Кіріспе

1224-1227 жылдар аралығындағы әлмохад халифасы Әбу Мұхаммед ʿАбдаллаһ 'әл-ʿАдил' (عبد الله ʿАбд Аллаһ; 4 қазан 1227 жылы қайтыс болды) – әлмохад халифасы, бұрынғы әл-Андалус губернаторы. Ол өзінің ізашары Абд әл-Вахид I-нің өлтірілуіне себепкер болды және оны қамтамасыз етті. 1224 жылғы төңкерісінен кейін тұрақсыздық кезеңі басталды, ол оның 1227 жылы қайтыс болуынан соң да жалғасты. Ол әлмохад халифаларының ең сәтсіздерінің бірі саналады. Оның төңкерісі әлмохадтарды бөліп, әл-Андалустың жоғалуына және әлмохад мемлекетінің құлауына әкеп соқты.

Өмірбаян

Әбу Мұхаммед Абдалла – әлмохад жаулап алушысы Якуб әл-Мансурдың ұлы және әйгілі халифа Мұхаммед әл-Насырдың бауыры болды. Басқа бауырларымен бірге Абдалла аль-Андалуста әлмохад әкімі қызметін атқарды. 1224 жылдың қаңтарында жас халифа Юсуф II әл-Мустансир, Абдалланың жүрегі ауырған туысы, мұрагер қалдырмай ерте қайтыс болды. Оған жауап ретінде, Маракеш сарайының бюрократтары, везир Әбу Саид Усман ибн Джамии және аймақтық Масмуда тайпасының шейхтары бастаған, оның егде жастағы аталы әйелінің ағасын жаңа халифа Абд әл-Вахид I ретінде сайлауды ұйымдастырды және бұл шешімді қалған әлмохад әулетінің мүшелеріне жасалған факт ретінде ұсынды. Мурсияда билік еткен Абдалла және оның бауырлары – Әбу әл-Ала Идрис (Кордобада билік еткен), Әбу Муса (Малагада) және Әбу әл-Хассан (Гранадада) – әлмохад иерархиясында күшті топ құрды. Олар Маракештегі болғандардың асығыс екеніне және олардың конституцияға қайшы болуы мүмкін екеніне наразы болды. Ибн Юджан Абдалланы сайлауға қарсы шығуға көндірді, Маракеш сарайындағы және Масмуда шейхтары арасындағы жоғары байланыстарын уәделеді. Бауырларымен кеңесіп, Абдалла көп ұзамай өзін жаңа әлмохад халифасы деп жариялады, «әл-Адил» («Әділ» немесе «Ақтау») халифалық лақабын қабылдады, дереу Севильяны басып алды және Маракешке жорық жасап, Абд әл-Вахид I-ге қарсы тұруға дайындық бастады. Осы уақытта Ибн Яджжан Мароккодағы байланыстарын нығайтты. Жаздың соңына дейін Хинтата тайпасының шейхы Әбу Закария және Тинмал әкімі Юсуф ибн Али әл-Адилді қолдады, Маракеш сарайын басып алды, халифті тақтан түсірді және әл-Жамии мен оның жақтастарын қуды. Құлаған халифа Абд әл-Вахид I 1224 жылдың қыркүйек айында тұншықтыру арқылы өлтірілді.

Салдары

Абдулла әл-Адилдің династиялық тәртіп пен конституциялық қағидаларды бұзуы Алмохадтардың қалғанын дүрліктірді. Бірақ Абдалла мен оның бауырлары әл-Андалуста үстемдік құрды және узурпацияны мойындамағандарды қызметтен алып тастау арқылы провинцияға өз билігін орнатуда қиындыққа тап болмады. Әл-Андалуста барлығы бірлесіп, Абдалланың үш туысы ғана (Абу Абдалла Мұхаммед ибн Әби Хафстың ұлдары, Ифрикияның қуатты әкімі): Әбу Зайд (Валенсия әкімі), Абдалла (Хаэн әкімі) және Әбу Даббус бас тартыс жасады. Олар дереу лауазымдарынан шеттетілді. Хаэн әкімі Абдалла («аль-Байяси», Баэзалық) аз ғана ізбасарларын алып, Баэза төбелеріне орналасып, әл-Адилге қарсы ашық көтеріліс шақыруға кірісті. Мароккода Абдулла әл-Адилдің төңкерісі енді-енді сәттілікке жеткен еді. Масмуда тайпаларының көптеген шейхтары Альмохад одағының тепе-теңдігінің Испания Альмохадтарының қолына көшуін қаламай, конституциялық рөлін пайдаланып, әл-Адилдің узурпациясын растаудан бас тартып, оның орнына оның жүрегінен орын алған немересі Яхьяға, әл-Насирдің ұлына бірікті. Төңкерілген жағдайды қалпына келтіру қаупі туғанда Абдулла әл-Адил Испаниядағы Альмохад әскерлерінің көп бөлігін Мароккоға теңіз арқылы тасымалдау туралы шешім қабылдады, Маракешті басып алып, шейхтерге өз билігін орнатуды көздеді. Кетуге асыққан әл-Адил 1224–25 жылдары қысында Баэза төбелерінен әл-Байясиді ығыстыруға жартылай ғана күш салды. Бұл жорыс сәтсіз аяқталды – әл-Байясидің шағын тобы әл-Адилдің жіберген көптеген әскерлеріне қарсы тұра алды. Әл-Адил тез арада өзінің қабілетсіздігі мен нашар әскери дағдылары үшін жаман аты шықты, бұл Мароккоға дейін жетіп, қарсыластарын күштендіріп, одақтастарының сенімін күйретті. Маракешті тым кеш болмай тұрып басып алуға ниеттенген әл-Адил әл-Байясиді елемеуге шешім қабылдады және әскерлерді тасымалдауды жеделдетті. Әл-Байяси сол уақытта Кастилияның Фердинанд III-імен одақ құрды. Оқиғалардың бұрылысына таң қалған және Альмохад әскерлерінің эвакуациялануына қуанған Фердинанд мүмкіндікті сезіп, әл-Байясиге үлкен кастилиялық әскерді беруге келісті. 1225 жылы әл-Байясидің тобы кастилиялық әскермен бірге Баэза төбелерінен түсті. Аль-Андалус Альмохад әскерлерінен дерлік толықтай босағандықтан, Хаэн жерлерін, Гранада вегасын қиратты және жаздың соңына қарай әл-Байяси Кордова қаласын басып алды. Бұл жағдайды пайдаланып, Леонның Альфонсо IX және Португалияның Санчо II де өздерінің шабуылдарын бастады. Касерес леондықтарды тоқтатты, бірақ португалиялық шабуылшылар қарсылыққа тап болмағандықтан, жылдам ілгерілеп, 1225 жылдың соңында Севильяға жақын жерге жетті.

Батырлар мен қорқақтар

Халифа Әл-Адил, оның министрі Әбу Зейд ибн Яджан және Альмохад қолбасшылары сол сәтте Севильяда болды, бірақ олардың христиан әскеріне ашық шайқасуға жеткілікті күші болмады. Осының салдарынан португал шабуылдары шеткі аймақтарды толығымен жойды. Соңында, Севилья халқы Альмохад билеушілерінің белсенсіздігіне наразы болып, мәселені өз қолдарына алуға бел буды. Қала тұрғындары өз еркімен қаруланып, португалдармен кездесу үшін аттанды. Бұл қырғынға айналды. Португал әскері нашар қаруланған қала тұрғындарын қырып салды. Бір мәлімет бойынша, Севилья қабырғаларының алдында 20 000-ға дейін адам қаза тапты. Севильядағы қырғын және басқа да апаттардың барлығы Халифа Әл-Адил мен оның Альмохад офицерлерінің нашар басқаруы мен батылсыздағына толықтай жатқызылды. Бірақ Әл-Адилдің бақыты көп ұзамай өзгерді. Әл-Байяси Фердинанд III-ке көрсеткен қызметі үшін үш шекаралық бекініс беруге уәде берген. Алайда, Капилла бекінісі өздерін басып алуға келіспеді. Кастилиялықтар ұзақ және қиын қоршауға түсті. Кішкентай Капилланың батыл қарсы тұруы және Әл-Байясидің Кастилия қоршаушыларына азық-түлік жеткізуі, көп ұзамай халықтың көңілін Әл-Байясиден бұрып, Альмохад халифасына қайтарды. Кордобада көтеріліс болды, Әл-Байяси өлтірілді, оның басы Маракештегі халифаға жіберілді. Бірақ Абдалла Әл-Адил бұл жеңіске ұзақ уақыт қуанбады. 1227 жылдың 4 қазанында ол сарайдағы ваннада суға батып қайтыс болды, ал оның туысы мен қарсыласы жаңа Альмохад халифасы Яхья 'аль Мутасим болып сайланды.