Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз ғалымы және әскери-теңіз офицері (1733–1799)
French scientist and Navy officer (1733–1799)
Жан Шарль, Шевалье де Борда (4 мамыр 1733 – 19 ақпан 1799) – француз математигі, физигі және әскери-теңіз офицері.
Jean Charles, chevalier de Borda (4 May 1733 – 19 February 1799) was a French mathematician, physicist, and Navy officer.
Өмірбаян
Борда Дакс қаласында Жан-Антуан де Борда мен Жанна-Мари Тереза де Лакруа отбасында дүниеге келген. 1756 жылы Борда әскери инженер ретіндегі жұмысының нәтижесінде «Mémoire sur le mouvement des projectiles» атты еңбегін жазды. Осы еңбегі үшін ол 1764 жылы Француз ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Борда – теңізші және ғалым, ол Кариб теңізінде хронометрлердің жаңа мүмкіндіктерін сынап көрді. 1777 және 1778 жылдары Америка Тәуелсіздік соғысына қатысты. 1781 жылы француз флотының бірнеше кемесіне жетекшілік етті. 1782 жылы ағылшыздарға түсті, бірақ көп ұзамай Францияға қайтарылды. Ол француз флотына инженер болып қайта оралып, су доңғалақтары мен сорғыларын жетілдірді. 1784 жылы Францияның теңіз кемелерін құрылысын қадағалаушы инспекторы болып тағайындалды. 1786 жылы теңіз кемелерін құрылысын жоспарлаушы Жаку Ноэль Санемен бірлесіп, француз флотын жаңғырту үшін Сане стандартты жобаларына негізделген ірі құрылыс бағдарламасын енгізді. 1770 жылы Борда Борда санаты деп аталатын үлгілік басымдық дауыс беру жүйесін жасады. Француз ғылым академиясы Борда әдісін мүшелерін сайлау үшін шамамен екі онжылдық бойы қолданды, бірақ Наполеон Бонапарт оны қолдануды тоқтатты. 1801 жылы Академия президенті болғаннан кейін ол өзінің әдісін қолдануды талап етті. Борда санаты бүгінде кейбір академиялық оқу орындарында, жарыстарда және бірнеше саяси юрисдикцияларда қолданылады. Борда санаты басқа әдістердің негізі болды, мысалы, Квота Борда жүйесі, Блэк әдісі және Нэнсон әдісі. 1778 жылы ол географиялық бойлықты есептеу үшін Ай қашықтығын азайту әдісін жариялады, ол хронометрлер пайда болғанға дейін навигация мен орналасуды анықтау үшін қолданылған бірнеше математикалық процедуралардың ең жақсысы саналады. Мысалы, Льюис пен Кларк АҚШ-тың солтүстік-батысын зерттеу кезінде ендігі мен бойлықты өлшеу үшін осы әдісті қолданды. Оның тағы бір үлесі – стандартты метрді құру, ол метрикалық жүйенің негізі болып табылады және Деламбр мен Мешайнның доғалық өлшеміне сәйкес келеді. Аспап жасаушы ретінде ол шағылыстыратын шеңберді (Тобиас Майер ойлап тапқан) және қайталайтын шеңберді (оның көмекшісі Этьен Ленуар ойлап тапқан) жетілдірді. Соңғысы Деламбр мен Мешайнның Дюнкерктен Барселонаға дейінгі меридиан доғасын өлшеу үшін пайдаланылды.
Borda was born in the city of Dax to Jean‐Antoine de Borda and Jeanne‐Marie Thérèse de Lacroix. In 1756, Borda wrote Mémoire sur le mouvement des projectiles, a product of his work as a military engineer. For that, he was elected to the French Academy of Sciences in 1764. Borda was a mariner and a scientist, spending time in the Caribbean testing out advances in chronometers. Between 1777 and 1778, he participated in the American Revolutionary War. In 1781, he was put in charge of several vessels in the French Navy. In 1782, he was captured by the English, and was returned to France shortly after. He returned as an engineer in the French Navy, making improvements to waterwheels and pumps. He was appointed as France's Inspector of Naval Shipbuilding in 1784, and with the assistance of the naval architect Jacques Noël Sané in 1786 introduced a massive construction programme to revitalise the French navy based on the standard designs of Sané. In 1770, Borda formulated a ranked preferential voting system that is referred to as the Borda count. The French Academy of Sciences used Borda's method to elect its members for about two decades until it was quashed by Napoleon Bonaparte who insisted that his own method be used after he became president of the Académie in 1801. The Borda count is in use today in some academic institutions, competitions and several political jurisdictions. The Borda count has also served as a basis for other methods such as the Quota Borda system, Black's method and Nanson's method. In 1778, he published his method of reducing lunar distance for computing the longitude, still regarded as the best of several similar mathematical procedures for navigation and position fixing in pre chronometer days. They were used, for example, by Lewis and Clark to measure their latitude and longitude during their exploration of the North western United States. Another of his contributions is his construction of the standard metre, basis of the metric system to correspond to the arc measurement of Delambre and Méchain. As an instrument maker, he improved the reflecting circle (invented by Tobias Mayer) and the repeating circle (invented by his assistant, Etienne Lenoir), the latter used to measure the meridian arc from Dunkirk to Barcelona by Delambre and Méchain.
Логарифм кестелері
Метрлік жүйенің енгізілуімен, Француз революциясынан кейін шаршы шеңбер 90 градусқа орнына 100 бұрыштық бірлікке, қазіргі уақытта градиан деп аталатын, бөлуге, ал градиан 60 доға минутына орнына 100 центисеминалдық доға минутына (центиградтар) бөлуге шешім қабылданды. Бұл жаңа бірлікке сәйкес тригонометриялық кестелер мен логарифмдерді есептеуді, сондай-ақ жаңа жүйеде бұрыштарды өлшеуге арналған құралдарды жасауды талап етті. Борда жаңа бірліктермен бұрыштарды өлшеуге арналған құралдар жасады (құрал енді "секстант" деп аталатын болмайды), оны Деламбр Дюнкерк пен Барселона арасындағы меридиан доғасын өлшеу үшін пайдаланды, бұл Жердің радиусын анықтауға және осылайша метрдің ұзындығын белгілеуге мүмкіндік берді. Навигация мақсатында синус, секанс және тангенс логарифмдерінің кестелері де қажет болды. Борда метрлік жүйенің жақтасы болды және 1792 жылдан бастап осы логарифмдердің кестелерін жасады, бірақ олардың жариялануы оның өлімінен кейінге шегерілді және тек IX жыл (1801) "Шаршы шеңбердің 100 градусқа, градустың 100 минутқа және минуттің 100 секундқа бөлінуіне арналған синус, секанс және тангенс, косеканс, косинус және котангенс логарифмдерінің кестелері" деген атпен жарияланды, сондай-ақ 10,000-нан 100,000-ға дейінгі логарифмдердің кестелері 7 ондық таңбаға дейін, ал 10 ондық таңбаға дейін нәтиже алуға арналған кестелер де кірді. Градустың жүздік бөліктерге бөлінуімен бірге күнді 100 минуттан тұратын 10 сағатқа бөлу (ондық уақыт) және жаңа ендік және бойлық градустарын көрсету үшін карталар қажет болды. Республикалық күнтізбе 1806 жылы Наполеонмен жойылды, бірақ 400 бірлік шеңбер Градиан ретінде сақталды.
With the advent of the metric system, after the French Revolution it was decided that the quarter circle should be divided into 100 angular units, currently known as the gradian, instead of 90 degrees, and the gradian into 100 centesimal minutes of arc (centigrades) instead of 60 arc minutes. This required the calculation of trigonometric tables and logarithms corresponding to the new unit and instruments for measuring angles in the new system. Borda constructed instruments for measuring angles in the new units (the instrument could no longer be called a "sextant") which was later used in the arc measurement of the meridian between Dunkirk and Barcelona by Delambre to determine the radius of the Earth and thus define the length of the metre. The tables of logarithms of sines, secants, and tangents were also required for the purposes of navigation. Borda was an enthusiast for the metric system and constructed tables of these logarithms starting in 1792 but their publication was delayed until after his death and only published in the Year IX (1801) as Tables of Logarithms of sines, secants, and tangents, co secants, co sines, and co tangents for the Quarter of the Circle divided into 100 degrees, the degree into 100 minutes, and the minute into 100 seconds to ten decimals, and including his tables of logarithms to 7 decimals from 10,000 to 100,000 with tables for obtaining results to 10 decimals. The division of the degree into hundredths was accompanied by the division of the day into 10 hours of 100 minutes (decimal time) and maps were required to show the new degrees of latitude and longitude. The Republican Calendar was abolished by Napoleon in 1806, but the 400 unit circle lived on as the Gradian.
Жарияланымдар
Өлшем бірлігін таңдау туралы есеп, 1791 жылдың 19 наурызында Ғылым академиясында оқылды / Ұлттық жиналыстың бұйрығымен басылды. Маркиз де Кондорсемен бірге.
Rapport sur le choix d'une unité de mesure, lu à l'Academie des sciences le 19 mars 1791 / imprimé par ordre de l'Assemblée nationale. With Marquis de Condorcet.