Кіріспе

Гонгилонема неопластикум (көбінесе Spiroptera carcinoma деп аталады) – тышқандардың дөңгелек құрт паразиті. Оны 1907 жылы даниялық дәрігер Йоханнес Фибигер ашқан. Фибигер мен Хьялмар Дитлевсен 1914 жылы Spiroptera (Gongylonema) neoplastica деп ресми сипаттама берді. Бірақ Дитлевсен 1918 жылы Гонгилонема неопластикум – деген соңғы жарамды атауды берді. Бұл нематодты тышқандар мен тарақандар таратады. Фибигер тышқанның асқазанынан бұл нематоданы тапқанда, асқазанда ісіктер болғанын анықтады. Нематод пен ісік арасындағы мүмкін байланысқа шабыттанған Фибигер, нематод инфекциясы арқылы ісіктерді тудыру үшін тәжірибелер жүргізді. Ол 1913 жылы тәжірибелерінің сәттілігін жариялады. Бұл нематодтарға жасалған тәжірибе Фибигерге 1926 жылы физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығын әкелді, бірақ бұл сыйлық даулы жағдайларда берілді. Сонымен қатар, кейіннен Фибигердің нематодтың қатерлі емес деген дұрыс емес қорытындыға келгені дәлелденді. Корольдік швед ғылым академиясының тұрақты хатшысы және Каролинска институтының вирусология кафедрасының профессоры, төрағасы болған Эрлинг Норрби Фибигердің Нобель сыйлығын «Каролинска институты жасаған ең ірі қателіктердің бірі» деп мәлімдеді.

Ашылу

Даниялық дәрігер Йоханнес Фибигер Копенгаген университетінің патологиялық анатомия институтының директоры болып жұмыс істеген кезінде 1907 жылы Дорпаттан (қазіргі Эстонияның Тарту қаласы) жиналған жабайы тышқандарды диссекциялады. Ол тышқанның асқазанында нематодтар мен олардың жұмыртқаларын тапты, және одан да маңыздысы, тышқанның асқазан ісігі (папиллома) болды. Ол кейбір ісіктердің метастаздық (қатерлі) екенін анықтады, содан кейін нематодтар асқазан қатерлі ісігін тудырады деген гипотеза жасады. Бес жылдан кейін ол нематодтың асқазан қатерлі ісігін тудыруы мүмкін екенін тәжірибелік түрде көрсетті. Ол өзінің жарияланымдарын 1913 жылы үш мақаладан тұратын серияда жариялады, сондай-ақ оларды сол жылы Брюссельдегі Рак зерттеулері жөніндегі үшінші халықаралық конференцияда және Данияның Корольдік ғылымдар және әдебиет академиясында (Académie Royale des Sciences et des Lettres de Danemark) ұсынды. Ол нематодтың жаңа түр екенін біліп, 1914 жылы оны Spiroptera carcinom деп шартты түрде атады. Копенгаген университетінің зоологиялық мұражайынан Хьялмар Дитлевсеннің көмегімен ол толық зоологиялық сипаттама жасап, 1914 жылы оны Spiroptera (Gongylonema) neoplastica деп атады. Дитлевсен 1918 жылы сипаттаманы қайта қарастырып, Gongylonema neoplasticum деген соңғы жарамды атауды берді.

Құрылымы

G. neoplasticum – бұл құрғақ тышқан (Rattus norvegicus) және қара тышқанның (R. rattus) асқазан-ішек паразиті. Ересек дөңгелек құрттар ас қорыту жолының алдыңғы бөлігінің эпителийінде орналасады, оның ішінде ауыз қуысы, тіл, жұтқыншақ және асқазан түбі кіреді. Денесі цилиндр тәрізді және созылған, екі ұшы да тарылады. Денені жабатын қабық – кутикула, үнемі жолақты болады. Құрылысы ұқсас болғанымен, еркек және әйел құрттарды оңай ажыратуға болады. Ересек еркек құрт салыстырмалы түрде кішкентай, ұзындығы 1,5 см, ені 0,1–0,16 мм. Оның артқы ұшы сүйірленіп, ішке қарай иілген. Құйрық ұшында құйрық қапшығы және құйрық алдындағы сорғыш орналасқан, олар құйрық қапшықтары деп аталатын сезімталдық мүшелермен қоршалған. Қапшықтан екі жіп тәрізді тікен (спикула) шығады. Әйел құрттар едәуір үлкен, ұзындығы шамамен 4–5 см, диаметрі 0,23–0,33 мм. Құйрығы кері дөңгеленген. Бір ғана анус бар, бірақ сорғыштар мен папиллярлар жоқ.

Өмірлік цикл

G. neoplasticum өзінің өмірлік циклын екі жануарда аяқтайды: егеуқұйрықтар – соңғы иесі ретінде, ал тарақандар (Periplaneta) – аралық иесі ретінде. Ол гермафродит, яғни бір организмде еркек және әйел репродуктивті мүшелері болады. Еркек репродуктивті жүйесі бір ұрықтан, ұрық жолынан, ұрық қуысынан, сперма шығару арнасынан, екі тікеннен, тіреуші құрылымнан және қаптан тұрады. Әйел репродуктивті мүшелеріне жұп жұмыртқалықтар, жұмыртқа жолдары, ұрық қабылдағыш, жатырлар және ұзын жұмыртқа жолы, кіндік және жыныс жарығы кіреді. Жұмыртқалар сопақ пішіндес және екі қабықшамен жабылады. Олардың диаметрі шамамен 57x33 мкм. Қабықшаның ішінде ұрық болады. Жұмыртқалар иесінің ішегіне түсіріліп, нәжіспен бірге шығарылады. Жұққан нәжісті тарақандар жейді. Тарақанның ішінде ұрықтық қабық алынып, ұрық босатылады. Ұрық бұлшық ет қабатына өтеді және 4-5 аптадан кейін жіп тәрізді дернәсілге айналады. Содан кейін 3 аптадан соң, олардың құрылымы өзгереді, яғни түлеу процесі жүзеге асады. Осыдан кейін, жұқтырылған тарақанды жеген кезде, олар егеуқұйрықтарға жұқпалы болады.

Нобель сыйлығы

Фибигердің эксперименті тұңғыш рет нематодалардың қатерлі ісік тудыратынын және қатерлі ісік (омырқа) эксперименттік жолмен шақырылуы мүмкін екенін көрсетті. Оның бұл жаңалығы 1918 жылы екі жапон ғалымы – Кацусабуро Ямагаива мен Коичи Ичикава жүргізген экспериментпен қолдау тапты. Ямагаива мен Ичикава қояндарда қатерлі ісік (карцинома) тудыруға болатынын, ал ең оңай жолы – құлақтың ішкі бетіне көмір шайырын жағу екенін дәлелдеді. Олар сондай-ақ, түрлі механикалық немесе химиялық тітіркендірулердің, әсіресе құлақтың ішкі бетіне көмір шайырын жағудың қояндарда карцинома тудыруда ең тиімді екенін көрсетті. Кейін жүргізілген бірнеше тәуелсіз эксперименттерде көмір шайырының егешқұйрықтарда қатерлі ісік тудыратын әсері расталды. Фибигердің еңбегінің маңыздылығы нақты деп есептелді. Ол 1926 жылы физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды.

Дау

1920 жылдан бастап Фибигер физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығына 18 рет ұсынылды. 1920 жылы ол екі үміткерлік алды, және Кацусабуро Ямагива да сол үміткерлердің арасында болды. Нобель комитеті тағайындаған екі сарапшы – Фолке Хеншен мен Хилдинг Бергстранд өзара келісімге келе алмады. Хеншен екі үміткерге де сыйлық беруді қолдады, ал Бергстранд олардың лайық емес екенін қатаң түрде айтты. Бергстрандтың қорытындысы бойынша, «Фибигер мен Ямагиваның жұмысы қатерлі ісіктің құпиясын ашуда үлкен маңызға ие болуы мүмкін дегенге көп қолдау жоқ. Осыған байланысты, мен бұл жаңалықтарды Нобель сыйлығына лайық деп санамаймын». Нобель комитеті 1926 жылғы сыйлықты беруден бас тартты. Бірақ Фибигер, Ямагивасыз, 1927 жылы тағы да сыйлыққа үміткер болды. Тағы екі үміткер бар еді: Отто Генрих Варбург, оның қатерлі ісік метаболизмі және тыныс алу ферменттері жөніндегі еңбектері үшін, және Юлиус Вагнер Жаурег, малариотерапияны ашқаны үшін. Нобель комитеті Фибигер мен Варбургке 1926 жылғы, ал Вагнер Жаурегке 1927 жылғы Нобель сыйлығын беруді шешті. Бірақ Каролинский институты бұл шешімге келіспеді және Варбургті қабылдамады. (Варбург соңында 1931 жылы марапатталды.) Фибигер 1926 жылы физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығының жалғыз иегері атанды.

Фибигердің ашылуын жоққа шығару

Кейіннен тәжірибелік дәлелдер Фибигердің Нобель сыйлығына ие болған ашылуын жоққа шығарды. 1918 жылы Ф. Д. Буллок пен Г. Л. Родденбург бұл Фибигердің (неопластикалық) ісікті нағыз (метастаздық) қатерлі ісіктен жаңылыстыруы мүмкін екенін, және ол нағыз қатерлі ісікті тудырмағанын айтты. Бірақ Фибигер: "Осы ісіктердің шын карциноматтар екендігіне күмән келтіруге болмайды, және олардың жас жануарларда пайда болуы біздің оларды нағыз қатерлі ісіктер қатарына жатқызу құқығымызды кемітпейді" деп жауап берді. Фибигер эксперименттік егеуқұйрықтарды А витамині жетіспейтін диетамен тамақтандырды, және сол кезде А витаминінің жетіспеуі ғана қатерлі ісікті тудыруы мүмкін екені анықталған болатын. 1937 жылы В. Крамердің күрделі эксперименті Фибигердің ісігінің нағыз қатерлі ісік бола алмайтынына келіп тірелді. 1952 жылы Клод Р. Хичкок пен Э. Т. Белл одан да қатаң зерттеу жүргізді. Олар Фибигердің эксперименттерін жаңа технологияларды қолдана отырып қайталады және егеуқұйрықтардағы нематодадан туындаған ісіктердің метаплазия екенін, қатерлі ісік емес екенін анықтады. Барлық ісіктер А витаминінің жетіспеуіне байланысты болды. Фибигердің деректерін жүйелі түрде қайта талдау да сол қорытындыны берді: G. neoplasticum ісікті тудыруға қабілетті, бірақ өзіндік канцерогенді емес.