Кіріспе

9 ғасырдағы даниялық викинг Рорик (Roricus, Rorichus; шамамен 810 – шамамен 880) – 841 және 873 жылдар аралығында Фризияның бір бөлігін билеген, 850 жылы Дорестад пен Утрехт қалаларын бағындырған Дания викингі. Рорик 873 жылы Людовик Неміске адал болуға серт берді. Ол шамамен 800 жылы Данияда туған. 873 және 882 жылдар аралығында қайтыс болды.

Отбасы

Оның Харальд есімді бауыры болған. Харальд Клак олардың әкесі болуы мүмкін, ал Годфрид Харальдссон – туысы. Әкесінің кім екені әлі де нақты емес. Оның отбасы туралы бастапқы дереккөздерде әртүрлі түсіндірулер бар, әсіресе Харальд сияқты есімдер мәтіндерде бір адамды екіншісінен ажыратуға тырыспай қайталанып тұрады. Бірақ Харальд Клактің кем дегенде үш бауыры болған: Ануло (812 жылы қайтыс болған), Рагнфрид (814 жылы қайтыс болған) және Хеминг Хаффданссон (837 жылы қайтыс болған). Олардың кез келгені кіші Харальд пен Рориктың әкесі болуы мүмкін. Бірнеше автор Хемингті хронологиялық себептермен таңдады, Рорик 810 жылдардан кейін дүниеге келген деп санайды. Бұл әлі де ықтимал теория, бірақ ол сөзсіз шындық емес.

Ерте өмір

Жас Харальд Даниядан қуылғаннан кейін бірнеше жыл бойы Фризияға шабуыл жасады. Ол әкесі Людовик ІІ-ге қарсы соғысқан Лотар І-мен одақтасты. Фризия Людовиктің иелігінде болғандықтан, шабуылдар оны әлсірету мақсатымен жасалды. 841 жылы Людовик қайтыс болды, содан кейін Лотар Харальд пен Рорикке Фризияның бір бөлігін сыйлады. Оның мақсаты Фризияда өзінің адал жауынгерлерінің әскери бекінісін құру және оны бауырлары Людовик Неміс және Карл Шалымен, сондай-ақ саяси қарсыластарынан қорғау болды. Екі норвег аралдарды негізгі база ретінде пайдаланды, Рориктің ордасы Виринген аралында, ал Харальд Вальхерен аралынан операция жүргізді, сонымен қатар олар Дорестадты да басқарды. 840-жылдардың басында Фризияға жасалған шабуылдар алдыңғы онжылдыққа қарағанда азайған сияқты. Викингтер батыс Франция мен англосаксон Англиясына көшті. 843 жылы Лотар, Людовик және Карл Верден шартына қол қойып, аумақтық дауларын шешті. Лотар бұрын Фризияны сыртқы қауіптерден қорғау үшін Рорик пен Харальдқа мұқтаж болған. Бұл қауіптер сейілгендей болғандықтан, екі викинг өздерінің билеушісі үшін қажеттіліктерін жоғалтқан болуы мүмкін. Шамамен 844 жылы екеуі де "жағдайынан түсті". Оларды опасыздықпен айыптап, түрмеге қамады. Сол заманғы жылнамалар бұл айыптауға күмән келтірді. Кейін Рорик қашып кетті. Харальд тұтқында жүргенде қайтыс болған болуы мүмкін. Бертиниандық жылнамада осы оқиға туралы былай делінген: "Лотардан жақында ғана қашқан Харальдтың туысы Хрёрек (Рорих) көптеген кемелері бар норвегтердің әскерін жинап, Фризияны, Бетуве аралын және оның маңындағы жерлерді Рине және Ваал өзендерімен жоғары көтеріліп қиратты. Лотар оны жеңе алмағандықтан, оны өзіне бағындырып, Дорестадты және басқа да округтерді берді". Ксантен жылнамасы қысқаша былай деп хабарлайды: "Лотар бұрын арнаулы құрметтен айырған жас Харальдтың ағасы, норвег Хрёрек (Рорик) қашып, Дорестадты қайтаруды талап етіп, христиандарға көп зиян келтірді".

Дорестадтың билеушісі

850 жылы Рорик және оның туысы Годфрид Харальдссон Дорестад пен Утрехтті жаулап алғаннан кейін, император Лотар I оны Фризеландияның көп бөлігінің билеушісі ретінде мойындауға мәжбүр болды. Дорестад Солтүстік Еуропадағы ең гүлденген портердің бірі болатын. Лотар Рорикті өзінің бағыныштысы ретінде қабылдау арқылы қаланы өзінің мемлекетінің құрамында сақтап қалуға қол жеткізді. Оның билігі мойындала берді, мысалы, жергілікті монета астында императордың есімі қала берді. Алайда, Дорестад экономикалық құлдырауға ұшырады. Оны өз басына тастау мемлекеттің әл-ауқатына көп зиян келтірмеді. Утрехт епископы Хунгер Девентерге (шығысқа қарай) көшуге мәжбүр болды. Кейіннен Рорик Годфридпен бірге 854 жылғы Дания азамат соғысында билікке ие болуға тырысып Данияға барды, бірақ бұл әрекет сәтті болмады. «Бертин анналдарында» былай делінген: «Лотар бүкіл Фризияны ұлы Лотарға сыйлады, сонда Хрёрек пен Гётрик өздерінің туған Даниясына қайтып, патшалық билікке қол жеткізуді үміттенеді. Бірақ сәттілік оларға күлімдемеді, сондықтан Хрёрек пен Гётрик Дорестадта тұрақтап, Фризияның көп бөлігін биледі». Годфрид туралы ешқандай мәлімет жоқ, ол оралғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болған болуы мүмкін. Рориктің сол кездегі бақылау аймағының аумағы белгісіз. «Каролингтік монеталар және викингтер» (2007) еңбегінде тарихшы Саймон Купланд бастапқы дереккөздерге сүйене отырып, сараптамалық болжам жасады. Рориктің Вааль өзенінің жағасындағы Гент қаласын бақылауы, өзеннің аймақтың оңтүстік шекарасын құрағанын көрсетеді. Кеннемерланд та Рориктің бақылау аймағының бір бөлігі ретінде айтылады. Кейінірек Людовик Неміспен болған келіссөздер Рориктің аймағының Шығыс Франкиямен шығыс шекарасын бөліскенін көрсетеді. Батыс шекарасы одан да нашар анықталған. Рорик және оның бауыры 840 жылдары Зеланд аралдарын бақылаған. Олар туралы Рорикке байланысты ешқандай мәлімет жоқ, бұл Дорестад билеушісі оларға бақылау орната алмағанын білдіруі мүмкін.

Данияға экспедиция

857 жылы "Фулденс" жылнамасында жазылған: "Дорстадта билік еткен норвег Хрёрек өзінің қожайыны Лотар патшаның келісімімен Дания шекарасына флотпен барды, ал даниялықтардың патшасы Хрёрекрдің келісімімен ол және оның серіктері патшалықтың теңіз мен Эйдер арасындағы бөлігін басып алды". Бұл Рорик Лотардың қолдауымен Данияға барып, король Хорик II (Эрик Барн) өзінің едәуір аумақты билеуін мойындауға мәжбүрлегенін білдіреді. Эдер өзені бұрын Дания мен Каролинг империясының шекарасын белгілеген. Купландтың бағалауынша, бұл аймақ өзеннің солтүстігінде немесе солтүстік-шығысында орналасқан және Балтық теңізінің тар сағасы Шлейге дейін созылған. Рорик туралы елбасының жазбасында айтылмаса да, ол осы аймақтың маңызды сауда орталығы болған Хедебиді өз билігіне алған болуы мүмкін. Тарихшының пікірінше, Хедби Рорик үшін "бағалы сыйлық" болар еді. Ол Лотарьдің жаңа портты өзінің Лотаренгия патшалығы мен Скандинавия аймағы арасындағы сауданы арттыру үшін пайдалануды мақсат тұтқаны деп санайды. Алайда Бертинияның Анналдарында Рориктің өз аумағындағы шабуылдар туралы былай деп баяндалады: "Басқа даниялықтар Дорестад деп аталатын сауда орталығына шабуыл жасап, Бетуве аралын және басқа да көршілес аудандарды қиратты". Купландтың пікірінше, бұл Лотарьдің жоспарлары кері әсер еткенін көрсетеді. Қауіпсіз қалған Дорестад пен оның айналасындағы аймақ скандинавиялық шабуылшылардың жеңіл олжасы болды. Тіпті Утрехт те осы жылы тонауға ұшырады. Франк жылнамашылары бұл тақырыпта үнсіз, бірақ Лотар Рорикті Фризияны қорғауға асығып шақырған. Данияның шекарасынан тыс жерлерді жаулап алуы қысқа уақытқа созылды. Келесі жазбада 873 жылы Дания патшаларының басқаруы туралы айтылады. Бұл жазбада Даниялық шабуылшылардың тағы бір тобы Дорестадқа шабуыл жасап, сол жерден Ксантенге дейін жорыққа шыққандығы айтылған. Алайда көп ұзамай-ақ Рорик жорыққа шыққандарға қолдау көрсетті деген аңыз тарады. Купланд Рорик өз аймағына шабуыл жасады деген ойды жоққа шығарады. Оның айтуынша, бұл хабар оның басқыншылардан құтылу әдісіне негізделген. Рорик өз аумағын даниялықтарды өзеннің жоғары жағына қарай жүруге көндіріп, оларды басқа билеушілердің проблемасына айналдыра алатын. Купланд бұл жағдайдың 9-ғасырда ғана орын алғандығы жоқ екенін айтады. 885-886 жылдардағы Зигфред пен Роллоның Париж қоршауы өзара жойылумен аяқталмады. Шарль Жіңішке Роллоға Бургундияны тонауға рұқсат берді. Рориктің адалдық сақтамағаны туралы хабарлар Реймс архиепискобы Гинкмарды екі хат жазуға итермеледі, бірі Аштыққа, екіншісі Рорикке. Епископ Ашарға егер бұл хабардың шынайы екендігі анықталса, Рорикке тиісті жаза қолдану тапсырылды. Гинкмар Рорикке корольдің қызы Юдитпен бірге қашып кеткен Фландрия королі Бальдуин I-ге баспана бермеуді бұйырды. Осы хаттардан Рориктің жақында ғана мәсіхші болып, шомылдыру рәсімінен өткені анық көрінеді. Флодор екі хаттың мазмұнын қорытындылайды, біріншісі "Балдуиннің жесір қалған Юдитті, патшаның қызын ұрлап, әйеліне айналдырған, содан кейін ол епископтың құлдығынан айырылғандығы туралы епископ Ашарға. Ол сондай-ақ Аштықты, жақында христиан дініне кірген норвег Хрёректі Болдуинді қабылдамауға немесе қорғамауға көндіруге шақырады. Егер басқа да скандинавтар оның келісімімен, айтылғандай, оның түркілікке айналғаннан кейін патшалыққа шабуыл жасаса, онда ол тиісті жазамен түзетілуі керек.", екіншісі "Хрёрекқа, христиан дініне кірген, сондықтан ол әрқашан Құдайдың еркін орындап, оның бұйрықтарын орындауға пайдасы бар. Көптеген адамдардан естігендей, ол басқа ұлттарға пайдасын тигізу үшін кеңес беруі немесе оларға көмектесуі арқылы мәсіхшілерге қарсы әрекет етуге ешкімнің де көндіруіне болмайды. Әйтпесе, оның шомылдыру рәсімінен өтуі пайдасыз болар еді, өйткені ол өзі немесе басқалар арқылы зұлым немесе жауыз істерді жоспарлаған болар еді. Одан кейін оған епископтық жолмен осындай айла-шарғының қаншалықты қауіпті екені түсіндірілді. Сонымен қатар, ол Құдай рухымен қауымнан шығарылған Балдуинді қабылдамауға кеңес берілді, сондықтан киелі канон епископтық билік арқылы жасалды, өйткені ол патшаның қызын ұрлап, әйелі болды. Ол ешкімнің де оған көңіл бөлуге, бас сауғалауға мүмкіндік бермеуі керек. Сондықтан ол және оның адамдары оның күнәларына араласпауы керек және қауымнан шығарылып, өздерін соттамауы керек. Ол киелілердің мінажаттары арқылы игіліктерді қабылдап, өз өмірін құрбандыққа қисын." Купланд хаттардың мазмұнын ерекше ашып көрсетеді. Рорикке Дорестадты екі рет, тіпті христиан дініне кіргенге дейін, 860 жылдардың басында бақылау құқығы берілген. Гинкмар мен Ашар Рорикті патша Шарльдің жауларына баспана бермеуге көндіруі керек болса, Рорик Каролинг әулетінің әртүрлі сарайларынан "саяси тәуелсіздіктің белгілі бір дәрежесін" иеленгенін білдіреді. Купланд оның замандасы Седулий Скот Рорикті король (латынша: Rex) деп атағанын айтады. Алайда бұл сілтеме басқа замандас билеуші, Гвинед Корольдігінің Родри Великийі екенін де көрсетеді. Адальберт Эгмондтың 10-ғасырдың соңында жазылған өмірбаяны "Рорік шайтан король" (латынша: Roricus barbarorum rex) уақытындағы қасиеттінің керекулінен айтады.

Кейінгі билік

867 жылы жергілікті Кокинги көтерілісі болды және Рорик Фризиядан қуылды. Бертиниани жылнамасында Лотар II «өзі түсіндіргендей, отанын қорғау үшін бүкіл патшалығындағы әскерді шақырды, себебі ол жергілікті халық, олардың жаңа аты Кокингс, Фризиядан Хрёректі қуып шығарды, ол оған көмектесу үшін бірнеше даниялықтармен қайтып келеді деп күтті». Купланд Кокингилердің кім екені белгісіз екенін айтады. Сондай-ақ, Рориктің билігінен айырылуының мәні де белгісіз. Рорик өзінің патшалығының бір бөлігін ғана бақылаудан шығарған немесе билікті тез арада қайта алған болуы мүмкін. Өйткені ол 870 жылы әлі де Фризияда есімдерін табады. 869 жылдың 8 тамызында Лотар II қайтыс болды. Лотарингияны оның інілері Людовик Немец және Карл Шалы иеленді. 870 жылы екеуі Меерсен шарты арқылы келісімге келді, ол Лотарингияны бөліп алды. Бертиниани жылнамасында Карл «Наймеген сарайына барып, сонда норвег Хрёрекпен келісім шарттарын талқылады, оны өзіне байланыстырды» деп жазылған. Купланд бұл келіссөздерді жаңадан қосылған аймақтың билеушісі мен «жетекші жергілікті тұлға» арасындағы келісім деп санайды. Карл оның адалдығын және өзінің билігін мойындауын қамтамасыз етті, ал Рорик өзінің аймағын бақылауда ұстады. Бұл Лотар I және Лотар II онымен жасаған келісімге ұқсас. Бертиниани жылнамасының екі бөлек жазбасына сәйкес, Карл мен Рорик 872 жылы келіссөздерді қайта бастады: «20 қаңтарда ол [Карл Шалы] Компендиодан шығып, [қолжазбаларда аты жоқ] монастырына норвегтер Хрёрек пен Хрёдульфрмен сөйлесу үшін барды». «Қазан айында ол [Карл Шалы] Маастрихтке кемемен келді және өзен бойымен жоғары көтерілген норвегтер Хрёрек пен Хродульфрмен кездесті. Ол өзіне адал болған Хрёректі құрметпен қарсы алды, бірақ Хродульфті ештеңесіз жіберді, өйткені ол сатқындық жоспарларын жасап, талаптарын тым жоғары қойды. Карл өзінің адал адамдарын Хродульфтің опасыз шабуылына қарсы қорғануға дайындады. Содан кейін ол Атиньи арқылы Сент-Медард аббаттығына қайтып келді, онда [Карл] Рождествоны тойлады». Мәтіндегі «Hróðulfr» Рудольф Харальдссон, Рориктің күйеу баласы деп есептеледі. Ксантенс жылнамасында ол Рориктің «непосы» деп аталады, бұл әдетте «немере» дегенді білдіреді. Алайда «Кардиналдың немересі» (cardinalis nepos) термині сияқты, бұл термин туыстығын нақты көрсетпестен «туыс» деген мағынаны да білдіре алады. Купланд бұл монастырьдің Лотарингияның бұрынғы шекарасына жақын Бельгияның қазіргі Намур провинциясындағы Мостиер-сюр-Самбре екенін болжайды. Бұл келіссөздердің себебі мен мәні белгісіз. Дорестад өзінің билігі кезінде экономикалық құлдырауға ұшырады, саудагерлер Девентер мен Тиль сияқты тұрақты шайқастарға аз бейімделген қалаларға көшіп кетті. Соңғы екеуі де сол кезде «саудагерлік қалалар» болып дамыды.

Рорик пен Рурик

Көптеген ғалымдар Рорикті Рурикпен, яғни руриктер әулетінің негізін қалаушымен байланыстырады. Бұл пікір 860 жылдары франк жылнамаларында Рориктің атының жоғалуымен түсіндіріледі, бұл 862 жылы Новгородта Руриктің пайда болуымен үйлеседі, бірақ оның 879 жылға дейін билікте болғанымен қайшы келеді. Осындай тұжырымды алғаш рет 1816 жылы Герман Холльман жасаған. Ол Руриктің тегі ретінде Төменгі Саксониядағы Рустринген жерінің маңыздылығын ерекше атап өтті. 1836 жылы Фридрих Крузе де осы көзқарасқа қолдау көрсетті. 1929 жылы Н. Т. Беляев бұл гипотезаны қайта жаңғыртты. Бұл сәйкестік толыққанды дәлелдеме бермейді және көптеген ғалымдар тарапынан қолдау таппаған. Дегенмен, А. Н. Кирпичников, Борис Рыбаков, Дмитрий Мачинский және Игорь Дубов сияқты белгілі орыс ғалымдары оны біршама қолдаған.