Кіріспе

Дибан (арабша: ذيبان Ḏiʾbān) моавтықтарға Дибон (моавтық: 𐤃𐤉𐤁𐤍 ; еврейше: דִּיבוֹן Dīḇōn) деп белгілі, Иорданияның Мадаба облысында орналасқан қала. Бұл қала Амманнан оңтүстікке қарай шамамен 70 шақырым, ал Өлі теңізден шығысқа қарай жатыр. Бұрын көшпелі өмір салған қазіргі тұрғындар 1950 жылдары осы қалаға қоныс аударған. Дибанның халық саны шамамен 15 000 адамды құрайды, олардың көп бөлігі әскерде, мемлекеттік органдарда немесе маусымдық ауыл шаруашылығында жұмыс істейді. Көптеген жастар Карак, Мадаба және Амман қалаларындағы университеттерде білім алады. Қала тұрғындарының басым көпшілігі ислам дінін ұстанады.

Тарих

Ежелгі қоныс қазіргі қаламен іргелес орналасқан. Археологиялық қазбалар көрсеткендей, бұл жерде соңғы 5000 жыл бойы үзіліспен қоныстанған, ал ең алғашқы қоныстану б.з.д. үшінші мыңжылдықта, ерте қола дәуірінде болған. Бұл жердің ұзақ қоныстану тарихының себебі, оның ежелгі дәуірде маңызды сауда жолы болған Корольдік жолдың бойында орналасқандығы. Бұл халыққа қатысты көптеген мәліметтер 15 гектарлық төбеде шоғырланған. 1868 жылы Меша жазуының жариялануы қалаға келушілердің (оның ішінде туристер мен ғалымдар) санының артуына себеп болды, себебі ол Киелі кітаптағы мәтіндерді растайтын сияқты еді.

Қола дәуірі

Дибан теліндегі алғашқы маңызды қоныс ерте қола дәуірінде пайда болған. Ерте қола дәуірі мен темір дәуірі аралығында тельде адамдар тұрғандығын көрсететін археологиялық дәлелдер әлі табылмаған. Дегенмен, қазба жұмыстарының бұзылған жағдайы осы мәселеде нақты тұжырым жасауға мүмкіндік бермейді. Дибан, Тутмос III, Аменхотеп III және Рамзес II тұсындағы египеттік мәтіндерде кездесетін "Tpn" немесе "Tbn" қаласына сәйкес болуы мүмкін.

Дибан мен исраилдіктер

Киелі кітапта израильдіктер Шығу кезінде Дибанға тоқтағаны айтылған. Киелі кітапта "Дивон" немесе "Дивон-Гад" (דִּיבֹן גָּד) деп еске алынады, себебі қала Ғад тайпасымен беленгендіктен. Библиялық иврит тілінде бұл сөз "құрдымға салу" немесе "сағыну" мағынасын білдіреді. Осы жерде табылған Меша стелесінде, б.з.д. 9 ғасырындағы моавтық патша Меша израильдіктерді қуғандығы және ежелгі Дибанды Моав патшалығының маңызды елді мекені ретінде орнатқандығы жазылған.

Геллендік Дибан және набатейлер

Парсы, эллиндік және ерте Набатей кезеңдеріне қатысты қазба жұмыстарынан аз ғана мәліметтер табылды. Алайда, бірнеше деректер Дибанның б.з.д. I ғасырының ортасында Набатей империясының құрамына енгенін көрсетеді. Оларға Набатей стиліндегі керамика, монеталар және сәулет (мысалы, Набатейлерге тән жоспарламасы бар ғибадатхана, Набатей қалауы, су құбыры, тіреу қабырғасы және монументальді баспалдақ) жатады.

Римдік және Византиялық дибан

106 жылы римдіктер Набатияның жерлерін, Дибанды қоса, өз империясына біріктірді. Набатейлік монументальді құрылыстар тасталып, осы аумақта халық санының азайғаны байқалды. Дегенмен, табылған монеталар, бірнеше буынды отбасылық қабір және жазулар осы жерде адамдар тұрғандығын, сондай-ақ сол кезеңде құрылыс жұмыстары жүргізілгенін көрсетеді. Жазуда римдіктердің осы маңда Патша жолын сақтап тұрғандары да айтылған. Кейін Рим және Византия дәуірлерінде Дибан халқының саны біртіндеп арта бастады. Евсевийдің "Ономастикон" еңбегінде 4-ші ғасырда Дибан өте ірі ауыл ретінде тілге алынған. Археологиялық қазбалар осы кезеңге жататын екі маңызды нысанды – моншаны және екі шіркеуді ашты.

Ерте және орта ислам кезеңдері

Дибанның ерте ислам кезеңіндегі қонысының нақты мерзімі әлі де талқыланып жатыр және ол 7-8 ғасырлардағы Омейяд кезеңіне немесе 8-9 ғасырлардағы Аббасид кезеңіне қатысты болуы мүмкін. Осы кезеңде бұл қауымдық дамып, 14 ғасырдағы мамлюк кезеңіне дейін, тіпті 13 ғасырдағы Айюбид кезеңінен бастап Тельдің көп бөлігін қамтыды. Қазба жұмыстары барысында осы кезеңге жататын бірнеше құрылыстар монеталар мен керамикалық бұйымдар арқылы анықталды. 1261 жылы мамлюк сұлтаны Бейбарс Дибанды Айюбид әмірінің ұлына икта ретінде сыйлады. Дибан 1200 және 1300 жылдар аралығында гүлденді. Бұл қала аймақтың маңызды сауда жолында орналасып, жақын жердегі қалаларды етпен қамтамасыз етті. Қаланың әртүрлі ауыл шаруашылық экономикасы болды, бір бұршақ бидай мен арпа жүзім, інжір, бұршақ және нутпен толықтырылды. Дибандағы ауыл шаруашылығы суаруға арналған цистерналарға көп тәуелді болды, себебі жартылай шөлді климат жауын-шашынның белгісіздігіне әкеп соқты. Халық бірнеше егін егіп, шошқа, қой, ешкі және сиыр өсірді, сондай-ақ балық, моллюскалар мен шабақтарды аулады. Ғылыми қазба жұмыстары 20 ғасырдың ортасында, 1950-1953 жылдары Ф.В. Виннетт басшылығымен, кейін В.Л. Рид басшылығымен Америкалық Шығыс зерттеу мектептерінің жобасымен басталды. Қазір Уильям Мортон басқаратын ASOR жобасы 1955, 1956 және 1965 жылдардағы маусымдармен жалғасты. Ағымдағы қазба және қалпына келтіру жобасы – Дибан қазба және даму жобасы, оны Ливерпуль университеті, Нокс колледжі және Берклидегі Калифорния университетінің ғалымдары бірлесіп басқарады. Жұмыстар 2002, 2004, 2005, 2009, 2010, 2012 және 2013 жылдары жүргізілді.