Кіріспе

Dolní Věstonice (көбінесе диакритикасыз Dolni Vestonice) – Чехияның Оңтүстік Моравия аймағындағы Dolní Věstonice ауылының жанында орналасқан Жоғарғы палеолиттік археологиялық ескерткіш. Ол шамамен 26 000 жыл бұрынғы кезеңге жатады, бұл радикарбондық талдаулармен расталған. Бұл ескерткіш өте ерекше, себебі ол Гравиет дәуірінен (шамамен 27 000 – 20 000 ж.б. аралығы) қалған тарихи артефакттардың, әсіресе өнер туындыларының аса көп көзі болып табылады. Өнердің көптігінен бөлек, мұнда ерлер, әйелдер және жануарлардың мүсіндік бейнелері, жеке әшекейлер, адам жерлеу орындары және түсініксіз гравюралар да кездеседі.

Кіріспе

1924 жылы осы жерді қазба жұмыстары басталғаннан кейін, Dolní Věstonice-нің маңызы анық болды. Бұл жермен байланысты мыңдаған қыш заттар табылды, олардың көпшілігі жануарларды бейнелейді. Саз балшықтан жасалған жануарлардың ішінде арыстан, мүйізбұрыш және мамонттар бар. Бұл мүсіндердің ежелгі тұрғындар үшін қандай да бір салтанатты маңызы болған деген болжам бар. Осы заттармен қатар, әйел бейнеленген екі мүсін де табылды. «Қара Венера» деп аталатын мүсіннің бірі, мамонттың күйген сүйектері арасындағы төбеде табылған; ал екіншісі – беті деформацияланған әйелді бейнелейді. Екінші Венера мүсіні мен осы жерге жерленген, бетінің бір жағы деформацияланған әйелдің арасындағы байланыс туралы пікірлер, олардың арасындағы байланысты көрсетеді. Бұл әйелдің қаңқасы мамонттың иық сүйегінің астында, түлкі терісі және қызыл охрмен бірге табылған. Мұндай жерлеу осы жерді мекендеген халық үшін бұл адамның маңыздылығын көрсетеді. Жоғарғы плейстоценде өмір сүрген адамдардың аң аулау тәсілдері туралы қалыптанған сенімдерге қарамастан, бұл жердің тұрғындары мамонттарды тек найзамен қумайды. Қоралардың саз едендеріндегі тордың іздері, құрылыстар өртенген кезде саз қатып, археологиялық жазбаларда сақталған. Бұл іздер осы адамдардың мамонттарды найзамен аулаумен қатар, кішкентай жануарларды ұстау үшін тор қолданғанын көрсетеді. Соңында, бұл жерде табылған қабықшалардың Жерорта теңізінен келгені анықталды, бұл олар оларды жинау үшін саяхаттаған немесе жақын жердегі басқа топтармен сауда жасаған дегенді білдіреді.

Тұрғын үйді ұйымдастыру

Dolní Věstonice – өзен жағасында орналасқан ашық аспан астындағы ескерткіш. Оның халқы мамонттар мен басқа да топтап жүретін жануарларды аулап, мамонт және басқа жануарлардың сүйектерін сақтап, оларды тіршілік кеңістігін анық ішкі және сыртқы бөліктерге бөлетін қоршау құру үшін пайдаланған. Осылайша, ескерткіштің шекарасы оңай көзге түсетін болған. Қоршаудың ортасында үлкен от жағылып, сүйек қоршаудың ішінде үйлер шоғырланған.

Есептеу таяқшасы

"Құс сүйек" деп аталатын бұл 1937 жылы Карел Абсолон басқарған қазба жұмыстары барысында табылған тарихқа дейінгі артефакт. Шамамен 30 000 жыл бұрынғы Ауриньяк дәуіріне жатқан сүйекте 55 белгі бар, оларды кейбіреулер санау белгілері деп есептейді. Сүйектің жанынан азу сүйегінен жасалған Венера мүсінінің басы қазылып алынған.

Қаңқасы

Ағынның 80 метр жоғарылатылған оқшау жерінде, бөгетке қазылған еңіс панасы жатыр. Мештің қалдықтарының ішінде және айналасында әртүрлі жануарлардың шамамен 2300 саз мүсіні табылды. Бұл, сазды күйдіруге жеткілікті ыстық жабық пештің ең алғашқы мысалдарының бірі болуы мүмкін. Көптеген мүсіндер сынықтар күйінде табылды. Басым көпшілік пікір олардың қасақана, тіпті ырымды түрде сындырылғандығымен келіседі, бірақ нақты себебі белгісіз. Бір гипотеза бойынша, бұл мүсіндердің сиқырлық мәні болған, және олар пеште күйдірілген кезде жарылып кету үшін ылғалды саздан әдейі жасалған.

Әйелдер мүсіндері

Dolní Věstonice артефактілері отқа пісірілген саз мүсіндерінің ең алғашқы мысалдарының бірін де қамтиды, соның ішінде Dolní Věstonice Венерасы, олар шамамен 26 000 жыл бұрын жасалған. Бұл әйел мүсіні – кең жамбасты, жалаңаш әйелді бейнелейтін керамикалық мүсін. Бұл мүсін Виллендорф және Гримальди үңгірлері сияқты, аймақ бойынша жақын жердегі археологиялық қазбаларда табылған басқа мүсіндерге ұқсас (Гримальди адамын қараңыз). 2004 жылы жасалған томографиялық сканерлеу мүсінге отқа пісіру алдында ұстаған баланың саусақ іздерін көрсетті. Dolní Věstonice-де табылған саз мүсіндерінің көп бөлігі жер астындағы қазба немесе орталық от орнының маңынан табылды.

Құстан жасалған жас жігіт

Портреттік бейнелеудің алғашқы мысалы болуы мүмкін мүсін ерекше көзге түседі (яғни, нақты бір адамды бейнелеу). Осы жердегі антропоморфтық пішіндердің көпшілігінде ерекше беттік белгілер жоқ, бірақ мамонттың сүйегінен қашалған бұл мүсін шамамен үш дюйм биіктікте. Бұл ауыр сүйек құрылымы, иығынан асып түсетін қалың, ұзын шашы және, мүмкін, сақал іздері бар жас жігіт сияқты көрінеді. 1891 жылы табылғаннан кейін, бұл табыс жалған болуы мүмкін деген алаңдаушылық туды. Канзас университетінің Ғарыш технологиялар орталығында жүргізілген бөлшектік спектрометриялық талдау нәтижесінде, сүйектің қашалған бетінің жасы шамамен 26 000 жыл бұрынғы деп белгіленді.

Құс сүйегінен ойылған қарға мүсіні

Шатырлардың жанында әйел басы пішіндес ойылған азу мүсіні табылды. Мүсіннің бетінің сол жағы бұрмаланған.

Ақсақалдың жерленген жерінің сипаттамасы

Шатырлардың жанындағы жерлеулердің бірінде 40 жастан асқан әйел адамның қаңқасы табылды, ол ырымдық түрде мамонттың екі иық сүйегінің астына жатқызылған, біреуі екіншісіне тіреліп тұрған. Күтпегендей, бас сүйегінің сол жағы жоғарыда айтылған оюлы піл сүйегінен жасалған мүсінмен бірдей деформацияланған, бұл мүсіннің осы нақты адамның қасақана бейнесі екенін көрсетеді. Сүйектер мен дене төңірегіндегі топырақтан қызыл охрдың іздері табылды, бас сүйегінің жанына кремний найза ұшы қойылған, ал бір қолында түлкінің денесі ұсталып тұрған. Бұл деректер бұл жердің шаманның жерленген орны болғанын көрсетеді. Бұл керамикалық пішіншелер мен көркемдік портреттердің ең ежелгі орны ғана емес, сонымен қатар әйел шамандардың іздері табылған ең көне орын.

Үш адамның жерленгені

1986 жылы қазба жұмыстары кезінде жақсы сақталған үш бірдей жерлеу орыны табылды. Бұл орын 28 мың жыл бұрынғыға (kya) жатады. Үш ер адамның дене қалдықтары табылған. Алғашқыда үш дененің ортасындағысы әйел деп есептелген, бірақ соңғы ДНК-зерттеулері оның да еркек екенін көрсетті. Денелер бойлық бағытта созылып жатыр, үстіне күйдірілген шырша ағаштары мен бұтақтары жабылған. Ортадағы дене бірінші жатқызылған, қалған екеуі оны жартылай жапқан. Қалған екеуі әртүрлі күйде болған. Біреуі бетімен төмен қарап жатқан, екіншісі бүйірімен, қолы ортаңғы дененің кіндік бөлігіне жеткен. Үшеуінің де басы қызыл сары тозаңмен жабылған, ал ортаңғы дененің кіндігінің айналасы да қызыл тозаңмен жабылған. Үш адамның да үш сирек кездесетін белгіге байланысты туыс екені болжанып отыр: маңдай қуысының бір жақты жоқтығы, ерекше есту экзостоздары және жоғарғы ақыл тістерінің тоқырауы. Әрбір адамның өліміне шамамен 16-25 жаста болған деп есептеледі. Ортаңғы дене генетикалық аурудан зардап шегіп, нәтижесінде аяқтары қисық болып өскен. Ритуалдарда жиі қолданылатын қызыл тозаң, кіндік аймағынан табылған.

Тоқыма бұйымдары

Бұл жерде қышқа басылған маталардың іздері табылды. Чехиядағы бірнеше қазба орнынан алынған мәліметтер жоғарғы палеолит дәуіріндегі тоқымашылардың өрілген себеттер, торлар және күрделі егілген және қара тоқу матасын жасауға мүмкіндік берген әртүрлі техникаларды қолданғанын көрсетеді.

Интерпретация

Дольни Вестоницеде шамамен қырық жастағы әйелдің жерленген жері табылды, ол ерекше әдет-ғұрыппен жасалған. Әйелмен бірге табылған түрлі заттар осы жердегі халықтың әлеуметтік иерархиясын түсінуге маңызды үлес қосты, сондай-ақ осы тұрғындардың өмір сүру ұзақтығының артуын көрсетті. Қалдықтар қызыл охрмен жабылған, бұл заттың діни маңызы бар екені белгілі, бұл әйелдің жерленуі рәсімдік сипатта болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, мамонттың иық сүйегі мен түлкінің болуы жоғары мәртебелі жерлеу екенін көрсетеді. Жоғарғы палеолит дәуірінде анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдар ұзақ өмір сүре бастады, көбінесе бүгінгі стандарттар бойынша орта жасқа жететін. Рейчел Каспари Еуропадағы Жоғарғы палеолитте өмір сүру ұзақтығының артқанын айтады. Ол сондай-ақ қарт адамдардың қоғамға қаншалықты ықпалды болғандығын түсіндіреді. Әжелер мен аталар балаларға күтім жасауға көмектесті, мәдениетті ұрпақтан-ұрпаққа жеткізді және тас құралдардың күрделілігін арттыруға үлес қосты. Дольни Вестоницеде табылған әйел әже болуға лайық жаста болған. Адамның өмір сүру ұзақтығы артып келе жатса да, Жоғарғы палеолит қоғамдарында қарт адамдар әлі де сирек кездесетін. Осы себепті, бұл әйелге зор маңыз бен даналық танылған болуы мүмкін, сондай-ақ оның жасы үшін құрметтелген. Оның шамалы жасының кесірінен өзін-өзі күтіп-бағу қабілеті төмендеген болуы мүмкін, сондықтан ол күтім үшін отбасылық тобына сүйенген, бұл оның берік әлеуметтік байланыстарын көрсетеді. Бұған қоса, осы жерде әйелдің мүсіні табылды, ол ескі әйелмен байланысты деп есептеледі, себебі олардың бет-әлпеттері ерекше ұқсас. Әйелдің бетінің сол жағында деформация болғандығы анықталды. Оның жерленуіне көрсетілген ерекше құрмет, сондай-ақ бетіндегі деформация, оның осы кезеңде шаман болған болуы мүмкін екенін көрсетеді, онда "мүгедектігі бар адамдардың, физикалық немесе психикалық, ерекше табиғаттан тыс күштерге ие деп есептелуі сирек емес" (Прингл 2010). 1981 жылы Патриция Райс Дольни Вестоницеде табылған көптеген әйел мүсіндерін зерттеді, олардың осы қоғамдағы құнарлылықты бейнелейтініне сенді. Ол барлық мүсіндерді талдап, осы болжамға қарсы шығып, "аналық емес, әйелдік символдық тұрғыдан танылған немесе құрметтелгенін" анықтады (Райс 1981: 402). Бұл интерпретация барлық ертедегі әйел мүсіндері құнарлылықты құрметтеу үшін жасалған деген кең тараған пікірге қарсы келді.

Археогенетика

Дольни Вестоницеде үш тұрғын 31 155 жыл бұрын (калибрленген дата) өмір сүргені анықталды, олардың митохондриялық U гаплогруппасы болған, ал бір тұрғынының митохондриялық U8 гаплогруппасы болған. Вестонице тұрғындары "Батыс" және "Шығыс" тектік желілерінің араласуының нәтижесінде ерекше генетикалық кластер құрайды, бұл Бельгиядан табылған шамамен 35 000 жылдық Гойет Q116 1 және Батыс Ресейден табылған шамамен 34 000 жылдық Сунгир адамдарының геномдарымен көрсетілген. Вестонице тұрғындары Гойет Q116 1-ге қарағанда Сунгир тұрғындарына жақын, және олардың тегінің шамамен 64% Сунгирмен және 36% Гойет Q116-мен байланысты екендігі моделендірілген. Вестонице 16-да анықталған Y хромосомасы C1a2 (V20+, V86+) гаплогруппасына жатады. Вестонице 13 үлгісінде Y хромосомалық гаплогруппасы CT (IJK L16 емес) (CTS109+, CTS5318+, CTS6327+, CTS8243+, CTS9556+, Z17718+, Y1571+, M5831+) анықталды, Вестонице 15 үлгісінде Y хромосомалық гаплогруппасы BT (PF1178+), ал Вестонице 43 үлгісінде Y хромосомалық гаплогруппасы F (I емес) (P145+, P158+) анықталды.