Кіріспе
Көңіл күйінің бұзылуларын емдеу үшін қолданылатын психиатриялық дәрілер.
Көңіл күйін тұрақтандыратын дәрі – биполярлық және шизоаффективті бұзылыстың биполярлық түрі сияқты, қарқынды және ұзаққа созылатын көңіл күйінің өзгеруімен сипатталатын көңіл күйінің бұзылуларын емдеу үшін қолданылатын психиатриялық дәрі.
Қолданылуы
Көңіл күйін тұрақтандыратын дәрілер ең көп биполярлық бұзылысты емдеу үшін қолданылады, манияға (немесе гипоманияға) және депрессияға қарай көңіл күйінің өзгеруін болдырмайды. Көңіл күйін тұрақтандырғыштар сондай-ақ биполярлық типтегі шизоаффективті бұзылыста да қолданылады.
Мысалдар
"Көңіл-күйді тұрақтандырушы" термині механизмды емес, оның нәтижесін сипаттайды. Бұл препараттарды одан да нақты жіктеу үшін фармакологиялық негіздегі дәл терминология қолданылады. Көңіл-күйді тұрақтандырушы ретінде жиі жіктелетін препараттар:
Минералдық
Литий – Литий – бұл «классикалық» көңіл-күйді тұрақтандыратын дәрі, АҚШ-тың FDA-сымен алғаш бекітілген және қазірге дейін емдеуде қолданылып келеді. Литий деңгейі терапиялық шекте (0,6 немесе 0,8–1,2 мЭкв/л (немесе миллимоляр)) сақталуын қамтамасыз ету үшін терапиялық дәрілік мониторинг қажет. Уыттанудың белгілері мен көріністеріне жүрек айну, құсу, диарея және атаксия жатады. Ең көп кездесетін жанама әсерлер – шаршаңқылық және салмақ қосу. Литийді қолданудың сирек кездесетін жанама әсерлері – көрудің нашарлауы, қолдарда жеңіл діріл және жеңіл сырқат сезімі. Әдетте, бұл жанама әсерлер литиймен емдеу басталғаннан кейінгі алғашқы апталарда пайда болады. Көбінесе бұл симптомдарды дозаны төмендету арқылы жақсартуға болады.
Конвулсияға қарсы дәрілер
"Көңіл-күйді тұрақтандыратын" деп сипатталатын көптеген препараттар антиконвульсанттар ретінде де жіктеледі. Оларды бір топ ретінде сипаттау үшін кейде "конвулсияға қарсы көңіл-күйді тұрақтандыратын дәрілер" термині қолданылады. Бұл топтың анықтамасы механизмге емес, әсеріне негіделгенімен, көңіл-күй бұзылыстарын емдеу үшін қолданылатын көптеген антиконвульсанттардың әрекет ету механизмі туралы белгілі бір алдын ала түсінік бар. Вальпроат – ұзартылған босатылу формасында қолжетімді. Бұл препарат, әсіресе еркін қышқыл түрінде қабылданғанда, асқазанды қатты тітіркендіруі мүмкін. Бауыр функциясы мен толық қан анализі бақылауда болуы керек. Ламотригин (Lamictal) – АҚШ-тың Азық-дәрі басқармасы (FDA) биполярлық бұзылыстың күйін сақтау терапиясы үшін бекіткен, бірақ депрессия немесе мания/гипомания сияқты жедел көңіл-күй проблемалары үшін емес. Ламотригин Стивенс-Джонсон синдромын тудыруы мүмкін, бұл өте сирек кездесетін, бірақ қауіпті тері ауруы. Карбамазепин – АҚШ-тың Азық-дәрі басқармасы (FDA) биполярлық I типті бұзылысқа шалдыққан адамдардағы жедел маниакалды немесе аралас (яғни, депрессиялық және маниакалды көңіл-күй белгілері) эпизодтарын емдеу үшін мақұлдаған. Карбамазепин сирек жағдайда нейтрофильдердің, ақ қан клеткасының бір түрінің қауіпті деңгейге төмендеуіне, яғни агранулоцитозға себеп болуы мүмкін.
Антипсихотикалық дәрілер
Кейбір атипикалық антипсихотикалық препараттар (арипипразол, асенапин, карипразин, лурасидон, оланзапин, палиперидон, кветиапин, рисперидон және зипразидон) көңіл-күйді тұрақтандыру әсеріне де ие, сондықтан психотикалық симптомдар болмаған жағдайда да жиі тағайындалады. Плацебомен салыстырғанда, омега-3 май қышқылдары біполярлық бұзылыстың депрессиялық (бірақ, мүмкін, маниакалды емес) симптомдарын азайту үшін белгілі көңіл-күйді тұрақтандырғыштардың тиімділігін арттырады; омега-3 май қышқылдарының жеке әсерін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Тіпті субклиникалық гипотиреоздың да пациенттің көңіл-күйді тұрақтандырғыштар мен антидепрессанттарға жауабын әлсірететіні белгілі. Сонымен қатар, қабырғасы қатал және жылдам циклмен жүретін биполярлық бұзылысы бар науқастарда қалқанша безінің функциясын күшейту бойынша алдын ала зерттеулердің нәтижелері жағымды болды, циклдің жиілігінің төмендеуі және симптомдардың азаюы байқалды. Көптеген зерттеулер ашық түрде жүргізілді. Бір үлкен, бақыланатын зерттеуде тәулігіне 300 мкг левотироксин (T4) дозасы осы мақсатта плацебодан жоғары тиімділігін көрсетті. Жалпы, зерттеулер T4 препаратын жақсы қабылданатынын және тіпті айқын гипотиреозы жоқ науқастарда да тиімді екенін көрсетті.
Комбинациялық терапия
Күнделікті практикада монотерапия жедел және/немесе тұрақты емдеу үшін көбінесе жеткілікті тиімді болмайды, сондықтан көптеген науқастарға комбинациялық терапия тағайындалады.
Антидепрессанттармен байланысы
Көбінесе көңіл-күйді тұрақтандырғыштар негізінен антиманикалық препараттар болып табылады, яғни олар манияны, көңіл-күйдің циклдық өзгеруін және ауытқуын емдеуде тиімді, бірақ жіті депрессияны емдеуде тиімді емес. Бұл ережеден негізгі ерекшеліктер – олар маниакалды және депрессивті симптомдарды емдейтін ламотригин, литий карбонаты, оланзапин және кветиапин. Дегенмен, депрессиялық кезеңдерде көңіл-күйді тұрақтандыратын препараттарға қосымша антидепрессанттар да жиі тағайындалады. Бұл кейбір тәуекелдерді туғызады, себебі антидепрессанттар биполярлық бұзылысқа шалдыққан адамдарда манияны, психозды және басқа да мазасыздық тудыратын проблемаларды шақыруы мүмкін, әсіресе оларды жеке қабылдағанда. Антиманикалық препараттармен бірге антидепрессанттарды қабылдаған пациенттерде антидепрессанттардың шақыратын маниясының тәуекелі нақты белгілі емес, бірақ әлі де болуы мүмкін. Көптеген антидепрессанттар биполярлық депрессияны емдеуде тиімсіз болып көрінеді. Биполярлық бұзылысты емдеу үшін әдетте қолданылатын барлық антиконвульсанттар – мидың глутамат жүйесіне әсер ететін, вольтажға тәуелді натрий арналарын бұзатын заттар. Алайда, вальпроин қышқылы, карбамазепин және окскарбазепин үшін олардың көңіл-күйді тұрақтандыру әсері ГАМК-ергикалық жүйеге әсер етумен байланысты болуы мүмкін. Ламотригин пациенттің стресске жауап ретіндегі кортизол деңгейін төмендетеді. Литий, вальпроат және карбамазепин сияқты бірнеше көңіл-күйді тұрақтандыратын препараттардың мүмкін болатын төменгі ағындағы мақсаты – арахидон қышқылы каскады.