Кіріспе

Француз адмиралы Анатоль Амеди Проспер Курбе (26 маусым 1827 – 11 маусым 1885) – Тонкин жорығы (1883–1886) және Қытай-Француз соғысы (1884 жылдың тамызы – 1885 жылдың сәуірі) кезінде бірқатар маңызды құрлық және теңіз жеңістерін жеңген француз адмиралы.

Алғашқы жылдар

Курбе Абевильде үш баланың кенжесі болып дүниеге келді. Оның әкесі тоғыз жасында қайтыс болды. Ол Политехникалық мектепте білім алды. 1849 жылдан 1853 жылға дейін Курбе «Каприцеус» (капитане де ваисеу Рокэмаурль) корветінің мичманы (аспиранты) болып қызмет етті. Осы кезеңде «Каприцеус» жер шарын айналып, бірнеше ай бойы Қытай жағалауында жүзіп, Курбеге теңізде алғашқы тәжірибесін сыйлады. Осы теңіздерде ол отыз жылдан кейін атаққа ие болды. Францияға оралғаннан кейін «Оливье» кірпіш кемесіне тағайындалды. 1855 жылдың желтоқсанында Смирнада «Messageries impériales» пакеті «Танкред» кемесіндегі бүліктерді басуға араласып, әскери-теңіз министрлігі тарапынан мақтау алды. 1856 жылдың қарашасында лейтенант де вайссо дәрежесіне көтерілді. 1864 жылдан 1866 жылға дейін Курбе екі палубалы «Солферино» бронетанкілік кемесінде эскадре д'эволюция командирі адмирал Буэ Вилломездің лагерь көмекшісі және хатшысы болып қызмет етті. 1866 жылдың тамызында фрегат капитаны болып тағайындалып, «Савойя» бронефрегатына Солтүстік теңіз және Ла-Манш теңіз дивизиясының қолбасшысы адмирал де Домпьер д'Хорнойдың штаб бастығы болып жіберілді. 1870 жылдың наурыз айында Антиль аралдарына депортациялық кеме «Талисман» капитаны болып жіберілді. Франко-прусс соғысы кезінде оған әрекет етуге мүмкіндік бермеген бұл лауазым оның алғашқы тәуелсіз командасы болды. 1872 жылдың мамырында Францияға оралды. 1873 жылдың басында Курбе «Минерва» фрегатындағы екінші офицер ретінде Антиль аралдарына қайта оралды. 1873 жылдың тамызында капитан де вайссо дәрежесіне көтерілді. 1874 жылдың желтоқсаны мен 1877 жылдың қаңтары аралығында Боярдвилл (Олерон аралы) су асты қорғанысы мектебінің (école des défenses sous marines) командирі болды. 1877 жылдан 1879 жылға дейін «Ришелье» бронекемесіне жіберілді, онда ол енді эскадре д'эволюцияның бас қолбасшысы адмирал де Домпьер д'Хорнойдың штаб бастығы болып қызмет етті. 1880 жылдың мамырында Курбе Адмирал Оллидің орнын басып, Жаңа Каледонияның губернаторы болды. 1882 жылдың күзінде Францияға оралды, онда оған Левант теңіз дивизиясының командалығын адмирал Бернард Жоргейберри, теңіз министрі уәде етті. 1883 жылдың қаңтарында Жоргейберри әскери-теңіз министрі лауазымынан Шарль Дюклерк кабинетінің орнына Арман Фаллиердің қысқа мерзімді әкімшілігімен ауыстырылды, содан кейін Курбе Жерорта теңізіндегі дель-Эссай дивизиясының командирі болып тағайындалды. 1883 жылдың сәуір айында Чербургта «Байард» бронекемесінде өз туын көтерді.

Тонкин жағалауы теңіз дивизиясының командалығы

1883 жылдың маусым айында Курбе әскери-теңіз сынақ дивизиясынан ауыстырылып, жаңа Тонкин жағалауы әскери-теңіз дивизиясының (дивизия навале де коте дю Тонкин) басшылығына тағайындалды. Осы кезеңде француз үкіметі Тонкинде (Солтүстік Вьетнамда) протекторат орнатуға тырысты, бірақ Лю Ёнфудың Қара Ту Армиясының қызу қарсылығына тап болды. Қара Ту Армиясы Қытайдан құпия түрде қару-жарақ пен жабдықтармен қамтамасыз етілді, ал жаңа теңіз дивизиясының міндеті – Тоңқын шығанағын блокадалау арқылы Қара Туға қару-жарақ пен оқ-дәрінің ағынын тоқтату болды. Тонкин жағалауы әскери-теңіз дивизиясына Курбеттің Жерорта теңізіндегі басқаруынан "Баярд" және "Аталант" бронекорабтары, ал Алжирден "Шаторено" крейсері қосылды. Курбеге екі торпедалық қайық, №45 және №46 берілді, сондай-ақ Тонкинге келгеннен кейін Кохинхина әскери-теңіз дивизиясының теңіз кемелерін қабылдауға бұйрық берілді. Курбе 1883 жылдың шілдесінде Алонг шығанағына келді. Тамыз айында Вьетнам императоры Тự Đức-тың қайтысы мен одан кейінгі тақ таласының нәтижесінде француз үкіметі Хуэдегі вьетнамдық сарайды мәжбүрлеу операциясын бекітті. 18 тамызда Курбеттің әскери-теңіз дивизиясы Илім өзенінің кіреберісіндегі Тюнь Ан бекіністерін бомбалады, ал 20 тамызда Тюнь Ан шайқасында теңізшілер мен теңіз жаяу әскерінің десант тобы вьетнамдық қорғанысты жеңіп, бекіністерді басып алды. Курбеттің жеңісі француздарға Хуэні қалаған кезде басып алуға мүмкіндік берді, бұл вьетнамдық сарайды француз билігіне бағынуға және Тонкиндегі француз протекторатын мойындаған Хуэ шартына қол қоюға мәжбүр етті.

Тонкин экспедициялық корпусының қолбасшылығы

1883 жылдың қазан айында Курбе Тонкин экспедициялық корпусының басшылығына тағайындалды. 1883 жылдың желтоқсанында ол Сон Тэйге шабуыл жасады. Сон Тэй жорығы – француздардың Тонкинде өткізген ең қатал жорығы болды. Сон Тэйдегі қытай және вьетнамдық жасақтар қорғанысқа көп қатыспағанмен, Лю Ёнфудың "Қара тулары" қаланы ұстап тұру үшін атойсыз күшпен шайқасты. 14 желтоқсанда француздар Фу Садағы Сон Тэйдің сыртқы бекінісіне шабуыл жасады, бірақ ауыр шығынға ұшырады. Бұл сәтсіздікті пайдалануға тырысып, Лю Ёнфу сол түні француз шебіне шабуыл жасады, бірақ "Қара тулардың" шабуылы да күйреп кетті. 15 желтоқсанда әскерлерін демалдырғаннан кейін Курбе 16 желтоқсанның кешкі сағаттарында Сон Тэй бекінісіне қайта шабуыл жасады. Бұл жолы шабуылға артиллерия мұқият дайындалып, қорғаушылар әлсірегеннен кейін ғана басталды. Кешкі сағат 5-те Шет елдік легион батальоны мен теңізшілер батальоны Сон Тэйдің батыс қақпасын басып алып, қала ішіне жол ашты. Лю Ёнфудың гарнизоны қамалға шегінді, ал бірнеше сағаттан кейін қараңғылықта Сон Тэйден шығып кетті. Курбе өз мақсатына жетті, бірақ үлкен шығынға ұшырады. Француздардың Сон Тэйдегі жоғалтулары 83 қаза тапқан және 320 жараланған адамды құрады. Сон Тэй шайқасы "Қара туларға" да ауыр соққы болды, және кейбір бақылаушылардың пікірінше, олардың күшін түгелдей жойды.

Қиыр Шығыс эскадрильясының қолбасшылығы

1883 жылы Тонкиндегі науқандар, көптеген француз отаршылдық кәсіпорындары сияқты, «де-марин» әскерлерімен жүргізілді және Әскери-теңіз министрлігі бақылауында болды. Алайда, 1883 жылдың желтоқсанында Алжирден Тонкинге әскерлердің саны артуына байланысты, Армия министрлігі Тонкин экспедициялық корпусына тұрақты армиядан генерал тағайындауды талап етті. Бұл корпус әрі қарай артиллерия және басқа да көмекші әскерлермен бірге екі бригадалық жаяу әскер дивизиясы ретінде құрылатын болды. Жюль Ферри кабинеті бұл ұсынысты бекітті және 1883 жылдың 16 желтоқсанында Курбетті экспедициялық корпустың басшысы қызметінен генерал Чарльз Теодор Милло алмастырды – талқысызда, осы күні ол Сонтайды басып алған кезде. Курбет Тонкин жағалаулары теңіз дивизиясының басшылығына қайта оралды және келесі алты ай бойы өте жағымсыз бағынышты рөл атқарды, Милло Bắc Ninh науқанында даңқ алғанда, Тонкин шығанағында вьетнамдық қарақшылардың топтарын іздестірді. Курбеттің тағдыры 1884 жылдың маусым айында өзгерді. 27 маусымда Bắc Lệ шабуылына жауап ретінде Тонкин жағалаулары теңіз дивизиясы мен Алыс Шығыс теңіз дивизиясы бірігіп, Алыс Шығыс эскадрильясын құрады. Бұл эскадрилья Қытай-Француз соғысы бойында өмір сүрді және Курбеттің басқаруына берілді, адмирал Себастьен Леспес (Алыс Шығыс теңіз дивизиясының командирі) оның орынбасары болды. Курбет эскадрильясының құрамына бастапқыда «Байард» (флагмандық кеме), «Аталанте», «Ла Галисонньер» және «Триомфанте» броненосцы, «Шаторено», «Д’Эстен», «Дугай Труэн» және «Вольта» француз крейсерлері, «Амелин» және «Парсеваль» жеңіл фрегаттары, «Линкс», «Випер», «Лутин» және «Аспик» канонерлік кемелері, «Драк» және «Саон» әскер тасымалдау кемелері, сондай-ақ 45 және 46 нөмірлі торпедолық катерлер кірді. 1884 жылдың шілдесінде Курбетке эскадрильяның бір бөлігін Фучжоу қаласында шоғырландыруға бұйрық берілді, ол Фуцзянь флотына (Қытайдың төрт аймақтық флотының бірі) және Фучжоу әскери-теңіз кемежайына қысым көрсетуге тиіс болды.

Мин өзеніндегі операциялар, 1884 жылдың тамызы

Тамыз айының ортасында Франция мен Қытай арасындағы Bắc Lệ шабуылына байланысты туындаған дағдарысты шешу жөніндегі келіссөздер сәтсіз аяқталды және 22 тамызда Курбеге Фучжоудағы қытай флотына шабуыл жасауға бұйрық берілді. 1884 жылғы 23 тамыздағы Фучжоу шайқасында (Пагода Анкоридж шайқасы деп те аталады), Курбеттің Тынық мұхиты эскадрильясы Қытайдың Фуцзянь флотын талқандап, Фучжоу кеме жасау-жөндеу зауыдына ауыр зақым келтірді. Бір сағаттан кем уақыт ішінде, Фуцзянь флотының флагманы Янгу корветінің ішінде тоғыз қытай кемесі батып кетті. Қытай тарапының жоғалғандары 3000-ға жуық болуы мүмкін, ал француз тарапынан шығын аз болды. Курбе содан кейін Мин өзенінен ашық теңізге сәтті түрде қайтарылды, француз эскадрильясын Миньан және Цзиньпай өткелдері арқылы өткізгенде бірнеше қытай жағалау бекіністерін қиратты.

Формозадағы операциялар, 1884 жылдың қазаны

1884 жылдың қыркүйек айының соңында Курбеге Алыс Шығыс эскадрильясын француз экспедициялық корпусының Формоза (Тайвань) солтүстігіндегі Килунг пен Тамсуиге қонуын қолдауға пайдалану бұйрығы берілді. Курбе Формозадағы жорыққа қарсы күшпен қарсылық көрсетті және Порт-Артур немесе Вэйхайвейді басып алу үшін Солтүстік Қытай суларында жорық жүргізу туралы әскери-теңіз министрлігіне балама ұсыныстар енгізді. Ол Қытайдағы француз министрі Жюль Патенотрдің қолдауын алды, бірақ екеуінің де ұсынысы қабылданбады. 1 қазанда подполковник Берто Левилен 1800 жауынгерлік-теңіз пехотасымен Килунгке қонды, бұл қытайлықтарды айналасындағы төбелерде дайындалған қорғаныс позицияларына шегінуге мәжбүр етті. Француз күштерінің саны Килунгтен одан әрі ілгерілеуге жеткіліксіз болды. Осы уақытта, 2 қазанда тиімсіз теңізден бомбалаудан кейін, адмирал Леспес 8 қазанда эскадрильясының десант бөлімдерінен 600 теңізшімен Тамсуидегі қытай қорғанысына шабуыл жасады, бірақ Фуцзянь генералы Сун Кайхуаның (孫開華) басқаруымен келген күштер оны шешулі түрде кері қайтарды. Француздар енді ұзаққа созылған Килунг науқанына бел буды, ал Курбе эскадрильясы Формозаны тиімсіз блокадада ұсталып қалды.