Суй және Таң әулеттерінің сановникі Фэн Дэи

Кіріспе

Фэн Лун (; 568–627), әдептік аты Дэйи, көбінесе Фэн Дэйи деп танылған, формальды титулы Ми әмірлігінің Миао герцогы – Суй және Тан династияларының қытайлық шенеунігі, Тан императоры Гаодзу мен Тан императоры Тайцзунның билік кезінде канцлер қызметін атқарған. Ол шапшаң ойлау қабілетімен мақталып, бірақ тарихшылар оның императорлардың тілегіне тым көп мән бергенін сынаған.

Өмірбаян

Фэн Дэи 568 жылы туған, оның әкесі Фэн Лончжи (封隆之) Солтүстік Ци әулетінің жоғары лауазымды шенеунігі болған. Оның әкесі Фэн Цзисю (封子繡) Солтүстік Чжоу әулетінің провинциялық губернаторы қызметін атқарды, бірақ шамамен 573 жылы Ву Минчэ басқарған Чэнь әулетінің генералы оны шайқаста тұтқынға алды, бұл Вудың Солтүстік Циға қарсы басты шабуылы кезінде болды. 577 жылы Солтүстік Чжоу Солтүстік Циді жойғаннан кейін, Фэн Цзисю солтүстікке қашып өтті және Суй әулетінің императоры Вэнь, 581 жылы Солтүстік Чжоудан кейін таққа отырып, оны провинциялық губернатор етіп тағайындады. Фэн Дэидің анасы Лу ханым – Лу Сидаоның қарындасы. Фэн Дэидің жастық шағында Лу Сидао оның туралы жиі былай дейтін: «Бұл бала басқалардан ақылды, әрі бір күні сөзсіз жоғары лауазымға, тіпті қанагатқа (канцлерге) жетеді».

Император Вэнь тұсында

589 жылы император Вэньнің әскерлері Чэньді жойып, Қытайды қайта біріктірді. 590 жылы Чэнь аймағындағы халық Суй заңдарына бейімделе алмағандықтан және наразы болғандықтан, бұрынғы Чэнь аймағының көп бөлігінде шаруалардың көтерілістері болды. Император Вэнь көтерілістерді басу үшін генерал-майор Ян Суды жіберді. Ян Су Фенг Дейиді өзінің хатшысы етіп тағайындады және Фенгтің сабырлылығына таң қалды, әсіресе Фенг суға батып кетіп, ажалдан қалғаннан кейін де тыныш сақтағандығына. Кейін, көтерілістерді басып құйттағаннан соң, ол канцлер болып тағайындалды және Фенгті өзінің штабында қалдырды. 593 жылы император Вэнь Ян Суға жазғы сарайы Рэньшу сарайын (仁壽宮, қазіргі Баоцзи, Шэньси) салуды тапсырды. Ян Су Фенгті өзінің көмекшісі етіп қойды, олар көптеген еңбек пен материалдық шығындармен керемет сарай салды. 595 жылы сарай аяқталғаннан кейін, қарапайым император Вэнь сарайға келді және бастапқыда оның сәні мен адамдардың құрбандығына наразы болып, Ян Суды сөккен. Ян Су император Вэньтің жазалайтынынан қорқып, бірақ Фенг дұрыс болжады: император Вэньнің әйелі, императрица Дугу сарайға келгенде, Ян Су жазаланбайды, тіпті марапатталады. Осылай да болды. Ян Су Фенгтің болжамына таңданып, себебін сұрағанда, Фенг былай деп жауап берді:

Императордың мінезі қарапайымдыққа бейім, сондықтан ол сарайды алғаш көргенде ашуланды. Бірақ ол императрицаның сөзіне құлақ естітеді. Императрица әйел болғандықтан, әдемі нәрселерді жақсы көреді. Мен осы сарай императрицаға ұнаса, ол императордың пікірін өзгертетінін білдім. Ян Су Фенгтің сараптамасына таңданып, оны мақтады. Сонымен қатар, Ян Су өзінің қабілетімен мақтанып, басқаларды кемсітудің жолдарын іздейтін, бірақ Фенгті құрметтейтін және канцлер ретінде шешуі керек мәселелер бойынша Фенгтің пікірін жиі сұрайтын. Ол көбінесе өз орнына қол тигізіп, «Бір күні Фенг мырза осы орынды иеленеді» дейтін, және Фенгті император Вэньге ұсынды. Император Вэнь Фенгті өзінің үкіметінің (內史省, Неиши Шэн) заң шығару бюросының (內史舍人, Неиши Шерен) орта деңгейдегі лауазымды қызметкері етіп тағайындады.

Император Яңның тұсында

604 жылы Вэнь императоры қайтыс болып, оның орнын ұлы Император Ян басады. 605 жылы Император Ян Фэн мен Ювэнь Кайды (宇文愷) шығыс астанасы Луоянның басты сарайы – Сяньжэнь сарайының (顯仁宮) құрылысына жіберді, және олар әсем сарай салды. Осыған қарамастан, Фэн жоғары лауазымға көтерілмеді, 617 жылға дейін Неиши Шерен қызметінде болды. 617 жылға таяу немесе сол шамада Фэн Юй Шиджидің сенімді кеңесшісі болды. Ю мемлекеттік басқару ісімен көп таныс болмағандықтан, Фэн мемлекеттік қызмет мәселелерін тиімді жүргізді, ал ол дайындаған жарлықтар Император Янға ұнайтын болып шықты; сондай-ақ, Император Янмен пікір білдірмейтін лауазымды адамдардың ұсыныстарын қабылдамады. Ол заңдарды қатаң қолданды және жиі үлкен еңбегі бар лауазымды адамдардың сыйлықтарын азайтатын. Сондықтан Ескі Тан кітабында Император Янның Юге деген құмарлығы артып, Суй мемлекетінің басқару жүйесінің нашарлауы үшін кінәлі деп айыпталды. 618 жылдың көктемінде Суй мемлекеті шаруалардың көтерілісіне ұшыраған кезде Император Ян Цзяндуда (江都, қазіргі Янчжоу, Цзянсу) болды, сол кезде әскербасы Ювэнь Хуацзи Император Янға қарсы төңкеріс жасады. Ювэньнің әскері Император Янды сарайда ұстағаннан кейін, Ювэнь Фенге Император Янның қылмыстарын жариялауға бұйрық берді. Император Ян Фенге: "Сен жақсы білімдісің. Неге мұндай іс жасайсың?" деді. Фэн ұялып, Император Янның алдынан шығып кетті. Кейін Ювэнь Император Янды өлтіріп, Император Янның сіңілісінің ұлы Ян Хаоды Цинь императоры деп жариялады.

Император Гаодзу тұсында

Ювен Хуацзи кейін Цзянду қаласын тастап, элиталық Сяогуо әскерін (驍果) солтүстікке бастап кетті. Ол Фэнды заңнамалық бюроның басшысы (內史令, Нэйши Лин) етіп тағайындады, және Фэн Ювен Ян Хаоны улағаннан кейін, Ляочэндә (聊城, қазіргі Ляочэн, Шаньдун) жаңа Сю мемлекетінің императоры деп жариялағаннан кейін де осы лауазымды сақтап қалды. Фэн, Вэй герцогы Ли Ми, Ли Юаньның туысы Ли Шэньтун (李神通) (сондай-ақ 618 жылы Чанъаньда Тан әулетін император Гаозу ретінде құрған), және Ся князі Ду Цзянде сияқты басқа көтерілісшілердің басшыларының қайта-қайта жеңіске жеткенін, соның салдарынан Ювен Хуацзидің әлсіреп бара жатқанын көріп, Ювен Хуацзидің інісі Ювен Шицзимен дос болып, Ювен Шицзиге Ювен Хуацзиден Ляочэннен шығып, әскерге азық-түлік жинауға рұқсат сұрауын ұсынды. Ювен Хуацзи келісті, және Ювен Шицзи мен Фэн екеуі де Ляочэннен кетіп қалды. 619 жылы Ляочэн Дудың қолына түскеннен кейін Ювен Хуацзи қаза тапты. Ювен Шицзи мен Фэн содан кейін Тан жеріне қашып кетті. Император Гаозу Фэнды Суй шенеуі ретінде құрметтегендіктен, оны қайтадан Нэйши Шэрэнь етіп тағайындады, және жақын арада оны заңнамалық бюроның орынбасары – Нэйши Шиланға (內史侍郎) көтерді. Канцлер Сяо Ю Фэнды жоғары бағалап, император Гаозуға ұсынды, және 620 жылы император Гаозу Фэнды Чжуншу Лин (中書令) – заңнамалық бюро басшысының жаңа атағына ие етті, оның атын Чжуншу Шэн (中書省) деп өзгерткен болатын. Чжуншу Лин ретінде Фэн де канцлер саналды. 620 жылы император Гаозу өзінің ұлы Ли Шиминді Цинь князі етіп, Луоян қаласында орналасқан Чжэн императоры Ван Шичжунға шабуыл жасауға жіберді. Фэн Ли Шиминге оның стратегиялық кеңесшілерінің бірі ретінде еріп жүрді. 621 жылы Ду Ванға көмекке келді, және император Гаозу бастапқыда Ли Шиминнің осындай жағдайда жеңіске жете алмайтынына сенгендіктен, жасырын түрде шегінуге бұйырды. Бірақ Ли Шимин шегінбеді, Фэнды Чанъаньға жіберіп, Ванның қиын жағдайда екенін, бірақ аман қалса, қайтадан күш жинап, қауіпті қарсыластың біріне айналуы мүмкін екенін император Гаозуға жеткізді. Император Гаозу Ли Шиминге қала беруге келісті. Ли Шимин кейіннен Дуды жеңіп, тұтқынға алды, ал Ван басылып берді, бұл Танға екі ірі жауды бір уақытта жеңуге мүмкіндік берді. Император Гаозу қуанып, Фэнды мақтады, оның кеңесін Цзинь әулетінің шенеуі Чжан Хуаның кеңесімен салыстырды, оның кеңесі Цзинь императоры Вуға Шығыс Вуды жоюға көмектескен еді. Осы еңбегі үшін Фэн Пиньюань герцогы болып тағайындалды және Ли Шиминнің көмекшісі ретінде қызметін жалғастырды. Сонымен қатар, Ли Шимин мен оның үлкен ағасы Ли Цзяньчэн арасында қызыл сызықтар пайда болды, ол император Гаозудың үлкен ұлы болғандықтан, мұрагер князі болып тағайындалған еді. Фэн Ли Шиминнің көмекшісі қызметін атқару кезінде Ли Шиминге Ли Цзяньчэннен мұрагерлік билікті қалай тартып алудың түрлі жолдарын жиі ұсынды, бірақ сонымен бірге Ли Цзяньчэнмен және Ли Юаньцзимен, император Гаозудың тағы бір ұлымен, Ли Цзяньчэнды қолдағанмен қарым-қатынас орнатты, екі тараптың ешқайсысы оның араласу деңгейін білмейтін. 623 жылы Фэн, басқа лауазымдарымен қатар, мемлекеттік қызмет істері министрінің міндетін атқарушы болды. Ол осы лауазымдағы тиімділігі үшін мақталып, жоғары бағаланды. 624 жылы Ли Цзяньчэн өзінің күзет корпусында қызмет ету үшін әскерлерді дұрыс емес реквизициялағаны анықталды, және оның күзет командирі Ян Вэньган (楊文幹) қорқып көтеріліс жасады, император Гаозу Ли Цзяньчэнды биліктен алып тастап, оны Ли Шиминмен ауыстыруды қарастырды, бірақ Фэн мұндай қадамға қарсы пікір білдіріп, жасырын ұсыныс жасады, және кем дегенде Фэннің араласуының нәтижесінде император Гаозу Ли Цзяньчэнды биліктен шеттетуге бармады. 625 жылы Фэнге Дао герцогы деген үлкен атақ берілді, бірақ көп ұзамай ол Ми герцогы болып өзгертілді.

Yuwen Huaji subsequently abandoned Jiangdu, leading the elite Xiaoguo Army (驍果) back north. He made Feng the head of the legislative bureau (內史令, Neishi Ling), a position that Feng continued to hold after Yuwen poisoned Yang Hao and declared himself the emperor of a new Xu state at Liaocheng (聊城, in modern Liaocheng, Shandong). Feng, seeing that Yuwen Huaji, who was repeatedly defeated by other rebel leaders, including Li Mi the Duke of Wei, Li Shentong (李神通) the cousin of Li Yuan (who, also in 618, established Tang dynasty at Chang'an as its Emperor Gaozu), and Dou Jiande the Prince of Xia, was being weakened by the losses, befriended Yuwen Huaji's brother Yuwen Shiji, and suggested to Yuwen Shiji that he request permission from Yuwen Huaji to leave Liaocheng to collect food supplies for the army. Yuwen Huaji agreed, and Yuwen Shiji and Feng both left Liaocheng. After Liaocheng fell to Dou in 619, Yuwen Huaji was killed. Yuwen Shiji and Feng then fled to Tang territory. Emperor Gaozu, as he respected Feng as a Sui official, made him Neishi Sheren again, and soon promoted him to Neishi Shilang (內史侍郎), the deputy head of the legislative bureau. The chancellor Xiao Yu, impressed with Feng, recommended Feng, and Emperor Gaozu, in 620, made Feng Zhongshu Ling (中書令) a new title for the head of the legislative bureau, which Emperor Gaozu had changed the name of by this point to Zhongshu Sheng (中書省). As Zhongshu Ling, Feng was considered a chancellor as well. Later in 620, Emperor Gaozu sent his son Li Shimin the Prince of Qin to attack Wang Shichong the Emperor of Zheng, whose capital was at Luoyang. Feng accompanied Li Shimin as one of his strategists. In 621, Dou came to Wang's aid, and Emperor Gaozu, initially believing that Li Shimin could not prevail under those circumstances, secretly ordered retreat. Instead of retreating, Li Shimin sent Feng back to Chang'an to analyze to Emperor Gaozu that Wang was in desperate straits, but that if allowed to survive, could regroup and become a serious threat later. Emperor Gaozu was persuaded and allowed Li Shimin to remain. Li Shimin subsequently defeated and captured Dou, and Wang surrendered, allowing Tang to defeat two major enemies simultaneously. Pleased, Emperor Gaozu praised Feng, comparing his advice to that of the Jin dynasty official Zhang Hua, whose advice had permitted Emperor Wu of Jin to destroy Eastern Wu. For his contributions, Feng was created the Duke of Pingyuan and continued to serve as Li Shimin's assistant. Meanwhile, an intense rivalry was developing between Li Shimin and his older brother Li Jiancheng, who, as Emperor Gaozu's oldest son, was created crown prince. During Feng's service as Li Shimin's assistant, he was often suggesting Li Shimin various ways of seizing the position of crown prince from Li Jiancheng, but at the same time was developing a relationship with Li Jiancheng and Li Yuanji the Prince of Qi, another son of Emperor Gaozu who supported Li Jiancheng, thus playing both sides of the rivalry without either side knowing the extent of his involvement. In 623, Feng, in addition to his other posts, also became acting minister of civil service matters. He was praised for his efficiency in the post. In 624, when Li Jiancheng was found to have improperly requisitioned soldiers to serve in his guard corps, and his guard commander Yang Wen'gan (楊文幹) then rebelled in fear, Emperor Gaozu considered deposing Li Jiancheng and replacing him with Li Shimin, but Feng made a secret submission arguing against such a move, and at least partly because of Feng's intercession, Emperor Gaozu did not depose Li Jiancheng. In 625, Feng was created the greater title of Duke of Dao, a title soon changed to Duke of Mi.

Император Тайцзонг билік құрған кезде

626 жылы Ли Шимин Ли Цзяньчэн өзін өлтіруі мүмкін деп қорқып, Сюаньву қақпасында Ли Цзяньчэн мен Ли Юаньцзиге шабуыл жасап, оларды өлтірді. Содан кейін ол император Гаодзуді алдымен оны тәжді мұрагер етіп, кейін тақты оған (император Тайцзун ретінде) беруге мәжбүр етті. Ол үкіметін қайта ұйымдастырды, және қайта ұйымдастырудың бір бөлігі ретінде Сяо Ю және Фэн Дэи маңызды атқарушы бюроның (尚書省, Шаншу Шенг) бірлескен басшылары болып тағайындалды, оларға Шаншу Пуше (尚書僕射) атағы берілді. Бірақ олар көп ұзамай қақтығысқа түсті, себебі Фэн маңызды мәселелерде Сяомен келісіп, кейін император Тайцзунның алдына келген соң ұсыныстарын өзгертіп отырды. 626 жылы Сяо Фэнге деген ашуынан император Тайцзунға Фэнды сынап, жаман тілмен жазылған үндеу жіберді. Император Тайцзун, Сяомен келіспей, оның басқа канцлерлері Фан Хуанлинг пен Ду Рухуймен де келіспейтін болғандықтан, Сяоны қызметінен шұғыл түрде босатып жіберді. 627 жылы Фэн атқарушы бюрода қызмет істеп жатқанда ауырып қалды, император Тайцзун жеке өзі оны барып көріп, содан кейін императорлық арбамен үйіне қайтарды. Фэн көп ұзамай қайтыс болды, император Тайцзун оны Сиконг (司空) жоғары лауазымымен құрметтеді және оған Минг (明, «түсіну» мағынасында) есімін берді. Фэн қайтыс болған кезде император Тайцзун Фэннің өзімен де, Ли Цзяньчэнмен де байланыста болғанын білмеді, бірақ бірнеше жылдан кейін императорлық архивтерді қарап шыққанда оны түсіне бастады. 643 жылы Фэннің екі тарапқа да қатысы бар екені анықталғаннан кейін, ресми Тан Лин (唐臨) Фэннің құрметтерін өлімнен кейін алып тастауды сұрап, айыптама ұсынды. Император Тайцзун басқа бір лауазымды адам Тан Цзяньнің (唐儉) кеңесін қабылдады, ол Фэннің тірі кезінде сіңірген еңбегін еске салып, лауазымдардан айырылмау керектігін, бірақ өлімнен кейінгі құрметтерін алып тастауды ұсынды. Алайда, ол Фэннің өлімнен кейінгі есімін Мингтен Миаоға (繆, «жетілмеген» мағынасында) өзгертті.

In 626, Li Shimin, fearing that Li Jiancheng was about to kill him, ambushed Li Jiancheng and Li Yuanji at Xuanwu Gate and killed them. He then effectively forced Emperor Gaozu to first create him crown prince and then yield the throne to him (as Emperor Taizong). He reorganized his government, and as part of the reorganization, Xiao Yu and Feng Deyi were made co heads of the important executive bureau (尚書省, Shangshu Sheng), with the title of Shangshu Pushe (尚書僕射). They soon came in conflict, however, as Feng would often agree with Xiao on important matters, and then change his recommendations once they were before Emperor Taizong. Xiao, later in 626, became sufficiently angry at Feng that he wrote a submission to Emperor Taizong, denouncing Feng using unartful language. Emperor Taizong, who was already displeased with Xiao, who was also conflicting with his other chancellors Fang Xuanling and Du Ruhui, soon removed Xiao from his post. In 627, Feng became ill while handling official matters at the executive bureau, and Emperor Taizong visited him personally, and then used an imperial wagon to take him back to his mansion. Feng soon died, and Emperor Taizong posthumously honored him with the high title Sikong (司空), giving him the posthumous name Ming (明, meaning "understanding"). When Feng died, Emperor Taizong had not known that Feng was in fact associating with both him and Li Jiancheng, but as he reviewed imperial archives several years later, he began to realize this. In 643, with Feng's involvement in both camps becoming clear, the official Tang Lin (唐臨) submitted a posthumous indictment, requesting that Feng's honors be posthumously stripped. Emperor Taizong accepted the advice of another official, Tang Jian (唐儉), who pointed out that Feng had contributions while he was alive and that the offices should not be stripped but suggested that the posthumous honors be stripped. However, he also changed Feng's posthumous name from Ming to Miao (繆, meaning "inconsistent").