Кіріспе

Француз теңіз күші офицері және зерттеуші Жан Франсуа де Галап, Лаперуз графы (ʒɑ̃ fʁɑ̃swa də ɡalo kɔ̃t də lapeʁuz; басқаша жазылуы: La Pérouse; 23 тамыз 1741 – 1788?), көбінесе Лаперуз деп аталатын, француз теңізші офицері және зерттеуші. 15 жасында теңіз қызметіне қабылданып, сәтті карьера жасады және 1785 жылы әлемді айналып өтетін ғылыми экспедицияны басқаруға тағайындалды. Оның кемелері Чили, Гавайи, Аляска, Калифорния, Маврикий, Реюньон, Макао, Жапония, Ресей және Австралияда тоқтады, кейін Соломон аралдарындағы Ваникоро атолдарында құлап кетті.

Ерте мансап

Жан Франсуа де Галап Франциядағы Альби қаласының жанында дүниеге келген. Оның отбасы 1558 жылы дворян титулы алған. Лаперуз иезуит колледжінде оқыды және 1756 жылдың 19 қарашасында Брест қаласындағы теңіз флотына «Гард де Марин» ретінде қабылданды. 1757 жылы ол француз кемесі «Селебр»-ге тағайындалды және Жаңа Франциядағы Луибур бекінісіне жабдықтау экспедициясына қатысты. Лаперуз 1758 жылы Луибурға екінші жабдықтау экспедициясына да қатысты, бірақ жеті жылдық соғыстың басында бекініс қоршауға алынғандықтан, экспедиция британдық патрульдерінен қашу үшін Ньюфаундлендті айналып өтуге мәжбүр болды. 1759 жылы Лаперуз Киберон шығанағы шайқасында «Формидабль» кемесінде қызмет еткен кезде жараланды. Ол тұтқындалып, қысқа мерзімге түрмеге қамалды, содан кейін Францияға қайтарылды; ол 1760 жылдың желтоқсанында ресми түрде айырбасталды. Ол 1762 жылы француздардың Ньюфаундлендті басып алу әрекетіне қатысты, британдықтар күшпен келген кезде флотпен бірге қашып кетті. 1778 жылы ағылшын-француз соғысы басталғанда Лаперузға 32 зеңбіректі «Амазон» фрегатының басқаруы тапсырылды. 1779 жылдың 7 қазанында ол 20 зеңбіректі HMS «Ариэль» кемесін басып алды. Лаперуз 1780 жылдың 4 сәуірінде капитандыққа көтерілді және 2 мамырда Брестен шыққан адмирал Терней басқаратын «Экспедиция Партикулиер» құрамына кірді. 1780 жылдың қазан және қараша айларында «Амазон» Род-Айлендтен Лориентке, содан кейін Кариб теңізіне жүзіп өтті. Лаперуз кейін «Астрée» кемесіне ауысты. 1781 жылдың жазында оған 50 зеңбіректі «Сагиттар» фрегатының басқаруы ұсынылды, бірақ экипажы цингамен ауырғандықтан, ол «Астрée» басқаруын сақтауға рұқсат сұрады және Латуш Тревильдің басшылығымен «Гермиона» фрегатымен бірге фрегат дивизиясын басқаруға тағайындалды. Лаперуз 1781 жылдың желтоқсанында Батыс Индияға конвойды сүйемелдеді, 1782 жылдың ақпанында Сент-Китс аралына шабуылға қатысты, содан кейін адмирал Родни эскадрильясына қарсы Сентс шайқасында жеңіліске ұшырады. 1782 жылдың тамызында ол Хадсон шығанағының жағалауындағы екі ағылшын бекінісін (Уэльс принці бекінісі мен Йорк бекінісі) басып алып, атын шығарды, бірақ аман қалғандарға, соның ішінде Уэльс принці бекінісінің губернаторы Самуэль Хернге Англияға кетуге рұқсат берді, француз тұтқындарының Англияда босатылуына уәде берді. Келесі жылы оның отбасы сегіз жыл бұрын Île de France (қазіргі Маврикий) аралында кездескен қарапайым текті Луиза Элеонора Бродуға үйленуіне ақыры келісім берді.

Мақсаттар

Лаперуз 1785 жылы Людовик XVI және Әскери-теңіз флотының мемлекеттік хатшысы маркиз де Кастриеспен бірге әлемді айналатын экспедицияға жетекшілік етуге тағайындалды. Сол кезде көптеген елдер ғылыми зерттеулер сапарларын бастады. Людовик XVI және оның сарайы голланд туған саудагер-кәсіпкер Уильям Болтстың ұсынысымен ынталандырылды, ол бұрын Людовиктің қарындасы, Киелі Рим императоры Иосиф II (мари Антуанеттаның ағасы) осындай саяхатқа қызығушылық танытуға тырысқан. Француз сарайы бұл идеяны қабылдады (бірақ авторлығы Болтқа тиесілі емес), нәтижесінде Лаперуз экспедициясы жөнелтілді. Порттар мен арсеналдар директоры Шарль Пьер Клар де Флюрье, экспедиция туралы Людовик XVI-ға ұсынған меморандум жобасында: «Ашылу сапарынан туындауы мүмкін пайдалылық, Болтс мырзаның осы кәсіпорнына қатысты пікірлеріне көңіл бөлдірді», - деді. Бірақ Флюрье патшаға: «Дегенмен, мен осы сапардың жоспарын Болтс мырза ұсынған түрінде ұсынбаймын», - деп түсіндірді. Экспедицияның мақсаты – Джеймс Куктың (Лаперуз зор құрмет тұтқан) Тынық мұхитындағы жаңалықтарын аяқтау, аймақтың дұрыс және толық карталарын жасау, сауда байланыстарын орнату, жаңа теңіз жолдарын ашу және француз ғылымын, ғылыми жинақтарын байыту болды. Оның кемелері – Флеурио де Лангель басқаратын L'Астроляб және Ла Буссоль, екеуі де 500 тонналық. Олар осы оқиғаға орай фрегаттар ретінде қайта жіктеліп алынған жүк тасымалдау кемелері еді. Олардың мақсаттары географиялық, ғылыми, этнологиялық, экономикалық (бал аулау немесе тері саудасы мүмкіндіктерін іздеу) және саяси (француз базаларын құру немесе филиппиндегі испандық одақтастарымен колониалды ынтымақтастық) болатын. Олар Тынық мұхитының солтүстігі мен оңтүстігін, соның ішінде Қиыр Шығыс және Австралия жағалауларын зерттеуге, ал Тынық мұхитындағы еуропалық бекіністер арқылы есеп беруге тиіс болды.

Дайындықтар

1785 жылдың наурыз айында Лаперуз экспедицияның бас инженері болып таңдалған Пол Моннеронға Лондонға барып, Кук ұсынған қызыл желшеге қарсы шаралар мен Куктың жергілікті халықтармен сауда жасағанда қолданған заттар туралы білуді, сондай-ақ ағылшын өндірісіндегі ғылыми құралдарды сатып алуды ұсынды. Француз әскери-теңіз флотының мұрағатында Моннеронның Англияға сапары барысында Лаперуза мен де Кастриске жіберген қызықты хаттар тізімі сақталған. Моннерон өзін испан ақсүйегінің өкілі ретінде таныстырып, Кукты білген кіші офицерлермен әңгімелесті. Ол «Резолюция» кемесіндегі суретші Джон Уэббпен кездесті, ол Куктың әйгілі суретін салған және Солтүстік-Батыс Американың бірнеше суретін жасаған. Вебб зерттеу нәтижелерімен қатар, пайдалы ақпараттарды да жеткізді: жергілікті халықтармен қалай қарым-қатынас жасау керек, сапарға қажетті заттардың ағылшын бағалары (оны Франциядағыдан гөрі Англияда сауда заттарын сатып алудың артықшылығы жоқ екенін көрсетті) және, ең бастысы, қызыл желшеге қарсы шаралар туралы кеңестер берді, әсіресе, Моннерон Парижге бірнеше бөшкелеген солоды жіберді, сондай-ақ кемедегі азықтан қызыл желшеге қарсы дайындама қалай жасау керектігін айтты. Кук миссиясынан ең танымал тұлға – Джозеф Бэнкс. Лаперуздың күнделігінен үзінді: «Мұнда мен сер Джозеф Бэнкске алғырымды білдіруге тиіспін, ол мырза де Моннерон Лондонда еңіс компасын таба алмағанын түсінген соң, бізге атақты капитан Кукке қызмет еткендерін беруді ұсынды. Мен бұл құралдарды осы ұлы адамның есіне деген құрметпен алдым». Бэнкс Корольдік қоғамда Моннеронға Кукқа тиесілі екі еңіс компасын алуға көмектесті. Шарль Пьер Кларрет де Флюрье жасаған тізіммен жабдықталған Моннерон сонымен қатар ең ірі ағылшын фирмаларынан, әсіресе Рамсденнен ғылыми құралдар сатып алды. Ол тіпті Флюрье берген нұсқауларды екі жаңа типті секстант сатып алып, одан да асып түсті. Монгольфьер ағайындары Лаперузаға «Астолаб» кемесімен алып жүру үшін жаңадан ойлап тапқан ыстық ауа шарының екі прототипін сыйға берді. Олар саяхат барысында қолданылғанына ешқандай дәлел жоқ.

Экипаж

Лаперуз өзінің теңізшілерінен жақсы көрілетін адам еді. Оның экипажында он ғалым болды: астроном және математик Джозеф Лепоте Дагелет (1751–1788), геолог Роберт де Ламанон; ботаник Ла Мартиниер; физик; үш табиғат зерттеушісі; және үш суретші, Гаспар Душе де Ванси және ағасы мен сіңілі баласы Превост. Тағы бір ғалым Жан Андре Монжес болды. Тіпті екі дін қызметкері де ғылыми білім алған. Саяхатқа түсуге ниет білдірген жастардың бірі 16 жасар корсикалық Наполеон Бонапарт еді. Бонапарт, сол кезде Париж әскери академиясының екінші лейтенанты, алдын ала тізімге енді, бірақ ақырында саяхатқа қатысушылар тізіміне ілікпеді және Францияда қалды. Ол кезде Бонапарт математика мен артиллерия саласындағы біліктілігі әскери кемелерде бағаланатындықтан, әскерге қарағанда теңіз күштерінде қызмет етуге көбірек қызығушылық танытты. Кук ғалымдарының жұмыс жолдарын үлгі етіп алып, осы сапардағы ғалымдар бойлықты анықтау үшін дәл хронометрлерді, Ай мен Күн арасындағы қашықтықты, сондай-ақ теодолиттік триангуляцияны немесе кемеден алынған бағыттарды пайдаланды – Кук Тынық мұхиты аралдарының карталарын жасау үшін де осы әдістерді қолданған. География саласында Лаперуз Кук дәлелдеген әдістердің қатаңдығы мен сенімділігін нақты көрсетті. Оның саяхатынан географиялық бойлықты анықтау мәселесі шешілгені және картография ғылыми дәлдікке жеткені көрінді. Американың солтүстік-батыс жағалауын жабатын үнемі тұман (Кук сияқты) оның толыққанды карталар жасауына кедергі келтірді, бірақ ол кейбір кемшіліктерді толықтыруға үлкерді.

Чили мен Гавай

Лаперуз және оның 220 адамы 1785 жылғы 1 тамызда Бресттен шығып, Хорн мүйісін айналып өтіп, Чили Бас капитандығындағы испан отаршылдық үкіметін зерттеді. 1786 жылғы 9 сәуірде ол Пасха аралына жетті. Одан кейін Сандвич аралдарына, қазіргі Гавай аралдарына теңіз саяхаты жасап, Мауи аралына еуропалықтардың алғашқысы болып аяқ басты.

Аляска

Лаперуз Аляскаға қарай жүзіп, 1786 жылдың маусым айының соңында Сент-Элиас тауының жанына қонды және айналасын зерттеді. 1786 жылдың 13 шілдесінде Лаперуз Port des Français деп атаған, бірақ қазір Литуя шығанағы деп белгілі шығананың күшті ағымдарында 21 адамды тасымалдаған баржа мен екі қайық жоғалып кетті. Олар тлингит халқымен кездесті. Бұл кездесу Карл Саганның "Космос: Жеке саяхат" телесериалының 13-ші эпизодында қысқаша бейнеленді. Одан кейін ол оңтүстікке қарай бағыт алып, қазіргі Британ Колумбиясының сыртқы аралдары мен солтүстік-батыс жағалауын зерттеді.

Калифорния

Лаперуза 10 және 30 тамыз аралығында оңтүстікке қарай испан Лас Калифорния провинциясына, қазіргі Калифорнияға дейін жүзіп кетті. Ол 1786 жылдың 7 қыркүйегінде Шаста тауының тарихи жарылуын көрген деген хабар бар, бірақ бұл мәлімет қазір күмәнді деп есептеледі. Ол Сан-Франциско президиосында тоқтағанда Сан-Франциско шығанағының картасын жасады, "Солтүстік Калифорния жағалауында орналасқан Сан-Франциско портының картасы" (Plan du port de St. François, situé sur la côte de la Californie septentrionale), ол L. Ауберттің 1797 жылғы "Лаперуз саяхатының атласы"-нда 33-карта ретінде жарияланды. Ол 1786 жылдың 14 қыркүйегінде Монтерей шығанағына және Монтерей президиосына жетті. Ол испандық елді мекендерді, ранчоларды және миссияларды зерттеді. Ол былай деп жазды: "Экклемахтардың жері Монтерейден оңтүстік-шығысқа қарай 20 лигадан астам жерге созылады". Ол францискан миссияларындағы индейлерге жасалған қарым-қатынасқа сын жазбалар жасады, олар индейлерді редукцияға (міндетті түрде христиан дініне өткізуге) ұшыратты. Лаперуз миссиялардағы жағдайды құл плантацияларымен салыстырды. Франция мен Испания осы кезде достық қарым-қатынаста болды. Лаперуза 1579 жылы Дрейктен кейін Калифорнияға келген алғашқы испан емес саяхатшы болды және испан миссиялары мен президиулары (әскери бекіністер) құрылғаннан кейін Калифорнияға келген алғашқы адам болды.

Шығыс Азия

Лаперуз тағы да Тынық мұхитын 100 күнде кесіп өтіп, Макаоға жетіп, Аляскада алынған терілерді сатты және түскен пайданы тең бөліп, теңізшілеріне үлестірді. Келесі жылы, 9 сәуірде 1787 жылы, Манилаға сапар жасағаннан кейін ол Солтүстік-Шығыс Азия жағалауларын зерттеуге бет бұрды. Ол Корея түбегіндегі Квельпарт аралын (қазіргі Оңтүстік Кореядағы Чеджу) көрді, бұл аралға еуропалықтар 1635 жылы голланд теңізшілерінің кемесі құлағаннан кейін бір рет қана келген еді. Ол Кореяның Азия құрлығындағы жағалауларын аралады.

Жапония мен Ресей

Содан кейін Лаперуза солтүстікке қарай Солтүстік-Шығыс Азияға және Оку-Есо аралына, қазіргі Сахалин аралына, Ресейге қарай жүзіп кетті. Оку-Есо аралының тұрғындары – айнулар оған карта тартып, Езо аралындағы, қазіргі Хоккайдо аралындағы, Жапониядағы, олардың екінші иелік аймағын, сондай-ақ Азия материгіндегі Ресейдің Тартар жағалауын көрсетті. Лаперуза Оку-Есо аралы мен Азия материгі арасындағы Тартар боғазы арқылы солтүстікке қарай жүзіп өткісі келді, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Оның орнына ол оңтүстікке бұрылып, содан кейін Оку-Есо (Сахалин) аралы мен Езо (Хоккайдо) аралығындағы Ла Перуза боғазы арқылы шығысқа қарай жүзіп, Курил аралдарындағы үшінші иелігінде тағы да көптеген айнулармен кездесті және зерттеулер жүргізді. Содан кейін Лаперуза солтүстікке қарай жүзіп, 1787 жылдың 7 қыркүйегінде Ресейдің Камчатка түбегіндегі Петропавловск қаласына жетті. Бұл жерде олар сапардан кейін демалып, ресейліктер мен камчаткалықтардың қонақжайлылығын көрді. Парижден келген хаттарда Лаперузаға Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатында британдықтар құрып жатқан қонысты зерттеуге бұйрық берілді. Бартелом де Лессепс, Ресейдің Кронштадт қаласындағы француз вице-консулының ұлы, экспедицияға аудармашы ретінде қосылған болатын. Ол Петропавловскіде экспедиция кемелерінің журналдарын, карталарын және хаттарын Францияға жеткізу үшін экспедициядан шығып, бір жылдық, қиын саяхаттан кейін Францияға жетті.

Оңтүстік Тынық мұхиты

Лаперуза 1787 жылғы 6 желтоқсанда Навигатор аралдарында (Самоа) тоқтады. Кетуге аздай қалғанда, самоандықтар оның бір топ теңізшілеріне шабуыл жасап, он екі адамды өлтірді, олардың ішінде Ламанн және "Астролябтың" командирі де Лангель болды. Жиырма адам жарақаттанды. Экспедиция қамтамасыз ету және көмек алу үшін Тонгаға бет бұрды, содан кейін Плистард аралы мен Норфолк аралын анықтады.

Д'Энтрекасто құтқару миссиясы

1791 жылы 25 қыркүйекте контр-адмирал Антуан Бруни д’Энтрекасто Лаперузаны іздеу үшін Бресттен аттанды. Оның экспедициясы Лаперуз ұсынған бағыт бойынша Австралияның солтүстік-батысындағы аралдар арқылы өтіп, сонымен қатар ғылыми және географиялық жаңалықтар ашты. Экспедиция екі кемеден – «Речерш» және «Эсперанс» кемелерінен құралды. 1793 жылдың мамыр айында Энтрекасто Санта-Крус аралын, қазіргі Соломон аралдарының бір бөлігін, сондай-ақ оңтүстік-шығыста картада белгіленбеген тағы бір аралды көріп шықты; бұл арал Ваникоро еді. Француздар Ваникороға жақындамады, тек Соломон аралдарын зерттеу үшін кемеге отырғанша оны карталарына түсірді. Екі айдан кейін Энтрекасто скорбутан қайтыс болды. Экспедицияға қатысқан ботаник Жак Лабиллардьер Францияға оралып, 1800 жылы «Relation du voyage à la recherche de La Pérouse» атты еңбегін жариялады. Франко-британ қарым-қатынастары Француз революциясы кезінде нашарлап, Францияда жаңа колония маңындағы трагедия үшін британдықтарды айыптаған негізсіз әңгімелер тарады. Бұл жұмбақ шешілместен бұрын француз үкіметі Камчаткаға дейінгі саяхаттың жазбаларын жариялады: «Voyage de La Pérouse autour du monde», 1–4 (Париж, 1797). Бұл томдар әлі де Тынық мұхиты туралы картографиялық және ғылыми ақпарат көзі ретінде қолданылады. 1798–99 жылдары үш ағылшын тіліне аударма жарық көрді.

Экспедицияның ашылуы

1825 жылы Корольдік теңіз флотының капитаны Томас Манби Лаперуз бен оның экипажының қайда қаза болғаны анықталғанын, болжамды дәлелдермен растаған есеп ұсынды. Ағылшын кит аулаушысы Жаңа Каледония мен Жаңа Гвинея арасында, екі аралдан шамамен бірдей қашықтықта орналасқан, көптеген сайлармен қоршалған, ұзын және төмен аралды тапты. Жергілікті тұрғындар кит аулаушы кемеге келді, ал басшыларының бірінің құлағында Сент-Луи кресі әшекей ретінде ілінген еді. Басқа тайпа өкілдерінің семсерлерінде «Париж» деген сөз қашалған, ал кейбіреулері Людовик XVI-ның медальдарын тағып жүргені байқалды. Шамамен елу жастағы басшының айтуынша, ол кішкентай кезінде үлкен кеме қатты дауыл кезінде маржан рифына шағылысып, қираған. Манби саяхаты барысында осыған ұқсас бірнеше медальдарды көрген, оларды Лаперуз Калифорнияның жергілікті тұрғындары арасында таратқан; ал Лаперуз Ботани шығанағынан аттанғанда, Жаңа Голландияның (Австралия) солтүстік бөлігінен бағыт алып, осы архипелагты зерттеуді ниеттенгенін хабарлаған.

1826 жылғы экспедиция

1826 жылы ғана ирландтық теңіз капитаны Питер Диллон трагедияның оқиғасын толықтыруға жеткілікті дәлелдер тапты. Тикопияда (Санта-Круз аралдарының бірі) ол Лаперузға немесе оның офицерлеріне тиесілі деп ойлаған қылыштарды сатып алды. Ол сауалдасып, олардың жақын орналасқан Ваникородан келгенін білді, онда жылдар бұрын екі үлкен кеме қираған. Диллон Бенгалияда кеме алуға және Ваникороға баруға қол жеткізді, онда ол коралл рифтері арасындағы суда зеңбірек доптарын, якорьлерді және кемелердің қалдықтарының басқа да дәлелдерін тапты. Пу Ратия есімді тикопиялық Диллон мен оның экипажына Ваникороға қарайтын бағытты көрсетті. Ол Диллонның Тикопияға үшінші сапарынан бұрын Тикопияда тұрған Бушат есімді еуропалықпен бірге болды. Диллон осы артефакттердің бірнешеуін Еуропаға әкелді, сондай-ақ 1828 жылы Дюмон д'Урвилл де әкелді. Сол кезде тірі қалған түпкілікті экспедицияның жалғыз мүшесі Лессепс олардың барлығы «Астролабеге» тиесілі екенін анықтады. Ваникоро тұрғындары Диллонға берген мәліметтерден Лаперузға келген апатты шамамен қайта жасай алуға болады. Диллонның реконструкциясы кейіннен 1964 жылы «Буссоль» кемесінің апаты деп саналғанның табылуымен және одан кейінгі зерттеулермен расталды.

2005 жылғы экспедиция

2005 жылдың мамыр айында 1964 жылы зерттелген кеме апаты ресми түрде "Буссоль" кемесі екені анықталды. 2005 жылғы экспедиция француз әскери-теңіз күштерінің "Жак Картье" кемесімен жолға шықты. Кеме "Лаперуз сыры" зерттеуі үшін құрылған көп салалы ғылыми топқа көмек көрсетті. Миссия "Opération Vanikoro – Лаперуз кемелерінің ізін қуу 2005" (Vanikoro операциясы – Лаперуз кемелерінің ізін қуу 2005) деп аталды.

2008 жылғы экспедиция

2008 жылы тағы бір ұқсас миссия ұйымдастырылды. 2008 жылғы экспедиция Францияның және Жаңа Каледониялық «Саломон» қауымдастығының бірлесіп Лаперузаның құпиялы тағдырына қатысты қосымша жауаптар іздеуге деген бейілділігін көрсетті. Ол Франция Республикасы Президентінің демеушілігімен, сондай-ақ Франция Қорғаныс министрлігінің, Жоғары білім және ғылыми зерттеулер министрлігінің, Мәдениет және коммуникация министрлігінің қолдауымен және ынтымақтастығымен жүзеге асырылды. Ваникороға жіберілген сегізінші экспедицияға дайындық 24 айға созылды. Бұл экспедиция бұрынғылардан гөрі көп технологиялық ресурстарды біріктірді және екі кеме, 52 экипаж мүшесі және шамамен 30 ғалым мен зерттеушіні қамтыды. 2008 жылдың 16 қыркүйегінде Франция Әскери-теңіз күштерінің екі кемесі Нумеядан (Жаңа Каледония) Ваникороға бағыт алып, 15 қазанда жетті, осылайша Лаперуза 200 жылдан астам бұрын жасаған соңғы саяхатының бір бөлігін қайта жаңғыртты. 8 қыркүйекте Патрик Бюфет мырза Францияның баспасөз клубында «Лаперуза операциясы – 2008» іске қосылуына арналған баспасөз конференциясына қатысты, онда адмирал Жан Луи Батте де болды.

Тағдыр

Екі кеме де Ваникоро атоллының рифтерінде қирады, алғашқысы – «Буссоль». «Астроляб» разбордалып, жайылып салынды. Жергілікті тұрғындар «Буссоль» кемесінің аман қалғандарының бір тобын қырғынға ұшыратты. Арал тұрғындарының айтуынша, аман қалған бірнеше теңізші «Астроляб» қирандыларынан екі мачталы кеме жасап, тоғыз айдан кейін батысқа қарай шығып кеткен. Бірақ олардың тағдыры белгісіз. Сондай-ақ, екі адам – біреуі «басшы», екіншісі оның қызметшісі – артта қалды, бірақ Диллон келгенге дейін бірнеше жыл бұрын Ваникородан кетіп қалды. Свен Вальрус 1989 жылы жарық көрген «Оңтүстік теңіздегі көтеріліс және романтика» атты кітабында 1791 жылы аман қалғандардың біреуін немесе бірнешеуін құтқаруға мүмкіндік болғанын айтады. 1790 жылдың қараша айында капитан Эдвард Эдвардс «Пандора» кемесімен Англиядан «Баунти» кемесінің бүлікшілерін іздеу үшін Тынық мұхитында теңіз саяхаты жасауға бұйрық берді. Келесі жылдың наурыз айында «Пандора» Таитиге жетіп, сол аралда қалған «Баунти» экипажының 14 мүшесін алып кетті. 14 теңізшінің кейбіреулері бүлікке қатыспаса да, барлығы да қамауға алынып, кеме палубасында салынған, теңізшілер ащы күлкімен «Пандораның жәшігі» деп атаған, тар «клеткаға» тігіліп тасталды. Содан кейін «Пандора» «Баунти» мен бүліктің жетекшісі Флетчер Кристианды іздеу үшін Таитиден кетті. Капитан Эдвардстың қалған бүлікшілерді іздеуі нәтижесіз аяқталды. Алайда, 1791 жылдың 13 тамызында Ваникородан өтіп бара жатып, аралдан түтін көтеріліп жатқанын байқады. Эдвардс «Баунтиді» іздеуге толыққанды берілгендіктен, өздерінің табылғанын қаламайтын бүлікшілер мекенжайын жарияламайды деп ойлап, түтін сигналдарын елемеді және жолымен жалғастырды. Вальрус түтін сигналдары Лаперуз экспедициясының аман қалғандары жіберген дабыл хабары болғанын, ал кейінірек алынған мәліметтер «Буссоль» мен «Астроляб» кемелері суға батқаннан кейін үш жыл өткен соң да олар Ваникорода тірі болғанын көрсетті. Вальрус капитан Эдвардс, оны Англияның ең «жантүршікті», «адамгершіліксіз», «сезімталдықсыз» және «білімізсіз» теңіз капитандарының бірі деп сипаттайды, жоғалған Лаперуз экспедициясының құпиясын шешу арқылы «теңіз тарихының батырына» айналу мүмкіндігінен бас тартқанына «сенімді». Екі мұражайда «Астроляб» және «Буссоль» кемелерінен табылған заттар сақталған. Сонымен қатар, Ла-Перузде Лаперуз мұражайы бар, онда оның Австралиядағы уақыты туралы мәліметтер тіркелген.

Лаперуза әдебиет пен кинода

Лаперузаның, оның кемелері мен адамдарының тағдыры Жюль Верннің "Теңіз астында жиырма мың лига" кітабының бір тарауында қамтылған. Лаперуза "Солтүстік экспозициясы" сериалының "Іздеу" атты эпизодында да еске алынады, онда Джоэл (Роб Морроу) француз саяхатшысының ескі картасын табады, ол аңызға айналған "Солтүстіктің әшекейлі қаласына" (Нью-Йорк қаласына) жетелейді. Наоми Уильямстың "Жағалаулар" романы Лаперуза экспедициясын жан-жақты зерттейді. Генри Дэвид Торо өзінің "Уолден" кітабында оны ("Ла Перуз" деп) атайды. Бірінші тарауда, "Экономика" тақырыбында, кез келген істе бизнесменнің әдеттерін қалыптастырудың маңыздылығын жазғанда, Торо осы әдеттерді ұзақ тізімде сипаттайды, оның ішінде барлық зерттеу экспедицияларының нәтижелерін пайдалану, жаңа маршруттар мен навигациядағы жаңа жетістіктерді қолдану; карталарды зерттеу, рифтердің және жаңа шамдар мен теңіз белгілерінің орналасқан жерін анықтау, және үнемі, үнемі логарифмдік кестелерді түзету қажет, себебі бір есептеушінің қателігінен кеме, достық портына жеткені орнына, тасқа шағылысып, құлайды – міне, Ла Перуздың айтылмаған тағдыры. Джон Апплтон Лаперузаның соңғы сапарына арналған толық метражды опера жазды, "Жан Галлап де ла Перуздың соңғы сапары".

Ескерткіштер

1989 жылы Австралия үкіметі француз бицентолетіне орай Австралияда жұмыс істейтін суретші Анте Дабродан де Галауптың монументалды қоладан жасалған мүсінін тапсырыс берді. Ол Париж қаласындағы Австралия саябағына орнатылды.