Кіріспе

Кумамото префектурасындағы өзен, Кюсю, Жапония. Кума өзені (球磨川) – Кюсю, Жапонияның орталық-батыс бөлігіндегі Кумамото префектурасындағы өзен. Оны кейде Кумагава өзені деп те атайды. Бұл Кюсюдегі ең ұзын өзен, ұзындығы 115 км және ылғалды жерлердің жиынтық ауданы бар. Өзеннің сағасы Жапонияның 500 маңызды ылғалды жерлерінің бірі деп белгіленген. Ол Жапонияның ең таяз үш өзенінің бірі саналады (қалған екеуі – Могами және Фудзи өзендері). Кума өзені Жапон үкіметі басқаруындағы А класты өзен болып табылады. Кума өзені танымал туристік орын; жыл сайын шамамен 70 000 адам келеді. Туристерді Кума өзенінде және оның салаларында мекендейтін аю балығы (тәтті балық) қызықтырады, көптеген адамдар әсіресе «шаку аю» әдісімен балық аулауды ұнатады. Өзен балық аулау үшін, негізінен маусым айында, сондай-ақ жақын жердегі күріш далаларын суару үшін қолданылады. Одан кейін Яцусиро теңізіне Яцусиро қаласы тұсында құяды. Кума өзені Арасе бөгетімен байланысты белгілі, өйткені оның бұзу жобасы Жапонияда және Азиядағы алғашқы бөгетті бұзу болып табылады. 2020 жылы Кума өзенінің тасқыны аудан тұрғындарының көптеген адамдары қаза тапқан немесе ауыр жарақат алған ауыр оқиға болды.

География

Кума өзені және оның суайдыны Кумамото префектурасының бүкіл аумағының шамамен 25% -ын құрайды және бұл префектурадағы ең үлкен өзен. Кума өзені Чоушигаса тауынан бастау алып, негізінен Кумамото префектурасы арқылы ағып, Яцусиро шығанағына жетіп саяды. Бұл Яцусиро теңізіне қосылатын жалғыз маңызды және ең үлкен өзен. Өзен аузында кең жайылған таяз сулы аймақ пайда болады. Яцусиро теңізіне құйылар алдында Кума өзені Хитоёси қаласы, Кума ауылы және Яцусиро қаласы арқылы өтеді. Кума өзені Шиманто және негізінен Чичибу аймақтарынан ағады. Кума өзенінің 80 саласы бар, олардың жалпы ұзындығы 434 км-ге жетеді. Кума өзенінің маңызды салаларының бірі – Кавабе өзені, ол Кумамото префектурасының Хитоёси қаласында Кума өзенімен қосылады. Кума өзенінің алабының дөңгелек пішіні су және шөгінділерді тасымалдауға көмектеседі. Кума өзенінің жоғарғы ағысы тік градиентпен өтеді, бірақ кейін орташа градиентке өтеді. Яцусиро теңізіне құйылар алдында өзен бірнеше арнаға бөлінеді. Жергілікті жапондықтар өзеннің тез ағысынан айнып, оны "Абарегава" (яғни "ашулы өзен") деп атайды. Бұл өзен Жапониядағы ең жылдам ағыстағы үш өзеннің бірі болып саналады, оған Яманаси префектурасындағы Могами өзені және Нагано, Яманаси және Шидзуока префектураларындағы Фудзи өзені де кіреді. Кума өзенінің басқа да маңызды салалары: Кудагири өзені, Йосио өзені, Имо өзені (Жапония), Мей өзені, Муне өзені, Хатомуне өзені және Огаваучи өзені.

Тарих

Эдо дәуірінен (1603-1868) бастап Кума өзені ауыз сумен қамтамасыз етуде және тағамдық өнімдердің көзі ретінде маңызды рөл атқарды. Табиғи ландшафтының көп бөлігі сақталғанына қарамастан, Кума өзені, әсіресе оның бассейні, экономикалық және әлеуметтік даму үшін адамның қызметінен үлкен әсер көрді. Кума өзені бассейнінің ландшафты 17 ғасырдың соңынан бастап аймақтың экономикалық және әлеуметтік дамуына байланысты өзгеріске ұшырады. Осы кезеңде Кума өзені Яцусиро және Хитоёси қалаларын байланыстыратын, саудаға қатысты көлік үшін маңызды арна болды. Кума өзенін жергілікті феодалдар (даймё) белсенді пайдаланды. Осы кезеңнен 1900 жылға дейін Кума өзені маңындағы тұрғындар орман шаруашылығымен айналысып, ауылшаруашылық ландшафтын қалыптастырды. Мейдзи дәуірінен (1868-1912) бастап, жапондық қарақұмық, азуки бұршағы, тәтті картоп және таро сияқты дақылдарды өндіру үшін кесу-жағу әдісі кеңінен қолданылды. 20 ғасырдың соңына дейін Кума өзенінің төменгі ағысындағы ландшафтты қалыптастырудың басты факторы ылғалды күріш егісі болды. Халық көбінесе Кума өзеніне ылғалды күріш өсіруде сүйенді. 20 ғасырдың соңында Кума өзенінің ландшафты Ичифуса, Сетоиши және Арасе сияқты ірі бөгеттердің салынуына байланысты өзгерді, бұл су тасқыны сияқты сумен байланысты мәселелерді шешуге бағытталған шара еді. 1896 жылы Жапония су ресурстарын басқару үшін «Өзен заңы» қабылдады. 1964 жылы ол суды одан әрі бақылау және пайдалану мақсатында жаңартылды, соның ішінде Кума өзенін қоса, Жапониядағы өзендерді басқаруды жетілдіруді көздеді. Кума өзені Жапон үкіметінің қатаң бақылауындағы А класты өзендердің бірі болып саналады. Жапониядағы өзендерді басқаруға жер, инфрақұрылым, көлік және туризм министрлігінің ұлттық деңгейдегі басқармалары жауапты.

Балық шаруашылығы

Құма өзені әрқашан аю балығының, яғни тәтті балықтың аулануымен мәшһүр болған. Аюдың орташа ұзындығы 22,7 см, салмағы 122 г. Дегенмен, бөгеттер маңындағы аюдың орташа ұзындығы 22 см, салмағы 103 г, ал өзеннің басқа бөліктеріндегі аюдың орташа ұзындығы 22 см, салмағы 103 г құрайды. Айтуынша, бөгеттердің салынуы сияқты адамның әрекеттерінен осы аймақтағы аюлардың саны күрт азайған. Жалпы, наурыздың басынан мамыр айына дейін аю Яцусиро теңізінен Құма өзеніне жүзіп келеді. Құма өзені мен оның саласы Кавабе өзені 30 см ұзындығы бар, өте ірі “шаку аю” балығымен танымал, ол көптеген туристерді қызықтырады. Аю балығын аулау әдетте жаздың басынан күзге дейін жүргізіледі, бұл Құма өзені маңындағы жергілікті тұрғындарға, әсіресе қонақүйлер мен мейрамханалар иелеріне экономикалық көмек көрсетеді. Құма өзенінде бөгеттер салынбастан бұрын, тұщы су балықтары, донко (Odontobutis obscura) және гене крабы (Eriocheir japonica) да балық аулау үшін танымал болды. Жергілікті балықшылар бөгеттер салынар алдында Құма өзенінде ауа райының құйрығы (Misgrunus anguillicaudatus), қытайлық жұмсақ қабыршақты торпақ (Pelodiscus sinensis) және жапондық күріш балығының (Oryzias latipes) жиі кездесетінін айтады. Су ағынының өзгеруі, су деңгейінің ауытқуы және судың ластануы тұщы су балықтарының Құма өзенінен кетуіне себеп болды. Өзеннің экологиясына тигізген зиян, мысалы, белгілі бір түрлердің жоғалуы, 20-шы ғасырдан бері бөгеттердің құрылысы туралы пікірталастарға әкелді. 1999 жылы Арасе және Сетоиши бөгеттеріне балық өтетін құрылғылар салынды, бірақ бұл Құма өзеніндегі түрлердің санының азаю мәселесін шеше алмады. 50 адамның ішінде 14-і Құма өзенінің жанындағы Құма ауылындағы қарттар үйінің тұрғындары болды. Ауданның бірі 4,3 метрге дейін суға батты. Сол кездегі Жапония премьер-министрі Синдзо Абэ Құма өзенінің су тасқынына жауап ретінде зардап шеккен аймақтарды аралап, қажетті көмекті бағалады. Ауыр зардап шеккен аймақтарға қаржылық көмек көрсету, сондай-ақ Құма өзенінің су тасқынынан зардап шеккен автожолдарды және басқа да инфрақұрылымды қалпына келтіру жоспарланды. Премьер-министр Абэ су тасқынынан зардап шеккен кәсіпорындарды және тұрғындарды қолдау үшін 400 миллиард иен көмек бөлді. 1965 жылы Құма өзені де ауыр жаңбырдың салдарынан су тасқынына ұшырады. Сондай-ақ, бұл су тасқыны Құма өзенінің бойында салынған бөгеттердің салдарынан нашарлаған делінеді. Жергілікті тұрғындар бөгеттер салынғаннан кейін су тасқыны нашарлап, судың сазды және лас болғанын айтады.