Ұйықтауға арналған дәрілер мен олардың түрлері

Кіріспе

Ұйқыны тудыратын дәрі, рецепт бойынша тағайындалатын дәрілер класы.

Гипнотиктер (грекше Hypnos – ұйқы), немесе ұйқыға ұшырататын дәрілер, көбінесе ұйқы таблеткалары деп аталады, бұл психоактивті дәрілердің класы (және олардың жалпы атауы), олардың негізгі функциясы ұйқыны тудыру (немесе хирургиялық анестезия) және ұйқысыздықты емдеу болып табылады. Бұл дәрілер тобы седативтермен байланысты. Седативтер – алаңдаушылықты басаңдатуға және жеңілдетуге арналған дәрі-дәрмектер, ал гипнотиктер көбінесе ұйқыны бастау, сақтау немесе ұзарту мақсатымен қолданылады. Бұл екі функция жиі бір-бірімен байланысты болғандықтан және осы кластағы дәрілер әдетте дозаға тәуелді әсерлерге (анксиолизден естен тануға дейін) ие болғандықтан, оларды көбінесе седативтік-гипнотикалық дәрілер деп атайды. Гипнотиктер ұйқысыздық және басқа да ұйқы бұзылыстары үшін жиі тағайындалады, кейбір елдерде ұйқысыздықпен ауыратын пациенттердің 95% астамына гипнотиктер тағайындалады. Көптеген гипнотиктерге тәуелділік қалыптасуы мүмкін және адамның ұйқы үлгісін бұзатын көптеген факторларға байланысты, дәрігер ұйқы алдында және ұйқы кезінде ортаны өзгертуді, ұйқы гигиенасын жақсартуды, кофеин мен алкоголь немесе басқа да стимуляторлардың қолдануын болдырмауды, немесе ұйқысыздық үшін когнитивтік-мінездік терапияны (КМТ) сияқты мінездік араласуларды ұйқыға арналған дәрі-дәрмектерді тағайындамас бұрын ұсынуы мүмкін. Тағайындалған жағдайда, гипнотикалық дәрілерді қажетті ең қысқа мерзімге қолдану керек. 2010 жылы АҚШ-та ұйқы бұзылыстары бар адамдардың 13,7% бензодиазепиндерді қабылдап жатыр немесе тағайындалған, ал 10,8% бензодиазепиндерді қабылдап жатыр. Барбитураттар сияқты ерте дәрілер көбінесе қолданылмайды, бірақ кейбір пациенттерге әлі де тағайындалады. Балаларға гипнотиктерді тағайындау әлі де қабылданбаған, егер олар түнгі қорқыныштарды немесе ұйқыда жүруді емдеу үшін қолданылмаса. Егде саяхандар күндізгі шаршау мен когнитивтік бұзылулардың ықтимал жанама әсерлеріне көбірек сезімтал, және мета-талдау егде саяхандарда гипнотиктердің кез келген пайдасынан қауіптер басым екенін көрсетті. Бензодиазепин гипнотиктері мен Z-дәрілері туралы әдебиеттерді қарастыру осы препараттардың тәуелділік және жазатайым оқиғалар сияқты жағымсыз әсерлері болуы мүмкін деген қорытындыға келді, сондай-ақ оңтайлы емдеу денсаулықты ұйқының нашарлауынсыз жақсарту үшін ең төменгі тиімді дозаны ең қысқа терапиялық кезеңде қолдану және біртіндеп тоқтату болып табылады. Жоғарыда аталған санаттардан тыс, нейрогормон мелатонин және оның аналогтары (мысалы, рамелтеон) гипнотикалық функцияны атқарады.

Hypnotic (from Greek Hypnos, sleep), or soporific drugs, commonly known as sleeping pills, are a class of (and umbrella term for) psychoactive drugs whose primary function is to induce sleep (or surgical anesthesia) and to treat insomnia (sleeplessness). This group of drugs is related to sedatives. Whereas the term sedative describes drugs that serve to calm or relieve anxiety, the term hypnotic generally describes drugs whose main purpose is to initiate, sustain, or lengthen sleep. Because these two functions frequently overlap, and because drugs in this class generally produce dose dependent effects (ranging from anxiolysis to loss of consciousness), they are often referred to collectively as sedative–hypnotic drugs. Hypnotic drugs are regularly prescribed for insomnia and other sleep disorders, with over 95% of insomnia patients being prescribed hypnotics in some countries. Many hypnotic drugs are habit forming and—due to many factors known to disturb the human sleep pattern—a physician may instead recommend changes in the environment before and during sleep, better sleep hygiene, the avoidance of caffeine and alcohol or other stimulating substances, or behavioral interventions such as cognitive behavioral therapy for insomnia (CBT I), before prescribing medication for sleep. When prescribed, hypnotic medication should be used for the shortest period of time necessary. Among individuals with sleep disorders, 13.7% are taking or prescribed nonbenzodiazepines, while 10.8% are taking benzodiazepines, as of 2010, in the USA. Early classes of drugs, such as barbiturates, have fallen out of use in most practices but are still prescribed for some patients. In children, prescribing hypnotics is not yet acceptable—unless used to treat night terrors or sleepwalking. Elderly people are more sensitive to potential side effects of daytime fatigue and cognitive impairments, and a meta analysis found that the risks generally outweigh any marginal benefits of hypnotics in the elderly. A review of the literature regarding benzodiazepine hypnotics and Z drugs concluded that these drugs can have adverse effects, such as dependence and accidents, and that optimal treatment uses the lowest effective dose for the shortest therapeutic time period, with gradual discontinuation in order to improve health without worsening of sleep. Falling outside the above mentioned categories, the neurohormone melatonin and its analogues (such as ramelteon) serve a hypnotic function.

Тарих

Гипнотика – 1890 жылдардан бастап медицинада сынақтан өткен, ұйқыны тудыратын дәрілер мен заттардың бір класы. Оларға уретан, ацеталь, метилал, сульфонал, паральдегид, амиленгидрат, гипнон, хлоралуретан және охлораламид немесе хлоралимид жатады. Ұйқысыздықты емдеу үшін дәрі-дәрмектерді қолдану жөніндегі зерттеулер 20 ғасырдың соңғы жартысында дамыды. Психиатрияда ұйқысыздықты емдеу 1869 жылға дейін барады, ол кезде хлорал гидраты алғаш рет ұйқыға түсіретін дәрі ретінде қолданылды, одан кейін химиялық алмастыру арқасында туынды қосылыстар пайда болды. Олар сол кездегі ең жақсы дәрілер тобы болғанмен (улылығы және жанама әсерлері аз), олардың шамадан тыс дозада қабылдануы қауіпті және физикалық және психологиялық тәуелділікке әкелуі мүмкін. 1970 жылдары барбитураттарды алмастыру мақсатында квиназолинондар мен бензодиазепиндер қауіпсіз балама ретінде енгізілді; 1970 жылдардың соңында бензодиазепиндер қауіпсіз дәрі ретінде танылды. Бензодиазепиндердің де кемшіліктері бар: оларға тәуелділік дамуы мүмкін, және кейде, әсіресе алкоголь және/немесе басқа да баяулатушы заттармен бірге қолданғанда, дозадан артық қабылдау салдарынан өлім жағдайлары тіркеледі. Олар ұйқы архитектурасын бұза ма деген сұрақтар туындайды. Бензодиазепин емес препараттар – соңғы үлкен жетістік (1990 жылдардан бүгінгі күнге дейін). Олар барбитураттардан аз улы екені анық болғанмен, бензодиазепиндермен салыстырғандағы тиімділігі толыққанды анықталған жоқ. Мұндай тиімділікті анықтау үшін ұзақ мерзімді зерттеулер қажет. Дегенмен, кейбір психиатрлар осы препараттарды ұсынады, олардың зерттеулерге сәйкес, бірдей қуатты және оларды қолдануға қатысты тәуелділік қаупі төмен екенін айтады. "Седативті-гипнотикалық" деп санауға болатын басқа да ұйқыға көмектесетін препараттар бар; психиатрлар кейде седативтік әсерлері болған жағдайда, дәрі-дәрмектерді тіркемеден тыс жазып тағайындайды. Мысалдарға миртазапин (антидепрессант), клонидин (ескі антигипертензивтік препарат), кветиапин (антипсихотик) және рецептсіз сатылатын аллергияға қарсы және құсуды тоқтататын доксиламин мен дифенгидрамин жатады. Тіркемеден тыс ұйқыға көмектесетін препараттар, бірінші кезектегі емдеу тиімсіз болған немесе қауіпсіз емес деп саналған жағдайларда (мысалы, есірткіге тәуелділігі бар пациенттерде) ерекше пайдалы.

Hypnotica was a class of somniferous drugs and substances tested in medicine of the 1890s and later. These include Urethan, Acetal, Methylal, Sulfonal, paraldehyde, Amylenhydrate, Hypnon, Chloralurethan and Ohloralamid or Chloralimid. Research about using medications to treat insomnia evolved throughout the last half of the 20th century. Treatment for insomnia in psychiatry dates back to 1869, when chloral hydrate was first used as a soporific. after which chemical substitution allowed derivative compounds. Although they were the best drug family at the time (with less toxicity and fewer side effects), they were dangerous in overdose and tended to cause physical and psychological dependence. During the 1970s, quinazolinones and benzodiazepines were introduced as safer alternatives to replace barbiturates; by the late 1970s, benzodiazepines emerged as the safer drug. Benzodiazepines are not without their drawbacks; substance dependence is possible, and deaths from overdoses sometimes occur, especially in combination with alcohol and/or other depressants. Questions have been raised as to whether they disturb sleep architecture. Nonbenzodiazepines are the most recent development (1990s–present). Although it is clear that they are less toxic than barbiturates, their predecessors, comparative efficacy over benzodiazepines have not been established. Such efficacy is hard to determine without longitudinal studies. However, some psychiatrists recommend these drugs, citing research suggesting they are equally potent with less potential for abuse. Other sleep remedies that may be considered "sedative–hypnotics" exist; psychiatrists will sometimes prescribe medicines off label if they have sedating effects. Examples of these include mirtazapine (an antidepressant), clonidine (an older antihypertensive drug), quetiapine (an antipsychotic), and the over the counter allergy and antiemetic medications doxylamine and diphenhydramine. Off label sleep remedies are particularly useful when first line treatment is unsuccessful or deemed unsafe (as in patients with a history of substance abuse).

Барбитураттар

Барбитураттар – орталық жүйке жүйесін басаңдататын дәрілер, сондықтан олар жеңіл седациядан толық анестезияға дейін әсерлердің кең спектрін тудыра алады. Олар сонымен қатар анксиолитик, ұйқы тартқыш және құрысуға қарсы әсерлерге де ие; алайда, бұл әсерлер шамалы әлсіз болғандықтан, барбитураттарды басқа анальгетиктердің болмауы жағдайында хирургияда қолдануға болмайды. Олар физикалық және психологиялық тәуелділік тудырады. Барбитураттар қазіргі медициналық практикада көбінесе бензодиазепиндермен алмастырылды – мысалы, қылықтық және ұйқысыздықты емдеуде, себебі бензодиазепиндердің дозасын асыра пайдалану жағдайындағы қаупі айтарлықтай төмен. Дегенмен, барбитураттар әлі де жалпы анестезияда, эпилепсияда және өз-өзіне қол жұмсауда қолданылады. Барбитураттар барбитурит қышқылының туындылары болып табылады. Барбитураттардың әсер ету механизмі ГАМК рецепторларының оң аллостерикалық модуляциясы деп есептеледі. Мысалдарға амобарбитал, пентобарбитал, фенобарбитал, секобарбитал және натрий тиопентал жатады.

Квиназолинондар

Квиназолинондар – 4 квиназолинон ядросын қамтитын, гипнотикалық/седативтік әсер ететін дәрілік заттар класы. Олардың қатерлі ісіктерді емдеуде де қолданылуы мүмкіндігі қарастырылып жатыр. Квиназолинондардың мысалдары: хлороквалон, дипрокуалон, этакуалон (Аолан, Атиназон, Этиназон), меброкуалон, Афлокуалон (Арофуто), меклокуалон (Нубарен, Касфен) және метаквалон (Куалуде).

Бензодиазепиндер

Бензодиазепиндер ұйқысыздықты қысқа мерзімді емдеуде пайдалы болуы мүмкін. Оларды 2-4 аптадан артық қолдану тәуелділік қаупіне байланысты ұсынылмайды. Бензодиазепиндерді үзілістермен және ең тиімді дозада қабылдау артықшылыққа ие. Олар ұйқыға кетер алдындағы уақытты қысқарту, ұйқы уақытын ұзарту және жалпы алғанда оянуды азайту арқылы ұйқымен байланысты проблемаларды жақсартады. Алкоголь сияқты, бензодиазепиндер де ұйқысыздықты қысқа мерзімде емдеу үшін қолданылады (дәрігердің тағайынымен де, өздігінен де), бірақ ұзақ мерзімде ұйқыны нашарлатады. Бензодиазепиндер адамдарды ұйықтата алады (яғни NREM 1 және 2 сатыдағы ұйқыны тежейді), бірақ ұйқы кезінде препараттар ұйқы архитектурасын бұзады: ұйқы уақытын қысқарту, REM ұйқыға қарайтын уақытты кешіктіру және терең, баяу толқынды ұйқыны азайту (энергия мен көңіл-күйді қалпына келтіру үшін ұйқының ең маңызды бөлігі). Гипноздық препараттардың, соның ішінде бензодиазепиндердің басқа кемшіліктері – оларға төзімділік пайда болуы, қайта ұйқысыздық, баяу толқынды ұйқының төмендеуі және қайта ұйқысыздық, алаңдаушылық пен қобалжумен сипатталатын қанағаттандыру кезеңі. Кейбір сарапшылар ұйқысыздықты ұзақ мерзімді емдеудің бірінші қадамы ретінде бензодиазепин емес препараттарды қолдануды ұсынады. Бензодиазепиндерді қолданған кезде пациенттер, оларға күтім жасайтындар және дәрігерлер зиян келтіру қаупін, соның ішінде жүргізуші пациенттер арасында жол-көлік оқиғаларының екі есе көп болатынын, сондай-ақ барлық егде жастағы пациенттерде құлаулар мен жамбас сүйегінің сынуы туралы мәліметтерді талқылауы керек.

Бензодиазепин емес заттар

Бензодиазепин емес дәрілер – табиғатында "бензодиазепинге ұқсас" психоактивті дәрілер класы. Бензодиазепин емес препараттардың фармакодинамикасы бензодиазепин препараттарымен шамалы ғана ерекшеленеді, сондықтан олар ұқсас пайда, қосымша әсерлер және қауіптер тудырады. Дегенмен, бензодиазепин емес заттардың химиялық құрылымы өзгеше немесе толыққанды түрде әртүрлі болып келеді, сондықтан олар молекулалық деңгейде бензодиазепиндермен байланысты емес. Мысалдарға зопиклон (Имоване, Зимоване), эсзопиклон (Лунеста), залеплон (Соната) және золпидем (Амбиен, Стилнокс, Стилнокт) жатады. Бензодиазепин емес препараттарды зерттеулер жаңа және қайшылықты. Зерттеушілер тобының шолуы бойынша, бұл препараттар ұйықтау қиындықтарына тап болған адамдарға (бірақ ұйықтап қалуда емес) қолдануға ұсынылады, себебі келесі күні олардан зиян аз байқалды. Топ бұл препараттардың қауіпсіздігі анықталғанын, бірақ ұйқысыздықты емдеудегі ұзақ мерзімді тиімділігін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет екенін атап өтті. Басқа мәліметтер көрсеткендей, бензодиазепин емес препараттарға төзімділік бензодиазепиндерге қарағанда баяу дамуы мүмкін. Ал басқа топ бұл препараттардың бензодиазепиндерге қарағанда айтарлықтай артықшылығы жоқ екенін анықтады.

Мелатонин

Мелатонин – мидағы эпифиз безінде өндірілетін, көлеңкеде және қараңғыда бөлінетін гормон. Оның басқа да қызметтерімен қатар, күндізгі сүтқоректілерде ұйқыны ынталандырады. Рамельтеон және тасимельтеон – мелатониннің синтетикалық аналогтары, олар ұйқымен байланысты жағдайларда да қолданылады.

Антигистаминдік заттар

Жалпы қолданыста антигистамин термині тек H1 рецепторындағы әрекетті тежейтін заттарды білдіреді (H2 және басқалары емес). Клиникалық жағдайда H1 антагонистері белгілі бір аллергияларды емдеу үшін қолданылады. Седация – жиі кездесетін қосымша әсер, сондай-ақ кейбір H1 антагонистері, мысалы дифенгидрамин (Бенадрил) және доксиламин, ұйқысыздықтан құтылу үшін де қолданылады. Екінші буын антигистамин препараттары бірінші буын препараттарына қарағанда қан-ми тосқаулын әлдеқайда аз өтеді. Осының салдарынан олар негізінен перифериялық гистамин рецепторларына әсер етеді, демек, седативтік әсері әлдеқайда төмен болады. Бірақ жоғары дозаларда олар орталық нерв жүйесіне әсер етіп, ұйқышаңдық тудыруы мүмкін.

Тиімділігі

2022 жылы ұйқысыздықты емдеуге арналған дәрі-дәрмектерге қатысты кең ауқымды жүйелі шолу және желілік мета-талдау жарияланды. Ол ұйқысыздыққа қатысты тиімділік тұрғысынан әсер ету мөлшерінің (стандартталған орташа айырмашылық (SMD)) кең диапазоны бар екенін көрсетті. Сондықтан, деменциясы бар адамдарда седативтер мен ұйқы қызықтыратын препараттардан аулақ болу керек, бұл "Деменциямен қатар жүретін ауруларға арналған дәрілік препараттардың тиімділігін бағалау құралы" (MATCH D) деп аталатын клиникалық нұсқаулықта көрсетілген. Бұл препараттардың қолданылуы деменциясы бар адамдардың танымдық функциясын одан әрі нашарлатуы мүмкін, олар препараттардың жанама әсерлеріне де осал.