Кіріспе

Американдық романист Сэмюэл Гай Эндор (4 шілде 1901 – 12 ақпан 1970), туған шақта Сэмюэл Голдштейн, сондай-ақ Гарри Релис ретінде де белгілі, – американдық романист және сценарист. Ол өмірі бойында жарияланған және жарияланбаған көптеген романдар, сценарийлер мен памфлеттер жазды. Қорқыныш жанрының жанкүйерлері арасында аса танымал, ол ең бастысы "Париж қасқыры" (1933) романымен аты шықты, бұл туынды қасқырлар туралы әдебиетте маңызды орынға ие, дәл Драккула (1897) вампирлер туралы әдебиеттегідей. Эндор Гаити революциясы туралы "Бабук: құлдың хикаясы" атты солшыл романымен де танымал. Ол "Г.И. Джоның тарихы" (1945) үшін "Оскар" сыйлығына ұсынылған, ал "Менің ойымша, әйел..." (1946) романы Бен Хехттің "Уирлпул" (1949) фильміне сценарий жазуға негіз болды.

Ерте өмір және білім

Эндор Нью-Йорктің Бруклин қаласында Самуэль Голдштейн болып дүниеге келді. Оның әкесі Питтсбургтен келген көмір шахташы, өнертапқыш және инвестор болған, ол көбінесе ақша табуда қиындыққа тап болған. Оның анасы оның төрт жасында өзіне-өзі қол жұмсады, бұл отбасының тұрақсыз және көбінесе жеткіліксіз күнкөрісінен туындаған болуы мүмкін. Оның өзінің айтуынша, ол оқуға бару үшін ақшаны қиындықпен жинап, тіпті төсегін бай студентке жалға беріп, еденде ұйықтаған. Ол PhD дәрежесін алуға тырысты, бірақ сәтті болмады.

Жазушы

Эндордың алғашқы романы "Лимбодан келген адам" (1930) болды, ол кедей колледж бітіруші, байлыққа ие болуға құмар адам туралы; оған Роберт Луис Стивенсон әсер еткен. Оның ең танымал туындысы – "Париж қасқыр адамы" (1933), Франко-прусс соғысы мен Париж коммунасы кезінде өтетін, зорлық-зомбылыққа толы қорқыныш әңгімесі, және Эндор аударған Ханс Хайнц Эверстің еңбектерінен шабыттанды. Stableford "Париж қасқыр адамын" "қасқыр адамы туралы роман ретінде қарастыруға лайық" деп сипаттайды. Сценарист ретінде жұмыс істегеннен кейін, Эндор бірнеше Фрейдтік рухтағы детективтер ("Меңсіреп тұрған мысық", "Түндегі жолдан кету") жариялады, сондай-ақ Вольтер ("Вольтер! Вольтер! [1961]), Маркиз де Сад ("Шайтанның қасиеттісі [1965]) және Руссо туралы француз тарихына деген құштарлығын қайта жаңғыртты. Дегенмен, Эндор солшыл идеологиялық туындылар жазуда қиындыққа тап болды және көбінесе сатылатынына сенген нәрсені жазуға мәжбүр болды, әсіресе Гаити революциясын жақсы көретін "Бабук" романының сәтсіздігінен кейін. Ол өмірі бойы тарихи тақырыптарға қызығушылығын сақтап келді. Оның интеллектуалдық және моральдық қызығушылықтары мистика, йога, вегетариандық, теософия және жануарларға жасалатын тәжірибелерге қарсылық сияқты салаларды қамтыды. 1941 жылғы "The Werewolf of Paris" кітабының "Автор туралы" бөлімінде ол өзін "көп жағдайда вегетариан, спирттік ішімдіктерді ішпейтін, темекі тартпайтын адам" деп сипаттайды. Ол "ет, спирттік ішімдіктер мен темекіні кейде бас тартқанда, өмірден алатын қуанышым артады" дейді. Ол былай деп қорытындылайды: "Саясатта мен коммунизм мен тапсыз қоғам құруға бейіммін".

Белсенділік

Фикциямен көбірек танымал болғанымен, Эндор белсенді түрде қызмет етіп, американдық мәдениет пен құқықтық жүйеден зардап шеккендерді қорғауға сөз арқылы тырысты және тарихи қателіктер деп есептеген мәселелерді әдебиет арқылы жарыққа шығарды. Досы Лилиан Смит сияқты қатал сыншы болған ол, "Ұйқылы лагунаның құпиясы" атты памфлет жазды, онда осы істегі қателіктер мен жіберілгендер толыққанды баяндалды. Ал Джарвис радио бағдарламасында сөйлеген сөзінде Эндор Ұйқылы лагунаны "әрбір ардақты американның, әсіресе Лос-Анджелесте тұратын әрбір адал адамның санасында болуы тиіс ұятты атау" деп атады, себебі біз бұған осында келісім бердік. Оқырмандарын өз ойынша итеру үшін Эндор қорқыту тактикасын қолданды, олар осының орын алуына рұқсат берсе, кезегі олар болатынын ескертіп, қорқытты. Бір жыл бойы ол қорғаушылармен жиі хат алмасып, сұхбаттар берді және радио бағдарламаларында жасөспірімдерге көмектесуге тырысты. Ақырында оның күш-жігері жеміс берді, памфлетінде жарияланған ақпарат пен қоғамдық пікірдің өзгеруі нәтижесінде сот шешімі өзгертілді. Эндор мемлекеттік емес есірткіге тәуелділіктен құтылу бағдарламаларын қолдады және Калифорнияның оңтүстігінде есірткіге тәуелділер мен алкоголиктерді жаңартуға арналған даулы коммуна, Синанон қорының жақтаушысы болды (кейін Синанон шіркеуі ретінде утопиялық әлеуметтік қозғалысын бастады). Ол коммуна туралы памфлеттер мен "Синанон" тарихи кітабын жазды. Сонымен қатар, ол Лос-Анджелес Халықтық Білім беру орталығында көркем әдебиет сабақтарын берді, бұл Нью-Йорк жұмысшы мектебінің CPUSA бөлімшесі еді.