Кіріспе
Жаңа Зеландия саясатында "вака секіру" – парламент мүшесінің (депутаттың) сайлаулар арасында саяси партияны ауыстыруы (парламенттік мандатын өзімен бірге алып, Жаңа Зеландия Парламентіндегі сайлау пропорционалдығын бұзуы мүмкін) немесе тізімдік депутаттың партия мүшелігінің тоқтауы жағдайында қолданылатын халықтық термин. 2001 жылы тізімдік депутаттар партиядан шыққан жағдайда парламенттен кетуге міндеттейтін заң қабылданды; бұл заң 2005 жылғы сайлаудан кейін күшін жойды. 2018 жылы ұқсас заң қабылданды, ол партиядан шыққан депутатты бұрынғы партия жетекшісінің өтініші бойынша мандатын босатуға міндеттейді. Сайлау округінен сайланған депутаттар өз мандаттарын қосымша сайлауда қайтадан иеленуге тырыса алады, ал тізімдік депутаттар партия тізіміндегі келесі адаммен ауыстырылады. "Вака" – маори тіліндегі сөз, бастапқыда үлкен маори каноэсін білдіреді (бірақ кез келген көлік құралын да білдіре алады). Сондықтан, "вака секіру" термині – теңізшілердегі "кемеден секіру" терминінің түрі, яғни белгілі бір мерзімге жасалған келісімшарттың (немесе теңіз қызметіне жазылудың) шарттарына қарсы кеме экипажынан кенеттен кетуді білдіреді.
In New Zealand politics, waka jumping is a colloquial term for when a member of Parliament (MP) either switches political party between elections (taking their parliamentary seat with them and potentially upsetting electoral proportionality in the New Zealand Parliament) or when a list MP's party membership ceases. In 2001, legislation was enacted that required list MPs to leave Parliament if they waka jumped; this law expired after the 2005 election. In 2018 a similar law was passed which requires a defecting MP to give up their seat on the request of their former party leader. Electorate MPs may re contest their seat in a by election, whereas list MPs are replaced by the next available person on the party list. Waka is a Māori language word that originally meant a large Māori canoe (although it can also mean any other vehicle). Hence, the term waka jumping is a variant of the seafaring term "jump ship" – to leave a ship's crew abruptly and against the terms of a fixed term contract (or naval enlistment).
Заңнама
1993 жылы референдумнан кейін аралас мүшелік пропорционалды (ММП) сайлау жүйесін енгізу, бұрынғы екі партиялық жүйе өзгеріске бейімделген кезде, көптеген депутаттардың партиядан шығуы мен жаңадан құрылған партияларға қосылуына әкелді. Бұл Жаңа Зеландияда бірқатар саяси партиялардың пайда болуына және тарауына себеп болды, оның ішінде «Жаңа Зеландия бірінші» және ACT партиялары құрылды. Жаңа саяси ахуал жаңа саяси партиялар құруға ыңғайлы жағдай жасады, себебі бұрынғы кезде наразылық білдіргендер көбінесе тәуелсіз депутаттар болып қалатын. 2001 жылғы заң қабылданғанға дейінгі екі парламентте 22 депутат партиядан шықты.
2001 жылғы Сайлау (тәуелсіздік) түзету заңы
Вака секірудің жиілігі Жаңа Зеландияны 2001 жылғы Сайлау (тұтастығы) түзету заңыны қабылдауға мәжбүр етті, оны 1999 жылы Лейбористік партияның әділет министрі Маргарет Уилсон енгізді, бірақ сол жылғы жалпы сайлаудан бұрын Лейбористік партияның коалициялық серіктесі Альянс оны қолдады. Заң 2005 жылғы сайлауда күн бату шарттары күшіне енген кезде тоқтатылды. Ол партиялық тізім арқылы парламентке енген депутаттардың, егер олар партияның парламенттік фракциясынан шықса, депутаттық мандатынан бас тартуын талап етті. Дегенмен, партиялар осы заңнан қашудың жолдарын таба алды. 2002 жылы Ауғанстанға басып кіруге қалай жауап беру керектігі мәселесі бойынша Альянс жарылғанда, Джим Андертон парламенттегі Альянстың көшбасшысы ретінде қалып, парламенттен тыс жаңадан құрылған Прогрессивті партияның көшбасшысы ретінде үгіт жүргізді. Альянстың позициясының белгісіздігі Премьер-министр Хелен Кларктың 2002 жылы мерзімінен бұрын жалпы сайлау тағайындауына себеп болды. Заң күшінде болған кезде ол бір рет парламенттен тізім бойынша сайланған депутатты қуу үшін қолданылды (партиясын ауыстырған сайлау округінен сайланған депутат Тариана Турия сияқты, қосымша сайлауға түсе алатын еді). 2003 жылдың желтоқсан айында АКТ партиясы Дона Аватере Хуатаны, АКТ партиясының тізімінен сайланған, алдамшылыққа қатысы бар деген айыппен тәуелсіз депутатқа айналғаннан кейін парламенттен шығаруға дауыс берді. Бұл мәселе сотқа берілді және Аватере Хуата 2004 жылдың қарашасындағы Жоғарғы Сот шешімімен ғана парламенттен қуылды. 2005 жылы заңды алмастыруға ұсынылған заң жобасы қабылданбады.
Сайлау (тәуелсіздік) туралы заңға өзгерту енгізу және оны жою әрекеті
2018 жылғы сайлау (тұтастығы) түзету заңы 2018 жылдың 3 қазанында Корольдік мақұлдауын алды және келесі күні Жаңа Зеландияда күшіне енді. Партиядан шығу туралы ережелер енді 1993 жылғы Сайлау туралы заңның 55-А бабында қарастырылған. Осы ережелерге сәйкес, өз партиясынан кетуді таңдаған немесе партиясынан шығарылған Парламент мүшелері, егер олар сайланған партияның жетекшісі Спикерге депутатты шығару қажеттігі туралы тиісті хабарлама жіберсе, Парламенттен шығарылады, ал орын бос болады. 2001 жылғы заңнан өзгеше, 2018 жылғы заңда мерзімі біту шарттары болған жоқ, сондықтан ол қасақана жойылғанға дейін күшінде қалады. Заң Жаңа Зеландияның Бірінші партиясы мен Еңбек партиясы арасындағы коалициялық келісімнің бір бөлігі ретінде қабылданды және Еңбек партиясымен сенім мен қолдау келісімінің шарттарына сәйкес, Жасылдар партиясы Парламентте "керексіз" қолдау көрсетті. Ұлттық партияның депутаты Дэвид Картердің атынан 2018 жылғы сайлау (тұтастығы) түзету заңын жою мақсатында 2020 жылдың шілдесінде Парламентке заң жобасы енгізілді. Жасылдар партиясы басқа үкіметтік партияларға қарсы шығып, заң жобасын қолдады, ал Парламентте бірінші оқылымда 64-55 дауыспен қабылданды. Картердің сайлау (тұтастықты жою) түзету заң жобасы содан кейін әділет комитетіне жіберілді. 2020 жылғы Жаңа Зеландиядағы жалпы сайлаудан кейін заң жобасының екінші оқылымы 2021 жылдың 12 мамыры мен 14 маусымында өтті, ал Еңбек партиясы 65 орынды көпшілігін пайдаланып, оның қабылдануына кедергі келтірді.
Тарихи вака-салушылар
Атауы Бастапқы партия Ауысты Жаңа партия
Фрэнк Лори Консервативті 1891 Либералды
Роберт Томпсон Консервативті 1893 Либералды
Либералды 1896 Тәуелсіз
Тәуелсіз 1899 Тәуелсіз Либералды
Фрэнсис Фишер Либералды 1905 Жаңа Либералды
Жаңа Либералды 1908 Тәуелсіз
Тәуелсіз 1910 Реформа
Уильям Хьюз Филд Либералды 1908 Тәуелсіз
Тәуелсіз 1909 Реформа
Дэвид Макларен Еңбекші Лигасы 1910 Еңбек (1910)
Вигор Браун Либералды 1920 Реформа
Альфред Хиндмарш Еңбек (1910) 1912 Біріккен Еңбек
Біріккен Еңбек 1916 Еңбек
Билл Вейтч Тәуелсіз Еңбек 1912 Біріккен Еңбек
Біріккен Еңбек 1916 Тәуелсіз
Тәуелсіз 1922 Либералды
Либералды 1928 Біріккен
Джон Пэйн Еңбек (1910) 1912 Тәуелсіз Еңбек
Тәуелсіз Еңбек 1916 Тәуелсіз
Гордон Коутс Тәуелсіз 1914 Реформа
Реформа 1936 Ұлттық
Ұлттық 1942 Тәуелсіз
Джеймс МакКомбс Әлеуметтік Демократ 1916 Еңбек
Еңбек 1917 Тәуелсіз Еңбек
Тәуелсіз Еңбек 1918 Еңбек
Пэдди Уэбб Әлеуметтік Демократ 1916 Еңбек
Эндрю Уолкер Біріккен Еңбек 1916 Еңбек
Джордж Сайкс Реформа 1919 Тәуелсіз
Тәуелсіз 1922 Реформа
Берт Кайл Реформа 1936 Ұлттық
Ұлттық 1942 Тәуелсіз
Джон А. Ли Еңбек 1940 Демократиялық Еңбек
Билл Барнард Еңбек 1940 Демократиялық Еңбек
Уильям Шиат Ұлттық 1954 Тәуелсіз
Тәуелсіз 1954 Ұлттық