Кіріспе

XVII ғасырдағы әдеби дау

Бардтардың таласы (ирландша: Iomarbhágh na bhFileadh) – 17 ғасырдың басындағы Гейл Ирландиясында 1616-1624 жылдар аралығында болған, шамамен 1617 жылы қызған әдеби дау. Елдің бас бард ақындары бір-біріне қарсы polemikalyқ өлеңдер жазып, өздерінің қолдаушыларына демеу көрсетті. Таласқа 30 өлең түсті, олар Ирландияның екі бөлігінің салыстырмалы артықшылықтары туралы ащы пікірталас нысанында болды: солтүстік, Милезиялықтардың Эремониялық ұрпақтары басым болған аймақ, және оңтүстік, Ибериялықтардың ұрпақтары басым болған аймақ. Өлеңдер алғаш рет 1918 жылы Ирландия мәтіндер қоғамы басып шығарған екі томдық жинақта жарық көрді, оны Ламберт МакКенна редакциялап, ал қатарласа аудармаға Элеонора Кнотттың маңызды үлесін мойындады.

Контекст

Контенция Тюдорлардың Ирландияны жаулап алуынан кейін елдің қоныстануы кезеңінде болды, онда Стюарт корольдік билігінің толық үстемдігі графтардың қашуына (1607) және Ольстердегі плантацияларға (1610) соқтырды. Контенцияның себебі – ежелгі О’Брайен кланының (немесе руының) гаэльдік дворяны Томмонд графына деген адалдық мәселесі бойынша туған дау болды. Ол кездегідей, граф протестант және жаңа тәртіпке адал болған. 1616 жылы, қазіргі Клэр графтығының (көне Томонд патшалығының бір бөлігін қамтитын) Мюнстер провинциясына қосылуы (Томонд графы провинция президенті болып тағайындалған кезде) және сол жылы шілдедегі соңғы ұлы Эремониялық Хью О’Ниллдің жер аударылып қайтысы оқиғаға түрткіс болды. 1616 жылға дейін ғасырлар бойы бардтар ирландтық гаэльдік әулеттермен демеушілікте болды және әлеуметтік жиындарда өнер көрсету арқылы әкесінен тараған тегін растады, осылайша олардың саяси маңызымен қатар мәдени әсері де болды. Қоғамның көп бөлігі сауатсыз болғандықтан, бардтардың публично өнер көрсетуі – рудың тарихын Милезиялық тегіне дейін еске түсірудің басты тәсілі болды.

Зат

1616 жылы Томмонд графының барды Тадг Мак Даир Мак Бруайдеадха, тарихи дәлсіздіктері мен Ирландияның солтүстік жартысы мен Эремондық гаел тармақтарына деген ықыласы үшін жартылай аңыз барды Торна Эйджасқа қарсы өлеңдер жазды. Шын мәнінде, Тадгтың өлеңдері Ирландияның оңтүстік жартысындағы Эбер руларының ұлылығын және Солтүстік үстінен олардың билігін дәріптеді; тіпті ол өзінің қамқоршысының нормандық тегін Эбхер ұрпақтарына лайық деп санады. Бұл басқа сарай бардтарының, әсіресе Лугхайд О Клейригтің жауап беруіне себеп болды, онда поэзия әдептерінің күрделі мәселелері мен Ирландияның екі жартысының артықшылықтары қатаң түрде талқыланды. Өз жағын жоғары бағалауда Лугхайд Ирландияның жоғары патшалығы үшін болған ішкі күреске емес, Тараның тарихи қорғанысына баса назар аударды; Тадгтың жауабы оның қамқоршысының атасы Брайан Борудың жетістіктеріне сілтеме жасады және ертедегі Эремондықтардың соғыс ерліктерін тек өздерінің арасындағы шайқастардан құралған деп еске алды; солтүстік ақындары (олардың адалдығы жер аударылған Ольстер ханзадаларымен болды) Тадгтың бардтық кәсібіне сатқындық жасағанын, оның гаелдің асыл тарихының шындығын түсінбегенін айыптады. Дау-жанжалға қатысушылардың кейбіреулері Тадг пен Лугхайд арасындағы негізгі пікірталасты қысыммен күлдірді; мысалы, О Хеффернан мысық пен түлкі (Эремондықтар мен Эбериялықтар) туралы аңызды пайдаланды, олар Ирландия (майлы ет) үшін таласқанда қасқыр келіп, барлығын тартып алды. 1617 жылдың маусым айында Тадг Лугхайд пен солтүстік ақындарына жолдаған хатында дауды шешу үшін бетпе-бет поэзиялық пікірталас өткізуді ұсынды. Бұл ұсыныс орындалған-жоқ белгісіз, бірақ бұл ең қызықты мән-жайлардың сәті болды. Дау-жанжал ақын Мак Артурдың өткір сарказммен аяқталды, ол бардтар дәстүрін жаңа, үздіксіз еркін стильде қорғады, бұл Тадгтың дәстүрлі стилінен өзгеше болды.

Перспектива

Контенция өлеңдері ұлттық мәдениет сезімін бөліседі, бірақ олардың саяси адалдығы рулық байланыстарға негізделген. Бұл сот бардтарының құлдырау кезеңі болды, және олардың бір-бірімен сөйлесуі олардың тыңдаушыларының ықпалын жоғалтып жатқанын, ал жаңа тәртіптегі аз ғана адамдар оларға назар аударып жатқанын көрсетеді. Әңгімелер барысында Солтүстік-Оңтүстік арасындағы бәсекелестік тақырыбы қалыптасты, сонымен қатар дәстүр мен жаңашылдық арасындағы күрес туралы пікірталас өрбіді. Бұл ақындарға елді жаулап алу мен отарлаудың соңғы кезеңіне және оларға тәуелді болған саяси жүйенің құлауына деген ашу-ызасын білдіруге мүмкіндік берді. Контенция кезінде әр тарап Ирландияның Джеймс I-ін өзінің Милезиялық тегінен деп ынталы және қызғанышпен талап етті, себебі ол Марджори Брюстің ұрпағы болды, ал оның ата-бабалары Шотландияның гаэль патшалары, мысалы Кеннет МакАлпин, шамамен 400 жылға дейін Дал Риата патшалығының құрылуына дейін созылған. Оның гаэльдік тегіне негізделген патшалық билігі ирониялық түрде дәстүрлі гаэльдік тәртіптің Ирландияда жойылған немесе өзгертілген құралы болды. Өлеңдерде суреттелген Ирландияның өткені – тарихқа айналды, және бардтар өздерінің өнерін жаңа жағдайға бейімдей алмады. Контенция Дан Диричтің сот поэзиясының соңғы жарқылы болды: он жылдар ішінде үлкен мектеп өлшемдері еркін Амран немесе Айслинг поэзиясының пайдасына тасталды, ал бардтардың гаэльдік Ирландиядағы беделі ешқашан толыққанды қайта жаңғырған жоқ.