліндегі алғашқы жазба жазбаларды иезуит миссионерлері латын қарпімен жазған. Діни қызметкер Антонио Руиз де Монтоя өз еңбектерінде осы тілді жазған. "Тесоро де ла ла ла лагуанья гуари" (Гуарань испан сөздігі, 1639 жылы басылған) және "Арте й бокабвларио де ла ла ла ла лагуанья гуари" (172 жылы басылған грамматикалық жинақ және сөздік) сияқты еңбектер. Алғашқы кітаптардың әрпі мен орфографиясы бір-біріне сай келмейтін, қазіргі кітаптардан мүлдем өзгеше болатын. 1867 жылы Парагвай президенті маршал Франсиско Солано Лопес жазуды реттеу үшін Скрипт кеңесі шақырды, бірақ бұл әрекеті сәтсіз болды. Орфография 1950 жылы Монтевидеодағы Гуарани тілінің конгресінде gn бастамасымен қазіргі түрінде стандартталды. Стандарттарға Халықаралық фонетикалық әліпбидің әсері тиді, ал қазір ол Парагвайда кеңінен қолданылады. Алайда, стандарттың егжей-тегжейі туралы сауатты адамдар арасында әлі де келіспеушіліктер бар. Кейбіреулер диграфты (португал, галисиан және ескі испан тілдерінде сияқты) өзгертуге және оны жаймен ауыстыруға тиіс деп санайды. Алфавиттің гуарани атауы, ахегети, "топтастыру", "ансамбль" деген мағынаны білдіретін che ge (алғашқы үш әріптің атауы) және ty сөзінен құрылған неологизм.
Топонимдер мен жеке атаулар
Аргентина, Уругвай, Парагвай және Бразилияда гуараниден алынған көптеген топонимдер мен кейбір меншікті атаулар бар. Бұл тіркестер әдетте испан және португал тілдерінде жазылады, ал олардың айтылуы ғасырлар бойы айтарлықтай өзгерді, сондықтан оларды қазіргі гуарани тілінде сөйлейтіндер түсінбеуі мүмкін.