Шәмəхi: Тарих пен мәдениеттер тоғысқан қала

Кіріспе

Шамахы (Шәмəхы) — Әзірбайжандағы қала, Шамахы ауданының әкімшілік орталығы. 2010 жылғы бағалау бойынша, қаланың халқы 31 704 адамды құрайды. Шамахы дәстүрлі бишілерімен – Шамахы бишілерімен және, мүмкін, Сомақ кілемдеріне атын бергендігімен әйгілі. Шамахыны 11 күшті жер сілкінісі шайқады, бірақ көптеген қайта құрулардың арқасында ол Ширванның экономикалық және әкімшілік астанасы және Жібек жолындағы маңызды қалалардың бірі ретіндегі мәртебесін сақтап келді. 8-ғасырда салынған Шамахының Джума мешіті – он бір жер сілкінісінің сегізінен аман қалған жалғыз ғимарат.

Тарих

Шамахи ежелгі заманда бірінен соң бірі келетін парсы империяларының бір бөлігі болды және алғаш рет біздің заманымыздың 1-2 ғасырларында ежелгі грек-римдік египет географы Клавдий Птолемей оны Камахия деп атаған. Шамахи орта ғасырларда маңызды қала болды және 8-15 ғасырларда Ширваншах мемлекетінің астанасы болды. Шамахи 12 ғасырда Үндістан мен Қытаймен экономикалық және мәдени қарым-қатынас орнатты, ал археологиялық қазбалар кезінде табылған керамикалық ыдыстар Шамахидың сол кезде Орталық Азия қалаларымен де байланыста болғанын көрсетеді. Шамахиде археологиялық қазбалар кезінде табылған мыс монеталар, Қытайда жасалған фарфор ыдыстар, халықаралық саудаға арналған кервансарайлар ежелгі Шамахидың Жібек жолындағы маңызды рөлін дәлелдейді. Католик монах, миссионер және саяхатшы Вильгельм Рубрук монғол ханының сарайынан оралған жолында осы қаладан өтті. 1476 жылы венециялық дипломат Гиосафат Барбаро қала туралы былай деп жазды: "Бұл [Саммахи] жақсы қала; онда төрт-бес мың үй бар, ол өзінің дәстүріне сәйкес жібек, мақта және басқа да заттар өндіреді". 1500-1501 жылдары оны Сефевидтер басып алды. Сафавидтердің бірінші билеушісі Исмаил I аймақты жаулап алғаннан кейін, ол Фаррух Яссардың ұрпақтарына Шамахи мен Ширванның қалған бөлігін Сафавидтердің билігімен басқаруға рұқсат берді. Бұл 1538 жылға дейін жалғасты, содан кейін оның ұлы және мұрагері Тахмасп I (1524-1576) аймақты толық Сафавид провинциясына айналдырып, алғашқы Сафавид губернаторын тағайындады. Содан бері Шамахи Ширван провинциясының астанасы болды. 1562 жылы ағылшын саяхатшысы Энтони Дженкинсон қала туралы былай деп сипаттады: "Бұл қала теңізден түйемен бес күндік жол, қазір ол бұрынғыдай емес, негізінен армяндар тұрады". 1607 жылы қалаға келген кармелиттік монахтардың айтуынша, оның халқы парсылар мен армяндардан құралған. Армяндар саудамен белсенді айналысты. Армения халқы қанағаттандырылған салықтан өзге де діндерге алым-салық төлейтін. 1637 жылы Шамахиға барған Адам Олеарий былай деп жазды: "Осы қаланың тұрғындарының бір бөлігі армяндар мен грузиндер, олардың әрқайсысының өз тілі бар; олар түрік тілінде сөйлемесе түсінбеуі мүмкін, ал түрік тілі Ширван және Парсының барлық жерінде кең таралған". 1647 жылы Осман саяхатшысы Эвлиа Челеби қалаға келді және оны былай деп сипаттады. 1670 жылдары испан саяхатшысы Педро Кобро Себастьян Шамахи тұрғындары парсылар, армяндар және грузиндер екенін жазды. Джон Беллдің айтуынша, ағылшын турисі, 1715 жылы түрік тілі халықтың ортақ тілі болды, бірақ қаланың элитасы парсы тілінде сөйледі және қалада көптеген грузиндер мен армяндар болды. Жергілікті тұрғындар негізінен шарап жасаумен, мал шаруашылығымен және кілем тоқумен айналысты. 1721 жылы Ширван және Дагестан провинцияларының лезгиндері, аймақтың суннит халқының көмегімен қаланы тонады. Олар мыңдаған шииттерді өлтіріп, қаланы тонап, христиан және шетелдік азаматтардың мүлкін тонады, олардың көпшілігі қаланың көптеген орыс саудагерлері болды. Ресей әскерлері алғаш рет 1723 жылы Ширванға кірді, өйткені олар Солтүстік Кавказ және Транскавказиядағы Сафавид Иран аумақтарын Ресей-парсы соғысы (1722-1723) кезінде басып алды, бұл үшін олар Шамахидағы өз азаматтарына жасалған шабуылды көтерілісші лезгиндердің сылтау ретінде пайдаланды. Бірақ олар көп ұзамай қаладан шығып, оны 1723-35 жылдары Османдықтарға қалдырды, Надер шах билікке келгенге дейін. 1742 жылы Шамахины Парсының Надер шаһы басып алып, оны Иранға қайта қосып, қиратты. Ол тұрғындарының сүннит діні үшін жазалау мақсатымен Кавказ тауларының етегінде сол атпен жаңа қала салды. Жаңа Шамахи әр түрлі уақытта жартылай тәуелсіз хандар басқарған Ширван хандығының резиденциясы болды, бірақ ол ақыры тасталып, ескі қала қайта құрылды. 18 ғасырдың ортасында Шамахи халқы шамамен 60 000 адамды құрады, олардың көпшілігі армяндар болды. Бұл кезде ол Персияның ең жақсы және ең көп халқы бар қалаларының бірі болды, бірақ жер сілкінісі оны қиратты. Ширван хандығын Ресей 1805 жылы орыс-парсы соғысы кезінде басып алды, ал Қажар Иран 1813 жылғы Гулистан шарты бойынша қаладағы егемендікті Ресейге қайтарып алмайтын болды. Британдық "Пенни циклопедиясы" 1833 жылы былай деп мәлімдеді: "Ширван халқының көп бөлігі татарлардан, немесе дұрыс айтқанда түрік нәсілінен, сондай-ақ арабтар мен парсылардың араласуынан тұрады. Мұхаммедшілерден басқа, халықтың көп бөлігін құрайтын көптеген армяндар, кейбір яһудилер және бірнеше цығандар бар. 1831 жылғы ресми есеп бойынша мұхаммедшілердің еркек саны 62 934; армяндар - 6 375; яһудилер - 332; жалпы еркек саны 69 641. Ширванның негізгі тілі түркі тілі деп аталады, ол сондай-ақ Әзірбайжанда да қолданылады". Сол дереккөзде 1832 жылғы ресми есеп бойынша Шамахи қаласында 1717 жылы "Дагестан таулы жерлерінен" қаланы "өте жауыздықпен" тонау салдарынан бар болғаны 2233 отбасы ғана тұрғандығы айтылған. Британ энциклопедиясы 1873 жылы қалада 25 087 тұрғыны болғанын, оның ішінде 18 680-і татарлар мен шахсевандықтар, 5 177-сі армяндар және 1 230-ы орыстар екенін мәлімдеді. Жібек өндірісі негізгі өнім болып қала берді, 130 жібек орау мекемесі болды, олардың көпшілігі армяндарға тиесілі болды, бірақ 1864 жылдан бері өнеркәсіп айтарлықтай төмендеді. Шамахи Ресей империясының Шамахи губерниясының Шамахи уезінің орталығы болды, 1859 жылғы құрылыс салдарынан провинцияның орталығы Бакуға көшірілді. Содан кейін қаланың маңызы күрт төмендеді. Брокгауз және Эфрон энциклопедиялық сөздігінде (77 том, 460 бет, 1903 жылы жарық көрген) Шамахиде 20 008 тұрғыны (10 450 еркек және 9 558 әйел) болғаны, оның ішінде 3%-ы орыстар, 18%-ы армяндар және 79%-ы "әзірбайжандық татарлар" (кейінірек әзірбайжандар деп аталды) екені айтылған. Діни ұстанымдары бойынша халықтың 79%-ы мұсылман, оның 22%-ы сүннит, қалғаны шиит; қалған 21%-ы Армян апостольдық және Православ дінін ұстанады.

Shamakhi was in antiquity part of successive Persian empires and was first mentioned as Kamachia by the ancient Greco Roman Egyptian geographer Claudius Ptolemaeus in the 1st to 2nd century AD. Shamakhi was an important town during the Middle Ages and served as a capital of the Shirvanshah realm from the 8th to 15th centuries. Shamakhi maintained economic and cultural relations with India and China in the 12th century, and the excavation of pottery containers prove that Shamakhi also had relations with the Central Asian cities at around the same time. Copper coins found in Shamakhi during archaeological excavations, porcelain containers produced in China, caravanserais serving international trade, prove the role of ancient Shamakhi in the Silk Road. The Catholic friar, missionary and explorer William of Rubruck passed through it on his return journey from the Mongol Great Khan's court. In 1476 Venetian diplomat Giosafat Barbaro, while describing the city, stated: "This [Sammachi] is a good city; it has from four to five thousand houses, it produces silk, cotton as well as other things according to its tradition.". In 1500–1501, it was taken by the Safavid dynasty. Following the conquest of the area by the first Safavid ruler Ismail I, he allowed the descendants of Farrukh Yassar to rule Shamakhi and the rest of Shirvan under Safavid suzerainty. This lasted until 1538, when his son and successor, king Tahmasp I (r. 1524–1576), turned the territory into a full Safavid province and appointed its first Safavid governor. From then on, Shamakhi functioned as the capital of the Shirvan province. In 1562 Englishman Anthony Jenkinson described the city in the following terms: "This city is five days' walk on camels from the sea, now it has fallen a lot; it is predominantly populated by Armenians "

According to Carmelite monks who visited the city in 1607, its population was made up of Persians and Armenians. Armenians were actively engaged in trade. In addition to ordinary taxes, the Armenian people paid tribute to other religions. Adam Olearius, who visited Shamakhi in 1637, wrote: "Its inhabitants are in part Armenians and Georgians, who have their particular language; they would not understand each other if they did not use Turkish, which is common to all and very familiar, not only in Shirvan, but also everywhere in Persia". The Ottoman traveller Evliya Çelebi visited the town in 1647 and described it as having In the 1670s, the Spanish traveler Pedro Cobro Sebastian wrote that the inhabitants of Shamakhi were Persians, Armenians, and Georgians. According to John Bell, an English tourist, Turkish was the common language of the people of 1715, but the city's elites spoke Persian and there were many Georgians and Armenians in the city. The locals were mainly engaged in winemaking, animal husbandry and carpet weaving. In 1721, the Lezgins of the Safavid provinces of Shirvan and Dagestan, aided by the (rest of the) Sunni inhabitants of the area, sacked the city. They massacred thousands of its Shia inhabitants, apart from looting the city and robbing the property of its Christian inhabitants and foreign nationals, the latter which were mostly the city's many Russian merchants. The Russian forces first entered Shirvan in 1723, as they invaded the Safavid Iranian territories in the North Caucasus and Transcaucasia during the Russo Persian War (1722–1723), using the attack on their subjects in Shamakhi shortly before by the rebellious Lezgins as one of the pretexts. They however soon retired from the city, leaving it to Ottomans who possessed it in 1723–35, until Nader Shahs rise. In 1742 Shamakhi was taken and destroyed by Nader Shah of Persia reincorporating it back to Iran, and, who, to punish the inhabitants for their Sunnite creed, built a new town under the same name about to the west, at the foot of the main chain of the Caucasus Mountains. The new Shamakhi was at different times a residence of the Shirvan Khanate, ruled by semi independent khans, but it was finally abandoned, and the old town rebuilt. In the mid 1700s, the population of Shamakhi was about 60,000, most of whom were Armenians. At this time it was one of the best and most populous cities of Persia, before it was destroyed by an earthquake. The Shirvan Khanate was finally annexed by Russia in 1805 during the Russo Persian War and Qajar Iran was forced to irrevocably cede the sovereignty over the town to Russia, under the Treaty of Gulistan of 1813. The British Penny Cyclopaedia stated in 1833 that "The bulk of the population of Shirvan consists of the Tahtar, or, to speak more correctly, Turkish race, with some admixture of Arabs and Persians. . Besides the Mohammedans, who form the mass of the population, there are many Armenians, some Jews, and a few Gipsies. According to the official returns of 1831, the number of males belonging to the Mohammedan population was 62,934; Armenians, 6,375; Jews, 332; total males 69,641. The prevalent language of Shirvan is what is there called Toorkee or Turkish, which is also used in Azerbijan". The same source also states that according to the official returns of 1832, the city of Shamakhi was inhabited by only 2,233 families, as a result of devastation from the sack of the city "in the most barbarous manner by the highlanders of Daghestan" in 1717. The Encyclopædia Britannica stated that in 1873 the city had 25,087 inhabitants, "of which 18,680 were Tartars and Shachsevans, 5,177 were Armenians, and 1,230 Russians". Silk production continued to be the main output, with 130 silk winding establishments, owned mostly by Armenians, although the industry had considerably declined since 1864. Shamakhi was the capital of the Shemakha uezd of the Shemakha Governorate of the Russian Empire until the devastating earthquake of 1859, when the capital of the province was transferred to Baku. The importance of the city declined sharply afterwards. According to the Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary (vol. 77, p. 460, published in 1903), Shamakhi had 20,008 inhabitants (10,450 males and 9,558 females), of which 3% were Russians, 18% were Armenians, and 79% "Azerbaijani Tatars" (later known as Azerbaijanis). With regard to religion, 79% of the population was Muslim, of which 22% was Sunni and the rest Shia; the remaining 21% was Armenian Apostolic and Eastern Orthodox.

Шамахыда тоқу және кілем жасау

Тарихи тұрғыдан Шамахы кілемдерімен танымал болды, олардың өрнегінде бута мотиві басым, басқа Ширван кілемдеріндегідей. Ширван кілемдері әлемдегі танымал мұражайларда көрсетіледі. Мысалы, Стамбулдың түрік және ислам мұражайында сақталған Ширван (13 ғасыр), Берлин өнер мұражайының Шығыс бөліміндегі Ширван (15 ғасыр) және Американың Пенсильвания мұражайындағы Шамахи (17 ғасыр) кілемдерін атауға болады. Басқа да көркем өнімдерге мыс өңдеу, қыш жасау, тігін, әшекей бұйымдар, ағаш өңдеу, мүсін және теміршілік (Альсахабта теміршілер өте танымал болған) жатады. Бұл өнерлер де Шамахыда дамыған. 1872 жылы болған жер сілкінісі мұнай өндірісі индустриалды деңгейде басталған Баку қаласына адамдардың қоныс аударуына себеп болды. 1667 жылғы жер сілкінісі ең қатты деп есептеледі, оның салдарынан 80 000 адам қаза тапты және парсы саудагерлерінің хабарлауынша, қаланың үштен бір бөлігі қирады. Соңғы апатты жер сілкінісі 1902 жылы тіркелді, ол 10 ғасырлық Жұма мешітін қиратты. Шамахи үш тақтаның шекарасына жақын орналасқан.

Этностық топтар

16 ғасырдан бастап 18 ғасырға дейін Шамахи қаласында армяндар халықтың көпшілігін құрады. 1917 жылы жарық көрген "Кавказ календары" бойынша, 1916 жылы Шамахи халқы 27 732 адамды құрады, оның ішінде 14 811 ер адам және 12 941 әйел адам болды. Осы халықтың 27 259-ы тұрақты, ал 493-ы уақытша тұрғындар еді. Этно-діни құрамы былай еді:

Ұлттық белгісі Саны %
Шиит мұсылмандары 12 522 45.12
Сүннит мұсылмандары 8 605 31.01
Армяндар 4 534 16.34
Орыстар 1 737 6.26
Солтүстік Кавказдықтар 214 0.77
Яһудилер 136 0.49
Басқа еуропалықтар 40 0.01
Барлығы 27 752 100.00

Халықтың көп бөлігін әзербайжандықтар құрайды, ал орыстар, лезгиндер және таттар басқа аз ұлттарды құрайды. Олар тиісінше әзербайжан, орыс, лезги және тат тілдерінде сөйлейді.

Дін

Шамхахидағы Жұма мешіті – қаланың ең ірі діни құрылысы. Тарихы барысында мешіт бірнеше рет бұзылып немесе қиратылған, бірақ әр жолы қайта салынды, соңғы рет 2009 жылы. Бұл Әзірбайжан аумағындағы ең ежелгі мешіт, ол 743–744 жылдары салынған. Оңтүстік Кавказда Дербент Жұма мешітінен (734 жылы салынған) кейін екінші орында тұрады. Мешіт Әзірбайжан Республикасының Мәдениет және туризм министрлігінде елдің тарихи және мәдени ескерткіші ретінде тіркелген. Мешіт орта ғасырларда бірнеше рет жаңартылды, ал 1856 және 1902 жылғы Шамахы жер сілкінісі салдарынан қирады. Оны алғашқыда Гасым Хажибабабаев, кейін Иосиф Плошко қайта жаңартуға қатысты. Мешіттегі соңғы жаңарту жұмыстары 2010–2013 жылдары жүргізілді.

Экономика

2003 жылы 24 қарашада Ильхам Әлиев қол қойған «Әзірбайжан Республикасындағы әлеуметтік-экономикалық дамуды жеделдету шаралары туралы» жарлықтан және мемлекет басшысы бекіткен «Әзірбайжан Республикасының өңірлерінің әлеуметтік-экономикалық дамуы мемлекеттік бағдарламасынан» кейін, Шамахида да басқа өңірлермен бірге тұрмыстың жағдайы жақсара бастады. «Star» ЖШҚ «АзСаманд» шағын автомобиль өндіріс зауытын салуға 10 миллион доллар инвестициялады. С.Ширвани атындағы тарихи-этнографиялық мұражай ғимараты күрделі жөндеуден өтті және мұражай ауласына Шамахи өңірінен шыққан 12 көрнекті тұлғаның бюстері орнатылды.

Мәдениет

19 ғасырда қала шамақ бишілерінің арқасында, ойын-сауық топтарының басты бишілері ретінде, тәуайфтарға ұқсас танымал болды. Қалада 15 ғасырда салынған Ширван күмбезі – Ғұлистан бекінісінің етегінде орналасқан мавзолей және зират.

Музыка және БАҚ

Шамахидағы музыка өнерінің тарихын ежелгі заманға дейін және Әзірбайжандағы муғамның бастауы деп есептелетін Баку ауылдарына дейін баруға болады.

Атақты тұрғындар

Қаланың көрнекті тұрғындары: философ Сейід Яхья Бакуви, ақындар Сейід Азим Ширвани, Хақани және Мирза Алакбар Сабир, муғам әншілері Алим Қасымов, Явер Келентерли және Фарғана Қасымова, актерлер Ағасадық Ғараәйбейли және Аббас Мирза Шәрифзаде, сәулетші Гасым бей Хажибабабев, армян драматургі және романист Александр Ширванзаде және тағы да басқалар.