Кіріспе

10 және 11 ғасырлардағы христиан дінінің әулиесі, монах және теологы

Жаңа теолог Симеон (Συμεὼν ὁ Νέος Θεολόγος; 949–1022) – Шығыс православие шіркеуінің монахы және ақыны. Ол Шығыс православие шіркеуі қасиетті деп таныған және «Теолог» атағын алған үш әулиенің соңғысы болды (Апостол Иоанн және Назианздық Григориймен бірге). «Теолог» атағы Симеонға қазіргі академиялық мағынадағы теологиялық зерттеулермен байланысты емес; бұл атақ тек Құдайдың көрінісін жеке тәжірибесінен айтқан адамды мойындау үшін берілді. Оның маңызды ілімдерінің бірі – адамдардың теорияны (сөзбе-сөз «көңіл шоғырландыру», яғни Құдайды тікелей сезіну) сезінуі және оған ұмтылуы керек екендігі. Симеон Византия ақсүйек отбасында дүниеге келіп, дәстүрлі білім алды. Он төрт жасында Константинопольдегі Студий монастырының белгілі монахы, Симеон Студитпен кездесті, ол оны ақсақал Симеонның басшылығымен өмірін дұға мен аскетизмге арнауға көндірді. Отыз жасқа келгенде Жаңа теолог Симеон Сент-Мамас монастырының игумені болды және осы лауазымды жиырма бес жыл бойы атқарды. Ол қасиеттілігімен көптеген монахтар мен дін қызметкерлерін өзіне тартты, бірақ оның ілімі шіркеу басшыларымен қақтығыс тудырды, олар оны әрі қарай жер аударып жіберді. Оның ең белгілі шәкірті – Симеонның өмірін жазған Никетас Стефатос. Симеон өзінің мистикалық тәжірибелерін еркін бөліскен алғашқы шығыс христиан мистигі ретінде танылады. Оның кейбір жазбалары Филокалияға, ерте христиан мистиктерінің қарапайым дұға және хисихазм туралы мәтіндерінің жинағына енген. Симеон Құдайдың рақымын тікелей сезінудің маңыздылығы туралы жиі жазды және сөйледі, көбінесе Құдайды құдайлық жарық ретінде сезіну туралы айтты. Оның жазбаларында жиі кездесетін тағы бір тақырып – рухани әкеге бағыну қажеттігі. Оның көптеген ілімдерінің негізі Шөл Аталарының, ерте христиан монахтары мен аскеттерінің дәстүрлерінен алынған. Симеонның жазбаларына «Құдайға деген сүйіспеншілік жырлары», «Жақсы мінез туралы сөздер» және «Катехизис сөздері» кіреді.

Ерте өмір

Симеонның өмірі туралы мәліметтер оның өзінің жазбаларынан және оның шәкірті Никета жазған «Симеонның өмірі» кітабынан алынған. Ол Галатиядағы Базилейон қаласында, Македония әулетін қолдаған византиялық ақсүйектер Василий мен Теофан Галатонның отбасында дүниеге келген. Туған кездегі аты белгісіз. Сол кезде монахқа айналғанда, туған есімнің бас әрпімен жаңа есім алу дәстүрлі болған. Симеон, рухани әкесі – Студит Симеонмен бірдей есім алу үшін, бұл дәстүрді елемеген болуы мүмкін. Ол кейде жазбаларында «Джордж» есімді тұлғаның басынан өткен оқиғаларды сипаттаған, бұл оның туған аты болған жатады. Симеон он бір жасқа дейін грек мектебінде негізгі білім алды, содан кейін туысы оның жоғары білім алуға қабілетті екенін байқады. Туысы Симеонға император Василий II және оның інісі Константин VIII сарайында орта білім алуына көмектесті. Он төрт жасында ол Константинопольдегі Студий монастырының қасиетті монахы Симеон Студитпен (кейде Симеон Ықылас деп те аталады) кездесті. Бұл кездесу жас Симеонды жоғары білімнен бас тартып, Студит Симеонды рухани әкесі ретінде қабылдауға ықпал етті. Сол кезде ол оның басшылығымен дұға мен тақуалық өмір салтын зерттей бастады, монастырға дереу кіруді қалады. Симеон Студит жас Симеоннан монах болу үшін аздап күтуді өтінді, сондықтан ол жиырма жеті жасқа дейін бір патшаның үйінде қызмет етті, бірақ кейбір деректерге сәйкес ол императорға қызмет еткен. Күндіз дүниелік өмір сүрсе, кешке ұйқысыздық пен дұғада өткізіп, рухани әкесі берген екі автордың – Марк Еремита мен Фотокийлік Диадохостың жазбаларын іске асырды. Құдаймен тікелей жеке тәжірибеде болу Симеонның жазбаларындағы және оның ізбасарлары үшін басты ұстанымдарының біріне айналды.

Сент-Мамас монастырының иесі

Жиырма жеті жасында ол Студий монастырына кірді, өмірін ұстазы Симеон Студиттің шәкірттігіне толыққанды арнады. Ақсақал Симеон дін қызметкері емес, көптеген адамдар қасиетті деп есептеген қарапайым монах еді. Жас Симеон өте ынталы болды, тәжірибаларында да, ұстазын ұстануда да – сондықтан монастырь аббаты Симеонның бірнеше айдан кейін кететінін талап етті. Ақсақал Симеонның кеңесімен, ол жақын жердегі Константинопольдегі Сент-Мамас монастырына кетті, ол физикалық және рухани тұрғыдан тоқыраған деп сипатталды. Сент-Мамасқа келген кезінде ол Симеон Студиттің басшылығын жалғастырды. Сент-Мамасқа көшкеннен кейін үш жыл ішінде Симеон монахқа тоғыстырылды, дін қызметкері болып тағайындалды және монастырь аббаты болып сайланды. Ол келесі жиырма бес жылды Сент-Мамас аббаты ретінде өткізді, білімі мен қасиеттілігімен көптеген монахтар мен дін қызметкерлерін тартты. Симеонның ынталы тәсілі барлық монахтарды қызықтырмады. Симеон Византия монастырларын реформалауға тырысты, онда монахтар императорға бағынышты болып, көп мүлік, кітапханалар мен өнер жинаған. Оның жазбалары мен үйретімдері монастырларды ерте шіркеудегі дәстүрлі рөліне қайтаруға бағытталған, монахтарды қарапайым өмір сүруге, аскетизмге, жүрек тазалығына және үздіксіз дұға етуге шақырған. Симеонның қатаң монахтық тәртібіне ұмтылуы монастырдағы бірнеше монахтарды мазалады. Симеон құлшылыққа эмоционалды көзқарас танытты, монахтың қасиеттілікке жас төкпей қатысуы дұрыс емес екенін айтты. Тәртіп пен кішіпейілділікті сіңдіру үшін вегетариандық тағамдар мен басқа да ерекше тәжірибалар енгізілді, бұл да монахтардың наразылығын тудырды. Аббаттық қызметінің кезінде Симеон «Илаһи махаббат әндерін» (көшіру кезінде аяқталды), «Дискурстарды» және көптеген хаттар мен polemical шығармаларды жазды, олардың көпшілігі жоғалып кетті. Ол сондай-ақ шіркеу теологтарымен дауларына қатысты мақалалар жазды – олар оның теологиялық және этикалық трактаттары ретінде сақталды. 1005 жылы Симеон Сент-Мамас аббаттығынан кетіп, орнына шәкірттерінің біреуін тағайындады және монастырдағы усақ-түйек өмірге көшті.

Шөгеру және өлім

1009 жылы Симеон Босфордың Азия жағалауындағы Хрисополис қаласына жақын, Палаукитон деген шағын ауылға жер аударылды. Осы кезде Симеонның көптеген шәкірттері болды – олардың ішінде патриций Геннесиос та бар, ол Константинополь патриархы Сергий II-ге Симеонның жер аударылу бұйрығын жоюды өтінді. Сергий II дау императорға жетіп барады деп қорқып, жер аударылу бұйрығын толығымен алып тастады, содан кейін Симеонды Санкт-Маммас монастырына қайта орналастырып, Константинополдегі маңызды орынның архиепископы етіп тағайындауды ұсынды. Бір ғана талап қойылды: Симеон Симонның мерекесін тойлауда біршама сақтық танытуы керек еді. Симеон келіспеді, ал патриарх Симеонға құрмет көрсетіп, оған «оқушыларыңмен бірге тұрып, қалауыңша әрекет етуіңе» бата берді. Симеон Сент-Макрина монастырында қалды, онда көптеген жақын шәкірттері, монахтар мен зайырлы адамдар оның төңірегіне жиналды. Сент-Макринада ол өзінің қатаң тәртібі мен ынтасына қарсы болған монахтардан және шіркеу билігімен тікелей қақтығыстан босады. Симеон өмірінің соңғы он үш жылын жер аударылуда өткізді, 1022 жылдың 12 наурызында дизентериядан қайтыс болды. Оның өмірбаянын жазған және шәкірті Никетастың айтуынша, Симеон өзінің өлімін көп жыл бұрын болжаған, ал соңғы күні барлық монахтарды жинап, аза тұту гимндерін орындауға шақырды.

Құрмет

Симеон Шығыс Православ шіркеуінің қадірлі әулиесі ретінде танылған, ал 2009 жылы Папа Бенедикт XVI оның еңбегін жоғары бағалады. "Теолог" атағы оған қазіргі академиялық мағынада, теологияны жан-жақты білген адам ретінде емес, Құдайды жеке тәжірибесімен сезінгендігін мойындау үшін берілді. Симеонның заманына дейін бұл атақ көбінесе төрт Інжілдің бірін жазған апостол Жохан мен ойшыл поэзияның авторы Григорий Назианзға ғана берілетін. Оның қарсыластары оның жаңашыл көзқарастары үшін оны аяршылықпен "жаңа" теолог деп атады, бірақ оның қолдаушылары, содан кейін бүкіл шіркеу бұл атауды ең жағымды мағынада қабылдады.

Жазбалар

Симеон қайтыс болғаннан кейін оның жазбаларын шағын топтағы ізбасарлары сақтап, есихаст қозғалысының басты ілімдерінің біріне айналдырды. Оның еңбектерінің көптеген түптемелері келесі ғасырларда, әсіресе 14 ғасыр шамасында және Афон тауындағы Шығыс православие монастырларында көшірілді. Оның танылуы ресми шіркеудің күнтізбесі мен діни рәсімдерінен тыс жерде әрқашан жоғары болды. Тарихшылар мұны оның ынтасымен, шіркеу иерархиясын сынауымен, Құдайды тікелей сезінуге баса назар аударуымен және дәстүрден тыс ілімдерімен – соның ішінде, Құдайды тікелей сезінген, дін қызметкері емес монахтың, басқаларды күнәларынан кешіруге құқылы екендігіне сенуімен байланыстырады. Симеон ерте христиан әйелі және есихасттардың дәстүрлі көзқарастарын, атап айтқанда, Августин, Ниссалық Григорий, Назианский Григорий және Марк Шөлдіктердің пікірлерін ұқсас стильде жазып, үйретті. Симеон алдыңғыларынан өзінің ең терең сезімдерін ашық және еркін бөлісуімен ерекшеленді. Симеон – тікелей Құдай сезіміне әрбір христианның ұмтылуы мүмкін екендігін үйреткенде, осы сезімдерін еркін бөліскен алғашқы Византиялық мистик болды. Симеонның «Сенім туралы» катехизисі және «Жүз елу үш практикалық және теологиялық мәтін» жинағы Филокалияға – ерте христиан мистиктерінің еңбектерінің жинағына енді. Филокалиядағы «Дұғаның үш жолы» атты тағы бір мәтін де Симеонға жатқызылады, ол Иса дұғасын оқу әдісін, дұға оқығанда дұрыс отыру және тыныс алу қағидаларын сипаттайды.

Сөйлеулер

Дискурстар – Симеон өміріндегі ең маңызды туынды, ол Сент-Маммас монастырінің аббаты қызметін атқарган кезінде (980–998) жазылған. Олар отыз төрт дүрбеленнен және алғыс айту туралы екі мақаладан тұрады. Бұл дүрбелендер Симеонның монахтарына және рухани өмірге қызығушылық танытқан басқа адамдарға лекция түрінде оқылған, көбінесе Сент-Маммаста таңғы құлшылық кезінде айтылған, сосын Симеонның өзі жинақтап, мүмкін, өңдеген. Олар Симеоннің жер аударылуына дейін Константинопольде кеңінен таралған. Олардың стилі Симеонның тікелей сөздеріндегідей ерекшелігін сақтайды: қарапайымдылық, адалдық, көңіл謙虚лік, жүректен шыққан сөздер және "оттылық пен ықпалдылық". Дискурстардың анық реті немесе тәртібі жоқ – тақырыптар әртүрлі діни маусымдарда немесе әулиелердің мерекелерінде айтылған лекциялардың жинағы болып көрінеді. Әр түрлі дүрбелендерде екі негізгі тақырып кездеседі. Бірі – христиандық Шығыстың ертедегі иезихастар мен мистикалық теологтарының дәстүрлі тақырыбы, атап айтқанда, олар жиі Құдайды тікелей сезінуге (теория) жету жолы ретінде үйреткен сенім (праксис) және аскетизм (аскезис) тәжірибелері. Симеонның екінші маңызды баса назары – Киелі Рухтың түрлендіру күші және киелі өмірдің нәтижесінде Құдаймен терең мистикалық байланыс. Симеон мұны сумен шомылу рәсімімен салыстырғанда, Киелі Рухпен шомылу деп атады. Симеон христиан дінінің көптеген адамдар үшін Құдайды нақты және тікелей сезінуге баса назар аударған ертедегі формулалар мен шіркеу рәсімдеріне тонынғандығына сенеді.