Кіріспе

Француз адмиралы және зерттеуші Луи Антуан, Бугенвиль графы (французша: Louis Antoine, Comte de Bougainville; 12 қараша 1729 – 31 тамыз 1811) – француз адмиралы және зерттеуші. Британ зерттеушісі Джеймс Куктың замандасы болған ол Солтүстік Америкадағы Жеті жылдық соғысқа және Ұлыбританияға қарсы Американдық революциялық соғысқа қатысты. Бугенвиль кейіннен экспедицияларымен атақ алды, соның ішінде 1763 жылы ғылыми экспедицияда жер шарын айналып өтті, Фолкленд аралдарында алғашқы қоныс құрды және Тынық мұхитына сапарлар жасады. Папуа – Жаңа Гвинеядағы Бугенвиль аралы және бугенвилия гүлі оның құрметіне аталған.

Ерте мансап

Бугенвилл 1729 жылғы 12 қарашада Франция Корольдігінің астанасы Париж қаласында нотариус Пьер Ив де Бугенвиллдің (1688–1756) ұлы болып дүниеге келді. Жастық шағында заңды оқыған, бірақ көп ұзамай осы мамандықтан бас тартты. 1753 жылы француз армиясына гвардиялық мушкетерлер корпусына қабылданды. Жиырма бес жасында Гийом де л'Оспитальдың "Des infiniment petits" атты еңбегіне қосымша ретінде интегралды есептеу туралы трактат жариялады. 1755 жылы Лондондағы француз елшілігінің хатшысы болып Англияға жіберілді, онда ол Корольдік қоғамның мүшесі атанды.

Жеті жылдық соғыс (француздар мен үндістер соғысы)

1756 жылы Бугенвилл Канадаға драгундар капитаны және маркиз де Монкальмның лагерь көмекшісі ретінде тағайындалды. Ол 1756 жылы Освего фортын басып алуға және 1757 жылы Уильям Генри форты түбіндегі шайқасқа белсенді қатысты. 1758 жылы Форт-Кариллонды сәтті қорғау кезінде жарақат алды. Келесі қыста ол маркиздің бұйрығымен колонияға қосымша әскери ресурстар алу үшін Францияға қайтып келді. Бұл сапарда ол теңіз ісін үйреніп, кейіннен оның өте пайдалы болғанын байқады. Ұлыбританияға қарсы соғыста өзін ерекше көзге көрсеткен Бугенвиллге Сент-Луи ордені табысталды және полковник шеніне көтерілді. Ол келесі жылы Канадаға оралғанда, азық-түлікпен қамтамасыз етілгені аз болды. Метрополиялық шенеуніктер «үй өртенгенде, мал шаруашылығы туралы ойланбайды» деген шешімге келді. 1759 жылдың шешуші жылында (Жеті жылдық соғыс және француз-үнді соғысы) Бугенвилл Жаңа Францияның астанасы Квебек қаласын қорғауға қатысты. Оның қол астындағы шағын элиталық әскер, оның ішінде гренадерлер мен атты еріктілер, қаладан жоғары Санкт-Лоуренс өзенінің солтүстік жағалауын күзетті; ол британдықтардың Монреальмен байланыс орнатуына бірнеше рет кедергі келтірді. Алайда, ол әскерін жинап, 13 қыркүйекте Ыбырайым жазығына шабуыл жасап, Квебекке шабуылдаған британдықтардың артқы жағына шабуыл жасауға жеткілікті уақыты болмады. Маркиз де Монкальмның қазасы мен 1759 жылғы 18 қыркүйекте Квебектің құлауынан кейін – полковниктің қоршалған қаланы қайта жабдықтауға жасаған сәтсіз әрекетінен кейін Бугенвиллді оның жаңа қолбасшысы Шевалье де Левис батыс майданға жіберді. Ол Монреальға қарсы үш бағыттан жасалған шабуылды Île aux Noix-тағы бекіністерінен тоқтатуға тырысты. Ол Левистің Солтүстік Америкадағы соңғы француз бекінісі үшін Монреальдің жанындағы Сент-Гелен аралына 1760 жылдың қыркүйегіндегі жалпы капитуляцияға дейін еріп барған офицерлердің бірі болды. Бугенвилл соғыс туралы күнделігінде былай деп жазды: «Бұл - қорқынышты соғыс. Біз тыныс алатын ауаның өзі сезімсіздік пен қатігездікке ұқсайды». Басқа француз офицерлерімен бірге Еуропаға қайтарылған Бугенвилл жеңімпаздардың бұйрығымен әскери наградаларынан айырылды және капитуляция шарты бойынша британдықтарға қарсы әскери қызметтен тыйым салынды. Жеті жылдық соғыстың (1761-1763) қалған жылдарын дипломат ретінде өткізіп, Париж келісімін жасауға көмектесті. Осы келісім бойынша Франция Миссисипи өзенінің шығысындағы Жаңа Францияның көп бөлігін Британ империясына өткізді.

Îles Malouines елді мекені

Бейбітшілік орнағаннан кейін француздар "Маллуин аралдарын" (Фолкленд аралдары) жаулап алуға шешім қабылдады. Бұл аралдар сол кезде көбіне белгісіз болған. Бугенвиль өз қаржатымен британдықтар Францияға депортациялаған, адалдыққа қол қоюдан бас тартқан акадиялықтарды қайта орналастыру міндетін өз мойнына алды. 1763 жылдың 15 қыркүйегінде Бугенвиль Франциядан фрегат "L'Aigle" ("Eagle") (капитаны Николя Пьер Дуклос Гюйот) және шлюп "Le Sphinz" ("Sphinx") (капитаны Франсуа Шенар де ла Жирудей) кемелерімен аттанды. Бұл экспедицияға табиғатты зерттеуші және жазушы Антуан Жозеф Пернети (Дом Пернети деп белгілі), экспедицияны сүйемелдеген дін қызметкері және жылнамашы, сондай-ақ инженер және географ Льюйльер де ла Серр кірді. Экспедиция 1764 жылдың қаңтар айының соңында Френч шығанағына (кейін Беркли саунд деп аталды) жетті. Олар XV Людовик патшаның құрметіне аталған Луи портына түсті. Аралдарды иеленудің ресми рәсімі 1764 жылдың 5 сәуірінде өтті, одан кейін Бугенвиль мен Пернети Францияға оралды. Людовик XV 1764 жылдың 12 қыркүйегінде иеленуді ресми түрде бекітті.

Айналма жүзу

1766 жылы Бугенвиль патша XV Людовиктен жер шарын айналып жүруге рұқсат алды. Ол әлемді айналып өткен 14-ші теңізші және алғашқы француз болды (кейбіреулер Фердинанд Магеллан флотының құрамында болған Нормандиялық Ричард осыны жасаған алғашқы француз болды деп санайды). Оның міндетін орындауы Жетіжылдық соғыстағы жеңілістерден кейін Францияның беделін арттырды. Бұл кәсіби табиғаттанушылар мен географтармен бірге жер шарын айналып өткен алғашқы экспедиция болды. Бугенвиль 1766 жылдың 15 қарашасында Нанттан екі кемемен – «Будеуз» (капитаны: Николя Пьер Дуклос Гюйот) және «Этоль» (командирі Франсуа Ченнар де ла Жирудей) кемелерімен жолға шықты. Бұл ірі экспедиция болды, «Будеуз» кемесінде 214, ал «Этоль» кемесінде 116 адам экипаж құрады. Экспедицияға ботаник Филип Коммерсон (бұғанивилия гүлін ашқан) және оның жеке көмекшісі де қатысты. Кейіннен Коммерсонның жеке көмекшісінің Жанна Барре (сондай-ақ Баре немесе Барет) екені белгілі болды; ол жер шарын айналып өткен алғашқы әйел атанды. Бұл экспедициядағы тағы бір маңызды тұлғалар – астроном Пьер Антуан Верон, «Будеуз» кемесінің хирургі доктор Луи Клод Лапорт, «Этоль» кемесінің хирургі доктор Франсуа Виве, «Этоль» кемесіндегі инженер және картограф Шарль Рутье де Роменвилл, сондай-ақ жазушы және тарихшы Луи Антуан Старо де Сен-Жермен болды. Бугенвиль Францияға ерікті түрде онымен бірге келген Ахутору есімді таитилік адамды әкелді. Францияда Бугенвиль Ахутороны жоғары қоғаммен таныстырды, тіпті Версальдегі король мен королеваға да ұсынды. Бугенвиль Ахуторудың екі жылдық үзілістен кейін Таитиге оралуына қатысты шығындардың бір бөлігін де өтеді. Саяхат Марион Дюфреннің басшылығымен жүрді, бірақ Ахутору 1771 жылдың қазан айында шешек ауруынан қайтыс болды.

Әлемді аралау

1771 жылы Бугенвилл экспедициядағы саяхат күнделігін Le voyage autour du monde, par la frégate La Boudeuse, et la flûte L'Étoile (ә.к.а. Voyage autour du monde және A Voyage Around the World) деген атаумен жариялады. Кітапта Аргентинаның (сол кездегі испан отарсы), Патагонияның, Таити мен Индонезияның (сол кездегі голланд отарсы) географиясы, биологиясы және антропологиясы сипатталған. Бұл кітап, әсіресе Таити қоғамының суреттелуі, үлкен сенсация тудырды. Бугенвилл бұл жерді ерлер мен әйелдердің өркениеттің бұрылуынан алыс, бақытты және күнәсіз өмір сүрген, жер бетіндегі жұмақ деп бейнеледі. Бугенвильдің суреттемелері «асыл жабайы» тұжырымын күшті түрде жеткізіп, француз революциясынан бұрын Жан-Жак Руссо сияқты философтардың утопиялық ойларына ықпал етті. Дени Дидроның «Бугенвиль саяхатына қосымша» кітабы Бугенвильдің Таитиге қонған оқиғасын, анонимді оқырман досына баяндайды. Дидро өзінің көркем әдісін, соның ішінде таитиліктерді «асыл жабайылар» ретінде сипаттап, батыстың өмір сүру және ойлау жолдарын сынады.

Америка революциялық соғысы

Бірнеше жылдық үзілістен кейін Бугенвиль қайтадан теңіз күштеріне басшылық етті. 1777 жылы ол 74 зеңбіректі "Бьен-Айме" кемесінің капитаны болды. Ол Америка Тәуелсіздік соғысына қатысып, Чесапик шайқасындағы француз жеңісіне шешуші үлес қосты. Сент-Ай шайқасында Бугенвиль 80 зеңбіректі "Огюст" кемесімен басқарды. Ол өзінің дивизиясының сегіз кемесін қайта жинап, граф де Грасс жеңілгеннен кейін оларды Сент-Эустасқа қауіпсіз жеткізді. Ол эскадра шефіне дейін шенге көтерілді. Армияға қайта оралғанда, ол маршал де лагерь шеніне ие болды. 1783 жылғы Париж бейбіт шартынан кейін Бугенвиль Парижге қайтып келді. Ол Теңіз академиясының мүшесі болды. Ол Солтүстік полюске ашылу сапарын ұсынды, бірақ француз үкіметінен қолдау алмады.

Жоғарылату және зейнеткерлікке шығу

1787 жылы ол Француз ғылым академиясының мүшесі болды. 1791 жылы вице-адмирал шеніне ие болды. 1794 жылы Террор дәуірінен қашып, Нормандиядағы өз мүлігіне шегінді. Парижге қайтып келген соң, ол Bureau des Longitudes бюросының негізін қалаушылардың бірі болды. 1799 жылы Наполеон Бонапарт, сол кезде Республиканың бірінші консулы қызметін атқарып, оны сенатор етіп тағайындады. Ол 1811 жылғы 31 тамызда Наполеонның тұңғыш Француз империясы кезеңінде Парижде дүниеден өтті.

Мұрасы мен құрметтері

Бугенвиль атауы Папуа - Жаңа Гвинеяның ең үлкен шығыс аралына және оны Шоисеул аралынан бөлетін бұғазға берілген. Бұл атау Жаңа Гебридтер тобындағы Малликолло мен Эспириту Санто аралдары арасындағы бұғазға да қолданылады. Фолкленд аралдарында Порт-Луис және "Исла Бугенвилл" (Ливли аралының испан тіліндегі атауы) оның есімін сақтайды. Оның құрметіне Оңтүстік Америкаға тән, түрлі түсті жапырақтары бар, өрмелегін бұталар туысы Бугенвилия деп аталды. 1804 жылы ол Легион құрметінің үлкен офицері атанды. 1808 жылы Наполеон оған граф титулын берді (Конте де Бугенвилл). Француз теңіз күштері оның құрметіне он үш кемеге ат қойды, қараңыз: Француз кемесі Бугенвиль.