Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хелен Коттаннер (туған есімі Вольфрам; Коттаннер Илона немесе Коттаннер Яношне; шамамен 1400 – 1470 жылдан кейін) – венгр сарайының қызметкері және жазушы. Оның тегі Коттаннер, Коттаннерин немесе Коттаннерин деп әртүрлі жазылған. Ол тарихқа негізінен 1439 және 1440 жылдардағы естеліктерінің авторы ретінде белгілі, сол жылдары Германия королі Альберт II қайтыс болды және оның ұлы Ладислав Постхум дүниеге келді. Өз өмірбаянын неміс тілінде айтқан Коттаннер Люксембург королевасы Елизаветаның (1409–1442) камерфрауы болған. Ол сонымен қатар королева Елизаветаға патшалық мұрагерлікке қатысты құйрықтарда көмектесті.
Helene Kottanner (née Wolfram; Kottanner Ilona or Kottanner Jánosné; c. 1400 – after 1470) was a Hungarian courtier and writer. Her last name is spelled variously as Kottanner, Kottanerin, or Kottannerin. She is primarily known to history as the author of memoirs about the years 1439 and 1440, when king Albert II of Germany died and his son Ladislaus the Posthumous was born. Kottanner, who dictated her life story in German, was a kammerfrau to Queen Elizabeth of Luxembourg (1409–1442). She also assisted Queen Elisabeth in a royal succession plot.
Ерте өмір
Елена Вольфрам 1400-ші жылдары Сопрон округінің аймағынан шыққан неміс текті шағын ақсүйек отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Питер Вольфрам, ол 1435 жылы әлі тірі еді. Оның аты-жөні белгісіз анасы Сопронда тұрған және 1442 жылы соңғы рет тірі адам ретінде замандас жазбаларында еске алынған. Елена мағынасын түсінді, бірақ венгр тілінде сөйлей алмады. Коттаннер екі рет үйленді және үш балаға ие болды. Оның бірінші күйеуі Петр Секелес (немесе Гелуш) болды, ол Сопрондағы белгілі патриций. Ол 1402 жылы жергілікті соттың мүшесі болды. 1408 жылдан бастап кемінде 1421 жылға дейін қаланың мэрі қызметін атқарды. Ол 1430 немесе 1431 жылы қайтыс болды. Олардың Вильгельм есімді ұлы болды, ол Австрияда тұрып, 1435 жылы Сопрондағы шалғынды жерге қатысты сот ісіне қатысты. Ауруына байланысты ол сотқа жеке келмеді, бірақ оның орнына өгей әкесі мен анасының әкесі өкілдік етті. Вильгельм 1437 жылы әлі тірі еді. Секелес қайтыс болғаннан кейін Елена 1432 жылы Венадан келген қала тұрғыны Йоханн Коттаннерге үйленді. Сол кезде Йоханн Венадағы Святой Стефан соборының камерарийі болды. Тарихшы Карл Ульирцтің сөзіне сүйенсек, ол 1426 жылы ғана толыққанды жасқа жеткен, сондықтан Елена екінші күйеуінен шамамен алты жасқа үлкен болған. Олардың некесінен тағы да балалар дүниеге келді, оның ішінде қызы Кэтрин де болды. 1436 жылға қарай Коттаннер мен оның екінші күйеуі Австрияның герцогы Альберт II Германияның және оның әйелі Елизаветаның қызметкерлері болды. Габсбургтер әулетінің сарайындағы Коттаннердің рөлі Альберт пен Елизаветаның Анна және Елизавета атты ханшайымдарына қарау болды. Ескеріңіз, қазіргі неміс әдеті бойынша әйелді немесе кейде қызды күйеуінің атына "in" қосып атау, оның атына әйелдік жұрнақ қосумен тең.
Helene née Wolfram was born in the 1400s into a minor noble family of German ancestry from the region of Sopron County. Her father was Peter Wolfram, who was still alive in 1435. Her unidentified mother lived in Sopron and was last mentioned as a living person by contemporary records in 1442. Helene understood, but did not speak Hungarian. Kottanner married twice and bore three children. Her first husband was Peter Székeles (or Gelusch), a notable patrician in Sopron. He was already a member of the local magistrate in 1402. He served as mayor of the town from 1408 until at least 1421. He died in 1430 or 1431. They had a son, William, who lived in Austria and was involved in a lawsuit over a meadow in Sopron in 1435. Because of his illness, he did not present before the court personally, but represented by his stepfather and maternal grandfather. William was still alive in 1437. After Székeles' death, Helene married Johann Kottanner, a burgher from Vienna, in 1432. During that time, Johann was chamberlain of the St. Stephen's Cathedral in Vienna. According to historian Karl Uhlirz, he has reached the age of majority only in 1426, thus Helene was approximately six years older than her second husband. Their marriage produced more children, including a daughter Catherine. By 1436, both Kottanner and her second husband were servants of Albert II of Germany, the then Duke of Austria, and his wife Elizabeth. Kottanner's role in this royal Habsburg household was nanny to princesses Anne and Elizabeth, the children of Albert and Elizabeth. Note that, according to the contemporary German custom of calling a wife or sometimes daughter, the alternative names ending in " in" amount to adding a feminine suffix to her husband's name.
Венгрияның патшалық тажының ұрлығы
Кейін Елизаветаның сарай мүшесі болған Коттаннер 1451 жылы "Денквердигицкенс" ("Естеліктер") атты мемуар жазды. Онда ол 1440 жылғы 20 ақпанда Святой Стефанның (Святой Стефан) венгрлік тәжінің ұрлануы туралы бірінші тұлғадан баяндайды. Бұл іске ол король Альберттің жесірі Елизаветаның өтініші бойынша қатысты. Венгр халқы бұл тәжді қасиетті деп санады. Ол сол кезде Венгрияның Вишеград бекінісінде сақталған болатын. Коттаннер мемуарында патшайымға тәжді иеленуге көмектесу арқылы өзін және отбасын үлкен қауіпке ұшыратқанын айтады. Көптеген қылмыстар үшін өлім жазасы қолданылған саяси интригалар ахуылында Коттаннер патшайымның өтінішіне күмәнданды: "Патшайымның өтініші мені қорқытты, себебі ол мен үшін де, менің кішкентай балаларым үшін де үлкен қауіп төндірді". Ол жазбасында сәттілік тілегенін және Зельге жалаң аяқ сапарға баруға уәде бергенін сипаттайды. Кем дегенде екі көмекші Хеленге серік болды, ол Коттаннер күзетіп тұрғанда, үйге кірді. Олар тәжді ешкімге сездірмей алып, есіктерді қайтадан жапты және патшайымның мөрін қойды. Тәж Вишеградтан жастық ішінде жасырын түрде шығарылды. Коттаннер тәжді өзінің шанасында алып, Дунайдағы мұздың үзілуінен қорқатынын айтады. Бірақ, қашқанда тәждің үстіндегі алтын крест иіліп қалды және ол әлі де осы күйінде сақталған. Содан кейін Коттаннер тәжді жасырын түрде Елизаветаға жеткізді, ол Коморн қалыңында жауларынан жасырынып отырды. Ол Венгрия мен Богемия патшалықтарының заңды мұрагері деп есептеген Ладиславтың дүниеге келуіне куә болды. Коттаннер мемуарында оқиғаның уақыты тым жақын болғанын атап өтті: "Плинтенбургтен Коморнға Киелі Тәж келген сағатта, сол сағаттың ішінде Ласло патша дүниеге келді". Ол мемуарында бұл Алланың еркі екеніне сенімді екенін жазды.
Kottanner, later a member of Elizabeth's court, wrote a memoir around 1451 entitled Denkwürdigkeiten (= Reminiscences) in which she provides a first person account of the theft of the Hungarian Crown of St. Stephen on 20 February 1440. This was an action in which she participated at the request of Queen Elisabeth, widow of King Albert. This crown was considered holy by the Hungarian people. It was then stored at the Hungarian stronghold of Visegrád. Kottanner noted in her memoir that she exposed herself and her family to great danger by assisting the queen in her efforts to obtain the crown. In an atmosphere of political intrigue, where death was a common punishment for many crimes, Kottanner apparently had reservations concerning the advisability of the queen's request: "The queen's request frightened me, for it meant great danger for me and my little children." In her writing she describes how she prayed for success and promised to make a barefoot pilgrimage to Zell. At least two assistants accompanied Helene, who did the breaking in while Kottanner kept watch. After they got the crown without attracting attention, they locked the doors again and fixed the queen's seal. The crown was smuggled out of Visegrád inside a pillow. Kottanner took the crown with her in her sledge and she described worrying about the ice on the Danube breaking as she crossed it. The golden cross on top of the crown was however bent as they fled, and is still visible in this condition today. Kottanner then brought the crown secretly to Elizabeth, who was hiding from her enemies at the castle of Komorn. She witnessed the birth of Ladislaus the Posthumous, who in her eyes was the natural heir to the kingdoms of Hungary and Bohemia. Kottanner noted in her memoir that the timing had been close: "Within the same hour in which the Holy Crown arrived from Plintenburg in Komorn, within that same hour King Laszlo was born." She further stated in her memoir that she thought that this was clearly God's will at work.
Жаңа патша таққа отырды
Елизавета Коттаннерге қасиетті Стефанның киелі тәжін алудағы іс-әрекеттері үшін сыйлық беретінін уәде етті. Сол кезде, венгр патшасы болып тек корольдық белгілердің иесі ғана мойындалған. Бұл маңызды айырмашылық болды, себебі венгр ақсүйектері Польшаның 16 жасар патшасы Владислав І-нің тәж киюіне дауыс берді. Олар оның көмегімен түріктердің Венгрия патшалығына жасаған шабуылдарынан жақсы қорғануды үміттенеді. Коттаннер 1440 жылдың 15 мамырында Секешфехерварда шалыс Ладислав V-нің тәж кию рәсіміне қатысты; рәсім барысында ол жылап тұрған сәбиді қолында ұстады, ал архиепископ Денес Секси оған тәж кигізді. Екі патша да Венгрия патшасы болып таж киген кезде, Польша патшасы Ладислав Постхумустың қарсы күш жинады. Патшалық отбасы қауіпсіздігі үшін тарап кетті: патшайым жақындап келе жатқан поляк әскерінен қасиетті тәжді құтқаруға тырысқанда, Коттаннер шалыс патшамен бірге қашып кетті.
Elizabeth promised Kottanner a reward in return for her actions in obtaining the Holy Crown of Saint Stephen. At this time, only the owner of the royal insignia was considered legitimate king of Hungary. This was an important distinction since the Hungarian nobles voted for the coronation of Vladislaus I, the 16 year old king of Poland. With his help they hoped to defend themselves better against the Turks' attacks against the Hungarian kingdom. Kottanner was present at the coronation of the infant Ladislaus V in Székesfehérvár on 15 May 1440; during the ceremony, she held the weeping baby in her hand while Archbishop Dénes Szécsi crowned him. When finally both attendants were crowned kings of Hungary at the same time, the Polish king gathered his forces against Ladislaus the Posthumous. The royal family now separated for their own safety: While the queen tried to rescue the holy crown from the approaching Polish army, Kottanner fled with the infant king.
Кейінгі өмірі
Елена Коттаннер мен оның күйеуіне 1452 жылғы наурыз айында регент Джон Хуняди Ладислав V-тің қызметінде адал болғандары үшін Кисфалуд ауылын (қазіргі Виеска, Словакия) және оған қарасты барлық иеліктерін сыйға берді. Хунядидің ұлы, король Маттиас Корвин бұл жер сыйлауды 1466 жылғы қарашада және 1470 жылғы ақпанда растады. Содан кейін Елена Коттаннер қайтыс болды.
Helene Kottanner and her husband were granted the village of Kisfalud (present day Vieska, Slovakia) and its accessories by Regent John Hunyadi in March 1452, for their loyal service of Ladislaus V. Hunyadi's son, King Matthias Corvinus confirmed the land donation in November 1466, and also in February 1470. Helene Kottanner died thereafter.
Мемориал
Карло Моллайдың айтуынша, Коттаннер өзінің естеліктерін жазған немесе өзінің баянының көшірмесін жасауды тапсырған, ол 1451 жылы «Ескеліктер» («Denkwürdigkeiten») деп аталды, себебі ол Ладислав V-ге көрсеткен қызметтері үшін өзіне сыйлық беруді қалаған. Иван Кис Коттаннердің естеліктерді жазу арқылы Ладиславтың Венгрия тағына заңды талабын қолдауға тырысқанын айтты. Кис күнделікті аяқтау мен 1452 жылғы сыйлық арасындағы байланысты жоққа шығарды. Киелі тәжтің ұрлануы Венгрияда он жылдық азамат соғысына әкеп соқты және регент Джон Хуняди осы қақтығыс кезінде Владислав I-нің жақтасы саналды. Карло Моллай Коттаннердің әрекеті Австрия және Венгрия ақсүйектерінің, сондай-ақ Богемия католиктерінің Фредерик III-ті қамқорлықтан бас тартуға және Ладислав V-ті оларға тапсыруға мәжбүрлеуге тырысқанға дейін күнәлі болып саналғанын мәлімдеді. Бұрынғы сарай қызметкері тек содан кейін ғана сыйлыққа үміттенуі мүмкін еді. Иван Кис Джон Хунядидің Киелі тәж бен тәж киген Ладиславтың шетелге әкетілуінен туған саяси жағдайдың басты пайдакүші болғанын және осының сыйлыққа себеп болуы мүмкін екенін айтты. Оның естеліктерін ағылшын тіліне аударған Майя Бижвоет Уильямсон Коттаннерді «ақылды, сенімді, салмақты, энергиялы, батыл, тапқыр әйел» деп сипаттады, ал әйел өзі және жеке өмірі туралы өте аз мәлімет береді. Сабина Шмолинская Коттаннердің күнделігін автобиография деп санауға болмайтынын, бірақ ол саяси оқиғалар тарихынан өзге, психологиялық және рухани тарих тұрғысынан да маңызды дереккөз екенін айтты. Коттаннер өзінің қорқыныштарын, уайымдарын, өкініштерін және дінге деген құлшынысын жасырмайды. Альбрехт Классен естеліктерді автордың шынайы сезімдерін көрсететін автобиография ретінде қарастырды. Керісінше, Андреас Рютер естеліктер жанрын меморандум ретінде қарастырды, онда Коттаннердің нақты тұлғасы көрінбейді, автор өзін үлгілі, құрастырылған бейне ретінде көрсетеді. Өзінің естеліктерінде Коттаннер жиі өзін маңызды саяси оқиғалардың ортасына қойып, өзінің қатысуын асыра көрсетіп, Елизаветаның оған деген сенімін баса көрсетеді. Мұның үнемі айтылуын оқиғаларға қатысуын көрсету үшін қолданылатын риторикалық тәсіл деп сипаттауға болады. Сонымен қатар, Коттаннер оқиғалардағы өз рөлі үшін үлкен жеке құрбандықтар кешіргенін жиі айтады. Мысалы, ол күйеуі мен кішкентай балаларын тастап кетуге мәжбүр болды. Алайда, олардың шынайылығына қарамастан, осының үнемі айтылуы да риторикалық тәсіл сияқты көрінеді. Коттаннер оқиғаларды Жақсылық пен Зұлымдық арасындағы күрес контекстінде баяндайды, өзінің іс-әрекеттерінің артында Құдайды көрсетеді, ал кедергілерді Шайтанның жұмысына жатқызады. Барбара Шмид баяндама барысында құдайлық еріктің орындарына (мысалы, Вишеградқа) ерекше назар аударды. Осы контексте ол өзінің жақтастарын, Елизаветаны, нәресте Ладиславты және өзін Құдайдың рақымына бағынышты деп көрсетеді, ал олардың қарсыластарын, Владиславтың жақтастарын, зұлым және Құдайдың еркіне қарсы деп сипаттайды. Осыған байланысты Коттаннер кішкентай Ладиславтың Венгрия тағына заңдылығын (Киелі тәжбен тәж кигізілген; Құдай таңдаған; оның патшалық қабілеті мен физикалық күші, ол бірнеше апталық болғанына қарамастан, тәж кигізу кезінде байқалған) баса көрсетуге тырысты. Коттаннер сондай-ақ алыс атасы Венгрия королі Ладислав I-ді Ладислав V-тің алдын ала бейнесі және үлгісі деп жариялады.
According to Károly Mollay, Kottanner wrote her memoirs or ordered a transcript of her narration under title Denkwürdigkeiten ("Reminiscences") around 1451, because she claimed reward herself for her services to Ladislaus V. Iván Kis considered Kottanner, by writing the memoirs, wanted to support Ladislaus' legitimate claim to the Hungarian throne, beside the preservation of her own merits. Kis refused the connection between the completion of the diary and the reward of 1452. The theft of the Holy Crown caused a decade long civil war in Hungary and Regent John Hunyadi was considered a partisan of Vladislaus I during the conflict. Károly Mollay argued Kottanner's act was considered a sin until the representatives of the Austrian and Hungarian Estates, and the Bohemian Catholic lords aimed to force Frederick III to resign the guardianship and hand over Ladislaus V to them in 1451. The former lady in waiting could only claim a reward afterwards. Iván Kis argued John Hunyadi was the foremost beneficiary of the political situation in which the Holy Crown and the crowned monarch Ladislaus were taken abroad, and this may have been the motivation for the reward. Maya Bijvoet Williamson, who translated her memoirs into English, described Kottanner as "a smart, trustworthy, common sense, energetic, courageous, quick witted woman", while the lady reveals extremely little about herself and her personal life. Sabine Schmolinsky argued Kottanner's diary cannot be considered an autobiography, but in addition to the history of political events, it is also an important source from a psychological and mental history point of view. Kottanner makes no secret of her fears, worries, compunction and religiosity. Albrecht Classen considered the memoirs as autobiography, which contains the sincere manifestations of the author. In contrast, Andreas Rüther regarded the genre of the memoirs as a memorandum, in which the real person of Kottanner does not really appear, instead the author displays herself as an exemplary, constructed figure. In her memoirs, Kottanner frequently puts herself at the center of major political events, exaggerating her involvement and emphasizing Queen Elizabeth's confidence towards her. Constant voicing of this can be described as a rhetorical tool to highlight her participation in the events. In addition, Kottanner often complains that her role in the events required huge personal sacrifices. For instance, her court service forced her to leave her husband and minor children behind. Despite its reality content, however, the ceaseless voicing and embossing of these seems like a rhetorical tool too. Kottanner puts the narration of events in the context of the struggle between Good and Evil, placing God behind her own actions, while the impediments are attributed to the work of the Devil. Barbara Schmid emphasized the sites of divine will (e. g. Visegrád) during the narration. In this context, she presents her own party, Elizabeth, the infant Ladislaus, and herself as subjects to the grace of God, while presents their opposition, Vladislaus' party, as evil and as the enemy of God's will. In connection with this, Kottanner sought to emphasize the validity of the infant Ladislaus' legitimacy to the Hungarian throne (crowned with the Holy Crown; chosen by God; his royal aptitude and physical strength, which appeared during the coronation despite being a few weeks old). Kottanner also declared the distant ancestor King Saint Ladislaus I of Hungary as a prefiguration and role modell to Ladislaus V.