Кіріспе
Тан әулеті кезінде император Суцзунның экономисі және канцлері Диу Ци (712 немесе 713 – 19 қыркүйек, 782), әдептік аты Югуй (禹珪), ресми түрде Фуфенг герцогы (扶風公), – Тан әулеті кезінде император Суцзунның тұсында қысқа ғана уақыт канцлерлік қызметін атқарған, бірақ өмірі бойы қаржы саясатына тигізген әсерімен, соның ішінде тұз бен темірге мемлекеттік монополия құруды қолдауымен танымал болған қытай экономисі және саясаткері.
Diwu Qi (第五琦) (712 or 713 – September 19, 782), courtesy name Yugui (禹珪), formally the Duke of Fufeng (扶風公), was a Chinese economist and politician during the Tang dynasty who served briefly as chancellor during the reign of Emperor Suzong, but was more known for his influence on financial policies throughout his career, including his advocacy for the state run monopolies over salt and iron.
Өмірбаян
Диу Цы 712 немесе 713 жылы дүниеге келген. Ол ерте жасында ата-анасынан айырылып, ағасы Диу Хуаға (第五華) өте құрметпен қараған және оның сөзін тыңған. Есейген соң, ол мемлекеттік басқарудағы қабілетін танытып, империяны дамыту және әскерін күшейту ниетін білдірді.
Император Сюаньцзунның тұсында
Император Сюаньцзун билігінің соңында Диу Цы экономикаға бейім Уэй Цзянь (堅) атты лауазымды адамның қызметінде болды. 746 жылы Вэй канцлер Ли Линфуның істегісімен биліктен алынып (кейін өлтірілді), Диу төмендетіліп, ақырында Сюцзян округінің (須江, қазіргі Кючжоу, Чжэцзян) бас хатшысы болып қызмет етті. Ол Хюцзянға қарасты Синьань қолбасшылығының губернаторы Хелан Цзиньмин (賀蘭進明) тарапынан құрметке ие болды. Генерал Ан Лушань Фаньян округінде (范陽, қазіргі Пекин) көтеріліс жасағаннан кейін, Хелан Бейхай командирлігінің (қазіргі Вейфан, Шандун) губернаторы болып тағайындалды және ол Диуды өзінің басқарушы офицері (錄事參軍, Луши Каньцзюнь) қылып ұсынды. Сол кезде Анның әскерлері жақын маңдағы бес командирлікті басып алды, ал Хелан оларға қарсы тұра алмады. Император Сюаньцзун ашуланып, Хеланды қорқыту үшін Бейхайға евнух елшісін жіберді, ол: "Егер Хелан аумақты қайтара алмаса, оның басын кесіңіз" деген бұйрық берді. Хелан қорқып, Диу командирлік қоймасынан ақша жұмсап, шабуыл корпусын жалдауды ұсынды; Хелан келісті, және осылайша жалданып алынған шабуыл корпусы оған Синду командирлігін (қазіргі Хэншуй, Хэбэй) қайта басып алуға көмектесті.
Император Сусонның тұсында
Жеңістен кейін Хелан Цзиньмин Диу Цзиді император Сюаньцзунға жеңіс туралы хабарлауға жіберді. 756 жылдың жазында немесе одан кейін Ян мемлекетінің әскерлері Чанъаньды басып алып, император Сюаньцзунды Чэндуға қашуға мәжбүр етті. Император Сюаньцзунның ұлы және тақ мұрагері император Суцзун онымен бірге Чэндуға бармады, керісінше Лингвуға қашты, онда ол император (император Суцзун ретінде) деп жарияланды – бұл жағдай император Сюаньцзунға хабар жеткен кезде мойындалды. Диу Цзиді император Сюаньцзунмен немесе император Суцзунмен кездесті – «Тан кітабының» ескі және жаңа нұсқаларында осы мәселе бойынша келіспеушілік бар, «Тан кітабының» ескі нұсқасы оның император Сюаньцзунмен кездескенін көрсетеді, – және императорды қазіргі басты міндеттің императорлық қазынаны Янцзы және Хуай өзендерінің салыстырмалы түрде бай аймағынан қаражатпен толтыру екендігіне көндіре алды, осылайша әскерлерді сақтап қалуға болады. Император келісіп, Диуді Янцзы-Хуай аймағының қаржы мәселелеріне жауапты етіп тағайындады. Диу тұз және темірге ресми монополия орнатты және осы салаларда жұмыс істеуге дайын адамдарды жұмысқа алды, ал пайданы салықтарды көтермей императорлық қазынаны толтыруға жұмсады. Біраз уақыттан кейін Хэнань аймағы (яғни, қазіргі Хэнань және Шаньдун) оның жауапкершілігіне қосылды, сондай-ақ ол халық санағы министрінің орынбасары (戶部侍郎, Хубу Шиланг) болып тағайындалды. 758 жылы тауар бағасы күрт өсіп, мемлекетте монета жетіспеген кезде Диудың ұсынысы бойынша император Суцзун Qianyuan Zhongbao (乾元重寶, Qianyuan сол кездегі дәуір атауы) деп аталатын арнайы монеталар соғуды бұйырды, әр Qianyuan Zhongbao монетасы 10 қарапайым монетаға тең болды. 759 жылы император Суцзунның қайта ұйымдастыруының аясында Мяо Цзиньцин және Ван Ю канцлерлік лауазымдарынан алынып тасталды, ал Диу, Лю Инь, Ли Сянь және Ли Куймен бірге канцлерлер болып тағайындалды, олардың атағы – Тонг Чжуншу Менся Пинжанши (同中書門下平章事) болды. Диу канцлер болғаннан кейін, ол екі дөңгелек жиегі бар арнайы монеталарды (重輪錢, Чонглун Цян) соғып шығарды, олардың әрқайсысы 50 қарапайым монетаға тең болды. Сол кезде азық-түлік бағасы күрт өсіп, көптеген адамдар аштық пен ашаршылыққа ұшырады, сондай-ақ жаңа монеталардың көптеген жалғандары пайда болды. Халық Диуды осы ауыр жағдайға кінәлады және оған көптеген шағымдар түсті. 759 жылдың қысында император Суцзун Диуді Чжун префектурасының (忠州, қазіргі Чунцин) бас хатшысы етіп төмендетті. Диудың бұрынғы бастығы Хелан онымен байланысы бар деп айыпталып, ол да лауазымынан төмендетілді. Диу Чанъаньнан кеткеннен кейін, Диу пара ретінде 200 таэль алтын алғанын айыптап, император Суцзун императорлық цензор Лю Цигуанды (劉期光) Диуды тергеу үшін қууға жіберді. Диу оған біршама сарказммен жауап берді:) Диу өзінің лауазымында он жылдан астам уақыт бойы қаржы мәселелерін басқарды. 770 жылы император Дайцзун қуатты евнух Ю Чаоэнді өлімге кескеннен кейін Диу Юдың серіктесі деп есептелді және Куо/Чу префектурасының префекті болып төмендетілді (括州/處州, қазіргі Венчжоу, Чжэцзян). Кейін ол тағы екі префектураның префекті болып қызмет етті, бірақ Чанъаньға емес, шығыс астанасы Луоянға қайта шақырылды – номиналды түрде, тағы да тәж мұрагерінің штабында қызмет ету үшін.
At his post, Diwu was in charge of financial matters for more than a decade. In 770, after Emperor Daizong executed the powerful eunuch Yu Chao'en, Diwu was considered Yu's associate and was demoted to be the prefect of Kuo/Chu Prefecture (括州/處州, in modern Wenzhou, Zhejiang). He later served as the prefect of two other prefectures, before he was recalled — but not to Chang'an, but instead to the eastern capital Luoyang — to serve, titularly, again, on the staff of the crown prince.
Император Дзэзонг билік құрған кезде
779 жылы император Дайцзоң қайтыс болғаннан кейін Ли Куо оның орнына император Децзоң болды. Ол Диудың қабілетті екеніне сеніп, 782 жылы Диуды Чанъанға қайта шақырды, оны жоғары лауазымға тағайындауға дайын болғанда. Бірақ Диу Чанъанға келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс етті және салтанатты түрде жерленді.