Кіріспе

Хелен Коттаннер (туған есімі Вольфрам; Коттаннер Илона немесе Коттаннер Яношне; шамамен 1400 – 1470 жылдан кейін) – венгр сарайының қызметкері және жазушы. Оның тегі Коттаннер, Коттаннерин немесе Коттаннерин деп әртүрлі жазылған. Ол тарихқа негізінен 1439 және 1440 жылдардағы естеліктерінің авторы ретінде белгілі, сол жылдары Германия королі Альберт II қайтыс болды және оның ұлы Ладислав Постхум дүниеге келді. Өз өмірбаянын неміс тілінде айтқан Коттаннер Люксембург королевасы Елизаветаның (1409–1442) камерфрауы болған. Ол сонымен қатар королева Елизаветаға патшалық мұрагерлікке қатысты құйрықтарда көмектесті.

Ерте өмір

Елена Вольфрам 1400-ші жылдары Сопрон округінің аймағынан шыққан неміс текті шағын ақсүйек отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Питер Вольфрам, ол 1435 жылы әлі тірі еді. Оның аты-жөні белгісіз анасы Сопронда тұрған және 1442 жылы соңғы рет тірі адам ретінде замандас жазбаларында еске алынған. Елена мағынасын түсінді, бірақ венгр тілінде сөйлей алмады. Коттаннер екі рет үйленді және үш балаға ие болды. Оның бірінші күйеуі Петр Секелес (немесе Гелуш) болды, ол Сопрондағы белгілі патриций. Ол 1402 жылы жергілікті соттың мүшесі болды. 1408 жылдан бастап кемінде 1421 жылға дейін қаланың мэрі қызметін атқарды. Ол 1430 немесе 1431 жылы қайтыс болды. Олардың Вильгельм есімді ұлы болды, ол Австрияда тұрып, 1435 жылы Сопрондағы шалғынды жерге қатысты сот ісіне қатысты. Ауруына байланысты ол сотқа жеке келмеді, бірақ оның орнына өгей әкесі мен анасының әкесі өкілдік етті. Вильгельм 1437 жылы әлі тірі еді. Секелес қайтыс болғаннан кейін Елена 1432 жылы Венадан келген қала тұрғыны Йоханн Коттаннерге үйленді. Сол кезде Йоханн Венадағы Святой Стефан соборының камерарийі болды. Тарихшы Карл Ульирцтің сөзіне сүйенсек, ол 1426 жылы ғана толыққанды жасқа жеткен, сондықтан Елена екінші күйеуінен шамамен алты жасқа үлкен болған. Олардың некесінен тағы да балалар дүниеге келді, оның ішінде қызы Кэтрин де болды. 1436 жылға қарай Коттаннер мен оның екінші күйеуі Австрияның герцогы Альберт II Германияның және оның әйелі Елизаветаның қызметкерлері болды. Габсбургтер әулетінің сарайындағы Коттаннердің рөлі Альберт пен Елизаветаның Анна және Елизавета атты ханшайымдарына қарау болды. Ескеріңіз, қазіргі неміс әдеті бойынша әйелді немесе кейде қызды күйеуінің атына "in" қосып атау, оның атына әйелдік жұрнақ қосумен тең.

Венгрияның патшалық тажының ұрлығы

Кейін Елизаветаның сарай мүшесі болған Коттаннер 1451 жылы "Денквердигицкенс" ("Естеліктер") атты мемуар жазды. Онда ол 1440 жылғы 20 ақпанда Святой Стефанның (Святой Стефан) венгрлік тәжінің ұрлануы туралы бірінші тұлғадан баяндайды. Бұл іске ол король Альберттің жесірі Елизаветаның өтініші бойынша қатысты. Венгр халқы бұл тәжді қасиетті деп санады. Ол сол кезде Венгрияның Вишеград бекінісінде сақталған болатын. Коттаннер мемуарында патшайымға тәжді иеленуге көмектесу арқылы өзін және отбасын үлкен қауіпке ұшыратқанын айтады. Көптеген қылмыстар үшін өлім жазасы қолданылған саяси интригалар ахуылында Коттаннер патшайымның өтінішіне күмәнданды: "Патшайымның өтініші мені қорқытты, себебі ол мен үшін де, менің кішкентай балаларым үшін де үлкен қауіп төндірді". Ол жазбасында сәттілік тілегенін және Зельге жалаң аяқ сапарға баруға уәде бергенін сипаттайды. Кем дегенде екі көмекші Хеленге серік болды, ол Коттаннер күзетіп тұрғанда, үйге кірді. Олар тәжді ешкімге сездірмей алып, есіктерді қайтадан жапты және патшайымның мөрін қойды. Тәж Вишеградтан жастық ішінде жасырын түрде шығарылды. Коттаннер тәжді өзінің шанасында алып, Дунайдағы мұздың үзілуінен қорқатынын айтады. Бірақ, қашқанда тәждің үстіндегі алтын крест иіліп қалды және ол әлі де осы күйінде сақталған. Содан кейін Коттаннер тәжді жасырын түрде Елизаветаға жеткізді, ол Коморн қалыңында жауларынан жасырынып отырды. Ол Венгрия мен Богемия патшалықтарының заңды мұрагері деп есептеген Ладиславтың дүниеге келуіне куә болды. Коттаннер мемуарында оқиғаның уақыты тым жақын болғанын атап өтті: "Плинтенбургтен Коморнға Киелі Тәж келген сағатта, сол сағаттың ішінде Ласло патша дүниеге келді". Ол мемуарында бұл Алланың еркі екеніне сенімді екенін жазды.

Жаңа патша таққа отырды

Елизавета Коттаннерге қасиетті Стефанның киелі тәжін алудағы іс-әрекеттері үшін сыйлық беретінін уәде етті. Сол кезде, венгр патшасы болып тек корольдық белгілердің иесі ғана мойындалған. Бұл маңызды айырмашылық болды, себебі венгр ақсүйектері Польшаның 16 жасар патшасы Владислав І-нің тәж киюіне дауыс берді. Олар оның көмегімен түріктердің Венгрия патшалығына жасаған шабуылдарынан жақсы қорғануды үміттенеді. Коттаннер 1440 жылдың 15 мамырында Секешфехерварда шалыс Ладислав V-нің тәж кию рәсіміне қатысты; рәсім барысында ол жылап тұрған сәбиді қолында ұстады, ал архиепископ Денес Секси оған тәж кигізді. Екі патша да Венгрия патшасы болып таж киген кезде, Польша патшасы Ладислав Постхумустың қарсы күш жинады. Патшалық отбасы қауіпсіздігі үшін тарап кетті: патшайым жақындап келе жатқан поляк әскерінен қасиетті тәжді құтқаруға тырысқанда, Коттаннер шалыс патшамен бірге қашып кетті.

Кейінгі өмірі

Елена Коттаннер мен оның күйеуіне 1452 жылғы наурыз айында регент Джон Хуняди Ладислав V-тің қызметінде адал болғандары үшін Кисфалуд ауылын (қазіргі Виеска, Словакия) және оған қарасты барлық иеліктерін сыйға берді. Хунядидің ұлы, король Маттиас Корвин бұл жер сыйлауды 1466 жылғы қарашада және 1470 жылғы ақпанда растады. Содан кейін Елена Коттаннер қайтыс болды.

Мемориал

Карло Моллайдың айтуынша, Коттаннер өзінің естеліктерін жазған немесе өзінің баянының көшірмесін жасауды тапсырған, ол 1451 жылы «Ескеліктер» («Denkwürdigkeiten») деп аталды, себебі ол Ладислав V-ге көрсеткен қызметтері үшін өзіне сыйлық беруді қалаған. Иван Кис Коттаннердің естеліктерді жазу арқылы Ладиславтың Венгрия тағына заңды талабын қолдауға тырысқанын айтты. Кис күнделікті аяқтау мен 1452 жылғы сыйлық арасындағы байланысты жоққа шығарды. Киелі тәжтің ұрлануы Венгрияда он жылдық азамат соғысына әкеп соқты және регент Джон Хуняди осы қақтығыс кезінде Владислав I-нің жақтасы саналды. Карло Моллай Коттаннердің әрекеті Австрия және Венгрия ақсүйектерінің, сондай-ақ Богемия католиктерінің Фредерик III-ті қамқорлықтан бас тартуға және Ладислав V-ті оларға тапсыруға мәжбүрлеуге тырысқанға дейін күнәлі болып саналғанын мәлімдеді. Бұрынғы сарай қызметкері тек содан кейін ғана сыйлыққа үміттенуі мүмкін еді. Иван Кис Джон Хунядидің Киелі тәж бен тәж киген Ладиславтың шетелге әкетілуінен туған саяси жағдайдың басты пайдакүші болғанын және осының сыйлыққа себеп болуы мүмкін екенін айтты. Оның естеліктерін ағылшын тіліне аударған Майя Бижвоет Уильямсон Коттаннерді «ақылды, сенімді, салмақты, энергиялы, батыл, тапқыр әйел» деп сипаттады, ал әйел өзі және жеке өмірі туралы өте аз мәлімет береді. Сабина Шмолинская Коттаннердің күнделігін автобиография деп санауға болмайтынын, бірақ ол саяси оқиғалар тарихынан өзге, психологиялық және рухани тарих тұрғысынан да маңызды дереккөз екенін айтты. Коттаннер өзінің қорқыныштарын, уайымдарын, өкініштерін және дінге деген құлшынысын жасырмайды. Альбрехт Классен естеліктерді автордың шынайы сезімдерін көрсететін автобиография ретінде қарастырды. Керісінше, Андреас Рютер естеліктер жанрын меморандум ретінде қарастырды, онда Коттаннердің нақты тұлғасы көрінбейді, автор өзін үлгілі, құрастырылған бейне ретінде көрсетеді. Өзінің естеліктерінде Коттаннер жиі өзін маңызды саяси оқиғалардың ортасына қойып, өзінің қатысуын асыра көрсетіп, Елизаветаның оған деген сенімін баса көрсетеді. Мұның үнемі айтылуын оқиғаларға қатысуын көрсету үшін қолданылатын риторикалық тәсіл деп сипаттауға болады. Сонымен қатар, Коттаннер оқиғалардағы өз рөлі үшін үлкен жеке құрбандықтар кешіргенін жиі айтады. Мысалы, ол күйеуі мен кішкентай балаларын тастап кетуге мәжбүр болды. Алайда, олардың шынайылығына қарамастан, осының үнемі айтылуы да риторикалық тәсіл сияқты көрінеді. Коттаннер оқиғаларды Жақсылық пен Зұлымдық арасындағы күрес контекстінде баяндайды, өзінің іс-әрекеттерінің артында Құдайды көрсетеді, ал кедергілерді Шайтанның жұмысына жатқызады. Барбара Шмид баяндама барысында құдайлық еріктің орындарына (мысалы, Вишеградқа) ерекше назар аударды. Осы контексте ол өзінің жақтастарын, Елизаветаны, нәресте Ладиславты және өзін Құдайдың рақымына бағынышты деп көрсетеді, ал олардың қарсыластарын, Владиславтың жақтастарын, зұлым және Құдайдың еркіне қарсы деп сипаттайды. Осыған байланысты Коттаннер кішкентай Ладиславтың Венгрия тағына заңдылығын (Киелі тәжбен тәж кигізілген; Құдай таңдаған; оның патшалық қабілеті мен физикалық күші, ол бірнеше апталық болғанына қарамастан, тәж кигізу кезінде байқалған) баса көрсетуге тырысты. Коттаннер сондай-ақ алыс атасы Венгрия королі Ладислав I-ді Ладислав V-тің алдын ала бейнесі және үлгісі деп жариялады.