Суй әулетінің императоры Ян Гуан: Өмір және билік тарихы

Кіріспе

604-618 жылдардағы Қытай императоры Суй императоры Ян (隋煬帝, 569 – 11 сәуір 618), жеке аты Ян Гуан (楊廣), басқа аты Ин (英), Сянбей тайпасы бойынша Амо (阿摩) атымен, сондай-ақ немересі Ян Тунның қысқа ғана билігі кезінде Суй императоры Мин (隋明帝) ретінде танымал, Қытайдың Суй әулетінің екінші императоры болды. Император Янның бастапқы аты Ян Ин еді, бірақ оның әкесі оракулдармен кеңескеннен кейін оны Ян Гуан деп өзгертті. 581 жылы император Вэнь Суй әулетін құрғаннан кейін Ян Гуан Цзинь ханзадасы атанды. 588 жылы оған оңтүстік Чэнь әулетіне шабуыл жасаған бес әскердің басшылығы тапсырылды және ол осы науқанның табысы үшін жоғары бағаланды. Осы әскери жетістіктері, сондай-ақ үлкен ағасы Ян Ёнға қарсы жасаған іс-қимылдары оны 600 жылы тақ мұрагері етіп белгіледі. 604 жылы әкесінің қайтысынан кейін, көптеген дәстүрлі тарихшылар Ян Гуанның бұйрығымен өлтірілгенін айтады, бірақ бұл әлі дәлелденбеді, ол император Ян ретінде таққа отырды. 604-618 жылдары билік құрған император Ян бірнеше ірі құрылыс жобаларын іске қосты, олардың ең маңыздысы – Ұлы каналды аяқтау және Ұлы қытай қабырғасын қайта жаңарту болды. Ол сондай-ақ Суй империясын ең үлкен аумақтық шегіне жеткізген бірнеше әскери жорықтарға бұйрық берді, олардың бірі – Чампаны бағындыру, нәтижесінде мыңдаған Суй әскері безгекке шалдығып қайтыс болды. Бұл жорықтар, сондай-ақ Гогурёға қарсы бірқатар сәтсіз науқандар империяны банкротқа дейін жеткізіп, халықты көтеріліске итерді. Солтүстік Қытайдағы жағдай ушыққан кезде император Ян өзінің соңғы күндерін Цзяндуда (江都, қазіргі Янчжоу, Цзянсу) өткізді, онда оның әскери қолбасшысы Ювэнь Хуацзи бастаған төңкеріс кезінде тамыр-таныр жолымен өлтірілді. Өзінің жетістіктеріне қарамастан, император Ян дәстүрлі тарихшылар тарапынан Қытай тарихындағы ең зұлым патшалардың бірі және Суй әулетінің салыстырмалы түрде қысқа билігіне себепкер деп есептеледі. Оның Гогурёға қарсы сәтсіз жорықтары, оларды жүзеге асыру үшін жасалған әскери жинаулар, осы соғыстарды қаржыландыру үшін салықтардың өсуі және осы салықтардың нәтижесінде туған азаматтық наразылықтар әулеттің құлауына әкелді.

Emperor of China from 604 to 618

Emperor Yang of Sui (隋煬帝, 569 – 11 April 618), personal name Yang Guang (楊廣), alternative name Ying (英), Xianbei name Amo (阿摩), also known as Emperor Ming of Sui (隋明帝) during the brief reign of his grandson Yang Tong, was the second emperor of the Sui dynasty of China. Emperor Yang's original name was Yang Ying, but he was renamed by his father, after consulting with oracles, to Yang Guang. Yang Guang was made the Prince of Jin after Emperor Wen established the Sui dynasty in 581. In 588, he was granted command of the five armies that invaded the southern Chen dynasty and was widely praised for the success of this campaign. These military achievements, as well as his machinations against his older brother Yang Yong, led to him becoming crown prince in 600. After the death of his father in 604, generally considered, though unproven, by most traditional historians to be a murder ordered by Yang Guang, he ascended the throne as Emperor Yang. Emperor Yang, ruling from 604 to 618, committed to several large construction projects, most notably the completion of the Grand Canal, and the reconstruction of the Great Wall. He also ordered several military expeditions that brought Sui to its greatest territorial extent, one of which, the conquest of Champa, resulted in the death of thousands of Sui soldiers from malaria. These expeditions, along with a series of disastrous campaigns against Goguryeo, left the empire bankrupt and the populace in revolt. With northern China in turmoil, Emperor Yang spent his last days in Jiangdu (江都, in modern Yangzhou, Jiangsu), where he was eventually strangled in a coup led by his general Yuwen Huaji. Despite his accomplishments, Emperor Yang is generally considered by traditional historians to be one of the worst tyrants in Chinese history and the reason for the Sui dynasty's relatively short rule. His failed campaigns against Goguryeo, and the conscriptions levied to man them, coupled with increased taxation to finance these wars, and civil unrest as a result of this taxation, ultimately led to the downfall of the dynasty.

Өмірбаян

Ян Гуан 569 жылы Солтүстік Чжоу императоры Ву билік еткен кезде дүниеге келді. Оның ата-анасы Суй герцогы Ян Цзянь және Ян Цзяньнің әйелі герцогиня Дугу Циэлуо болды; анасының әкесі Дугу Син, көрнекті әскери генерал және жоғары лауазымды шенеунік болған. Ол Ян Ённан кейін туған екінші ұлы еді, және кем дегенде бір үлкен әпкесі болды – Янг Лихуа, ол 573 жылы император Вудың мұрагер ханзадасы Ювен Юнның (кейіннен император Сюань) әйелі атанды. Ол жастық шағында әдемі және ақылды деп есептелді, ал Ян Цзянь мен герцогиня Дугудың ұлдарының ішінде оны ең жақсы көретін. Солтүстік Чжоу кезеңінде Ян Цзяньнің еңбегінің арқасында ол Янмен герцогы атағын алды. 580 жылы император Сюань қайтыс болғаннан кейін Ян Цзянь регент ретінде билікті қолға алды. 581 жылы ол император Сюаньның ұлы (конкубина Чжу Маньюэден туған), император Цзиннен тақты өз қолына өткізіп, Солтүстік Чжоуды жойды және Суй әулетін император Вэнь ретінде құрды. Император Вэнь Ян Ёнді мұрагер ханзада етіп тағайындады, ал қалған ұлдарын императорлық ханзадалар етіп бекітті. Осылайша Ян Гуан Цзинь ханзадасы атағын иеленді.

Джин ханзадасы ретінде

581 жылы император Вэнь Ян Гуанды Бин провинциясының (并州, шамамен қазіргі Тайюань, Шанси) коменданты етіп тағайындады. 582 жылы император Вэнь Бин провинциясында өзінің үкіметінің атқарушы бюросының бөлімшесін (尚書省, Шаншу Шэн) құрып, оның басшысы болып Ян Гуанды тағайындады. Ол ресми Ван Шаоны (王韶) басшының орынбасары етіп тағайындады және Ян Гуанға көмектесті. 582 жылы император Вэнь өзінің вассалы Батыс Лян императоры Миннің (Сяо Куй) қызын Ян Гуанның әйелі және ханшайымы болуға алды. Ян Гуан оны жақсы көріп, құрметтеді. 584 жылы Суйдың кейбір әскери және дипломатиялық жеңістерінен кейін Туюэдің Шаблуе ханы Ашина Шетту Суйға бағынды. Ян Гуан император Вэньге Ашина Шеттудің ұсынысын қабылдамай, Туджуге үлкен шабуыл жасауды ұсынды, бірақ император Вэнь бас тартты. 585 жылы Ашина Шетту өзінің бағынышты хандарының бірі Дату хан Ашина Дианжуедің шабуылына ұшыраған кезде, император Вэнь Ян Гуанды Ашина Шеттуге көмекке жіберді. 588 жылы император Вэнь Ян Гуанның штабын Шоучуньға (壽春, қазіргі Луань, Анхуй) көшіріп, оны сол жердегі комендант және сол жерде құрылған атқарушы бюроның басшысы етіп тағайындады. 588 жылы қыста император Вэнь қарсыласы Чэнь әулетіне үлкен шабуыл жасады. Ян Гуан, оның інісі Ян Цзюнь және генерал Ян Су операцияның үш негізгі бөлімін басқарды, ал Ян Гуан шығыс бөлімін, сондай-ақ жалпы операцияны басқарды. Басты лауазымды адам Гао Цзюнь Ян Гуанның көмекшісі болды. 589 жылдың көктемінде Ян Гуанның қол астындағы генералдар Хан Циньху (韓擒虎) және Херуо Би (賀若弼) Янцзы өзенінен өтіп, Чэнь астанасы Цзяньканға жақындады. Көп ұзамай, Херуо Чэнь генералы Сяо Мохэні жеңгеннен кейін, Цзянькан құлдырап, Чэнь императоры Чэнь Шубао тұтқындалды. Ян Гуан, Чэн Шубаоның сүйікті кәнизағы Чжан Лихуаға қызығушылық танытқан көрінеді, Гао Цзюньның ұлы Гао Дехунды (高德弘) Гао Цзюньге Чжан Лихуаны ұстауға бұйрық беруге жіберді. Оның орнына Гао Цзюнь Чжан Лихуаны Шан патшасы Чжоудың зұлым әйелі Даджимен салыстырып, оның басын шауып тастады. Содан кейін Ян Гуан Гаоға қатты наразы болып, мысқылдап былай деді: "Жақсылыққа жақсылықпен жауап беру керек делінеді. Мен Гао ханға кейін ақымды төлеймін". Ян Гуанның бұйрықтары бойынша Чэнь Шубаоның сүйікті лауазымды адамдары, оның ішінде Ши Вэньцин (施文慶), Шэнь Кэцин (沈客卿), Ян Хуяланг (陽慧朗), Сюй Си (徐析) және Цзи Хуэйцин (暨慧景) қаза қылды. Халық Ян Гуанның іс-әрекетіне риза болды. Алайда, Чэнь Шубао мен оның кланы мүшелеріне мейірімділік танытылды, ал Ян Гуанның өтініші бойынша Чэнь Шубао әлі берілмеген Чэнь генералдарына хат жіберіп, оларды соған көндіруге тырысты, олар көбінесе солай етті. Сол жылы Ян Гуанның әскері оларды астанаға - Чанъанға алып барды. Чэнь Шубаоны Вэнь императорына ұсыну рәсімінде Ян Гуан сарайға бірінші кіріп, император Вэнь Ян Гуанға сәнді күймелерді, жылқыларды, киімдерді және жаде тастарын сыйлады. Кейін Ян Цзюньге Ян провинциясының (содан кейін қазіргі Янчжоу, Цзянсу) комендант лауазымы берілді, ал Ян Гуан Бин провинциясына қайтарылды. 590 жылы император Вэнь Ян Цзюнь мен Ян Гуанның қорғаныс бекеттерін алмастырып, Ян Гуанды Ян провинциясына қайтарып берді. 594 жылы Ян Гуан император Вэньді Тай тауына құрбандық шалуға шақырды. Бұл императорлар үшін дәстүрлі рәсім, бірақ ол сирек орындалатын. Император Вэнь дәстүрлі рәсімдерді қабылдамады, бірақ Тай тауында аздаған рәсімдер өткізді. 600 жылы көктемде, қазір Туюэ ханы болған Ашина Дианджуе шекараға шабуыл жасағанда, император Вэнь Ян Гуанды, Ян Су Юэ герцогін, Ян Гуанның бауыры Ян Лянг Хан ханзадасын және Ши Вансуй (史萬歲) Тайпин герцогін Туюэге қарсы жіберді. Олар Ашина Дианджуеге қарсы күшейіп, Суй қолдаған Цинь ханы Ашина Ранганы қорғады. 600 жылы Ян Гуанның ағасы Ян Ён өзінің ысырапшылдығы (император Вэньге ұнамай) және көптеген кәнизактары (император Дугуға ұнамай) үшін император Вэнь мен император Дугудың ықыласынан айырылды. Ал Ян Гуан тек қана Сяо ханшайымын сүйетінін айтып, ақшасын аямайды. (Ян Гуанның кәнизактары болған, бірақ ол олай емес деп ойлады және егер олар жүкті болса, ол әйелдерін аборт жасауға мәжбүр етті деп жазылған.) Ян Гуан, Ян Ённың өзін өлтіруге бел буғанын айтып, Дугу ханшайымын одан әрі ашуландырады. Сол себепті ханшайым Ян Ёнды биліктен алып тастауды шешті. Ян Гуан өзінің серіктесі Ювен Шуға Ян Судың ағасы Ян Юэді (楊約) Янг Су мен Янг Ённың қарым-қатынасы жақсы болмағандықтан, Янг Ён император Вэннің орнын басса, олардың отбасысы қауіпте болады деп сендірді. Соңында Ян Гуан Ян Ённың серігі Цзи Вэйді (姬威) Янг Ённың мемлекетке қарсы қастандық жасағанын айыптауға мәжбүр етті. Император Вэнь Ян Суға тергеу жүргізуді тапсырды, ал Ян Гуан мен Ян Су Ян Ёнға қарсы дәлелдер жасады. Император Вэнь Ян Ёнды тақтан түсіріп, оның орнына Ян Гуанды қойды, Ян Ёнды Ян Гуанның қадағалауымен үй қамауына алды. Ян Гуан кейін Ян Ённың ата-анасын қайта көруге жасаған барлық әрекеттерін тоқтатты.

Also in 581, Emperor Wen made Yang Guang the commandant at Bing Province (并州, roughly modern Taiyuan, Shanxi), in charge of the provinces north of the Yellow River. In 582, Emperor Wen set up a branch of the executive bureau of his government (尚書省, Shangshu Sheng) at Bing Province and made Yang Guang its head. He made the official Wang Shao (王韶) the deputy head and had him assist Yang Guang. Later in 582, Emperor Wen took a daughter of his vassal Emperor Ming of Western Liang (Xiao Kui) to be Yang Guang's wife and princess. It was said that Yang Guang loved and respected her. In 584, after some Sui military and diplomatic victories, Tujue's Shabolüe Khan Ashina Shetu submitted to Sui. Yang Guang suggested to Emperor Wen that he rejected Ashina Shetu's overture and launch a major attack on Tujue, but Emperor Wen refused. In 585, with Ashina Shetu under attack from one of his subordinate khans, the Datou Khan Ashina Dianjue, Emperor Wen in fact sent Yang Guang to aid Ashina Shetu. In 588, Emperor Wen moved Yang Guang's headquarters to Shouchun (壽春, in modern Lu'an, Anhui), and made him the commandant there as well as the head the branch of the executive bureau established there. In winter 588, Emperor Wen launched a major attack on the rival Chen dynasty. Yang Guang, his brother Yang Jun, and the general Yang Su were in command of the three main prongs of the operation, with Yang Guang in command of the eastern prong as well as the overall operation. The key official Gao Jiong served as Yang Guang's assistant. In spring 589, the generals Han Qinhu (韓擒虎) and Heruo Bi (賀若弼), both under Yang Guang, crossed the Yangtze River and approached the Chen capital Jiankang. Soon, after Heruo defeated the Chen general Xiao Mohe, Jiankang fell, and the Chen emperor Chen Shubao was captured. Yang Guang, apparently fascinated by Chen Shubao's favorite concubine Consort Zhang Lihua, sent Gao Jiong's son Gao Dehong (高德弘) to order Gao Jiong to hold Consort Zhang. Instead, Gao Jiong, comparing Consort Zhang to Daji (the wicked wife of King Zhou of Shang), beheaded her. Yang Guang thereafter resented Gao greatly, stating sarcastically, "It has been said, 'You should repay every good deed done to you.' I will repay Duke Gao later." By Yang Guang's orders, several of Chen Shubao's favorite officials, who were considered reasons for Chen's downfall, including Shi Wenqing (施文慶), Shen Keqing (沈客卿), Yang Huilang (陽慧朗), Xu Xi (徐析), and Ji Huijing (暨慧景), were executed. It was said that the people praised Yang Guang for his actions. Chen Shubao and his own clan members, however, were treated with kindness, and at Yang Guang's request, Chen Shubao sent letters to Chen generals who had not yet surrendered to persuade them to do so, and they largely did. Later that year, Yang Guang's forces escorted them to the capital Chang'an. At the ceremony to present Chen Shubao to Emperor Wen, Yang Guang marched into the palace first, and Emperor Wen bestowed on Yang Guang decorated wagons, horses, clothing, and jade. Afterwards, Yang Jun was given the Yang Province (then moved to modern Yangzhou, Jiangsu) commandant post, and Yang Guang was returned to Bing Province. In 590, Emperor Wen swapped the defense posts of Yang Jun and Yang Guang, returning Yang Guang to Yang Province. In 594, Yang Guang urged Emperor Wen to offer sacrifices to Mount Tai—a traditional ceremony for emperors, but one that was rarely carried out. Emperor Wen rejected the elaborate traditional ceremonies, but did carry out a reduced ceremony at Mount Tai. In spring 600, with Ashina Dianjue, who had by now become Tujue's khan, attacking the borders, Emperor Wen sent Yang Guang, Yang Su the Duke of Yue, Yang Guang's brother Yang Liang the Prince of Han, and Shi Wansui (史萬歲) the Duke of Taiping, against Tujue, and they were largely successful against Ashina Dianjue, protecting the Qimin Khan Ashina Rangan, whom Sui supported, from Ashina Dianjue's attack. By 600, Yang Guang's older brother Yang Yong had lost the favors of Emperor Wen and Empress Dugu—over his wastefulness (which displeased Emperor Wen) and his having many concubines (which displeased Empress Dugu). Yang Guang, by contrast, pretended to be frugal and loving only Princess Xiao. (It was written that Yang Guang did have concubines, but he pretended that he did not, and that he forced his concubines to have abortions if they became pregnant.) Yang Guang further inflamed Empress Dugu by informing her that she believed that Yang Yong was determined to kill him eventually. Empress Yang thus resolved to remove Yang Yong. Yang Guang further had his associate Yuwen Shu persuade Yang Su's brother Yang Yue (楊約) that, because Yang Su's relationship with Yang Yong was not good, that their family would be in peril should Yang Yong succeed Emperor Wen. Finally, Yang Guang also had Yang Yong's associate Ji Wei (姬威) accuse Yang Yong of plotting treason. Emperor Wen had Yang Su investigate, and Yang Guang and Yang Su manufactured evidence against Yang Yong. Emperor Wen deposed Yang Yong and replaced him with Yang Guang, putting Yang Yong under house arrest under Yang Guang's watch. Yang Guang later prevented Yang Yong from all attempts of seeing his parents again.

Тақ мұрагері ретінде

Көптеген адамдар Янг Гуан ханзадалық мәртебесін сақтап қалу үшін әрекеттерін жалғастырғанына сенеді. Осыған қатысты кең таралған әңгімелер төмендегідей:

602 жылы оның інісі, Шу патшасы Ян Сю, И провинциясының (шамамен қазіргі Чэнду, Сычуань) басшысы болды және оның үлкен ресурстары болды. Янг Гуан Ян Сюдың жасаған қателіктерінің, әсіресе ысырапшылдығының куәліктерін жинап, оларды Янг Суға император Вэнге жеткізу үшін берді. Император Вэн Ян Сюды астанаға шақырды және Янг Суды тергеуге жіберді, сондай-ақ Янг Гуан мен Янг Су Ян Сюға қарсы жаңа куәліктер ойлап тапты. Император Вэн Ян Сюдың мәртебесін төмендетіп, үй қамауына алды. Сондай-ақ 602 жылы Дугу императрицасы қайтыс болды. Янг Гуан үлкен қайғыға батқандай болып, көптеген тағамдардан бас тартты, бірақ жеке өмірінде әдеттегідей тамақтанды. 604 жылы император Вэн демалыс сарайы Рэньшу сарайында (仁壽宮, қазіргі Баоджи, Шэньси) ауырып, қайтыс болды. Дегенмен, дәстүрлі тарихшылар тікелей дәлелдердің жоқтығын мойындаса да, император Вэннің Янг Гуанның бұйрығымен өлтірілгенін айтады (төменде қараңыз). Янг Гуан Ян Юеді Ян Ёнды өлтіруге жібергеннен кейін, император Вэннің қайтыс болғанын жариялап, император Ян ретінде таққа отырды.

Ерте билік

Император Янға қарсы оның ағасы Ян Лян көтеріліс ұйымдастырды, ол сол кезде Бин провинциясының коменданты еді. Оған генералдар Ван Куй (王頍) және Сяо Мохе қолдау көрсетті. Ян Лян 19 провинциядан қолдау алды, бірақ император Янмен бүкіл империяны бақылау үшін күресуге тырысу ма, әлде тек Сары өзеннің солтүстік аймағына ғана назар аудару ма, деген тұтас жоспары болмады. Алғашқы табыстарына қарамастан, Ян Лянның шабуылдары тоқтап қалды. Император Ян оған қарсы Ян Суды жіберді, ол Ян Лянның Бин провинциясындағы штаб-пәтеріне тез жетіп, Сяоны тұтқынға алды және Ян Лянды бас игізуге мәжбүр етті. Император Ян Ян Лянды өлімге кеспеді, оны қарапайым азаматқа дейін төмендетіп, өмірінің соңына дейін түрмеге қамады. 604 жылдың қысында император Чанъань географиясы оның денсаулығына зиянды деген сиқыршы Чжанчоу Тайидің (章仇太翼) сөздеріне сене отырып, Луоянға кетіп, оны шығыс астанасы деп жариялады және содан кейін Чанъаньға сирек оралды. Ол Луоянды нақты астана ету қажеттіліктеріне сәйкес ірі құрылыс жобаларын жүргізуді бұйырды және өзінің үлкен ұлы, Цзинь ханзадасы Ян Чжаоға Чанъаньды тапсырды. Ол бірнеше жүз мың жас жігітті шақырып, Луоян аймағын қоршауға арналған ұзын шаңқау қазуға бұйырды, оны қорғаныс периметрі ретінде пайдалануды көздеді. Сондай-ақ, әйелдер мен қызметшілерді басты салығынан босатуды және ерлерді тек 21 жасқа толғанда ересектер деп санауды (яғни әскери қызметке шақыруды) бұйырды. 605 жылдың көктемінде император Ян әйелін, ханшайым Сяоны императорлық дәрежеге көтерді, ал Ян Чжаоны ханзада етіп тағайындады. Ол сондай-ақ әскери коменданттар лауазымдарын жойды. Ол сол кезде император Сяоның бауыры Сяо Конгты, Жу герцогін (Батыс Лянның соңғы императоры) жақсы көріп, оны және оның көптеген туыстарын маңызды лауазымдарға тағайындап, оған Лян герцогінің жоғары атағын берді. 605 жылдан бастап император Ян көптеген құрылыс жобаларын бастады, соның ішінде Луояндағы император сарайының құрылысы ерекше сәнді деп сипатталды. Бұдан басқа, ол көптеген адамдарды Тоңжы каналын (通濟渠) салуға шақырды, ол Луоянды Сары өзенмен және Сары өзенді Хуай өзенімен байланыстырды, сондай-ақ Хуай өзенін Янцзы өзенімен байланыстыратын Хан каналын (邗溝) қайта құруға шақырды. Ақырында Қытайдың Ұлы каналына айналатын екі канал бес ай ішінде салынып бітті, бірақ жұмыс істеген адамдардың 40-50% өмірін жоғалтты. Император Ян империяның әр аймағына барып, империяның жағдайын білу үшін, тиімді басқару үшін империяның әр аймағын аралап шығу үшін империяның айналасында 40-қа жуық екінші дәрежелі сарайлар салуды бұйырды. 605 жылдың күзінде Тоңжы және Хан каналдары аяқталғаннан кейін император Ян империяның әртүрлі бөліктеріне 11 (әскери науқандарды есептегенде) сапардың біріншісін жасады. Ол Ян провинциясының астанасы Цзяндуға барды. 605 жылы хитан тайпалары Ин провинциясына (營州, қазіргі Чжаоян, Ляонин) шабуыл жасаған кезде император Ян ресми Вей Юньцзи (韋雲起) Ашина Ранганның тужуе әскерлерін хитанға шабуылдауға шақырды. Хитан әскерлері күтпеген жерден шабуылға ұшырап, жеңілді. 606 жылы жазда ханзада Ян Чжао Луоянға келген кезде ауырып, көп ұзамай қайтыс болды. Император Ян өзінің билігінің қалған кезеңінде тағы бір мұрагер ханзадасын тағайындамады, Ян Чжаоның ұлдары Ян Тан (楊倓), Ян Тонг және Ян Юн императорлық ханзадалар болып жарияланды, ал бастапқыда екінші ұлы Ян Цзяньді (Ци ханзадасы, Император Вэньмен бірдей таңбасы емес) де-факто мұрагер деп қарастырды, Луояннан кеткен кезде Ян Цзяньге Луоянды басқаруды тапсырды. Император Ян құрметтейтінін білдірген, бірақ шын мәнінде қорқатын Ян Су да 606 жылы жазда қайтыс болды. Сондай-ақ 606 жылы император Ян Луоянның жанында екі үлкен азық-түлік қоймасын - Луокоу қоймасын (洛口倉) және Хуйлуо қоймасын (回洛倉) салуды бұйырды. 607 жылдың көктемінде Ашина Ранган Луоянға император Янға келді. Сондай-ақ 607 жылдың көктемінде Ювэнь Шудың ықпалымен император Ян Ян Ённың сегіз ұлын өлімге кесті. 607 жылдың жазында император Ян провинцияларды жойды және оларды округтерге ауыстырды. Сонымен қатар, ол әкесі құрған бес негізгі бюролық жүйені қайта ұйымдастырды, негізгі бюролардың төртеуін сақтап қалды - атқарушы бюро (尚書省, Шаншу Шэн), емтихан бюросы (門下省, Менся Шэн), заң шығару бюросы (內史省, Неиши Шэн), сарай кітапханасы, евнух бюросын жойып, оны сарай бюросымен (殿內省, Дианней Шэн) ауыстырды. Ол үш қосымша тәуелсіз агенттік пен бес тәуелсіз бөлім құрды. Ол сондай-ақ император әскерін 16 корпусқа бөлді. Ол үш деңгейлі абыройлы атақтарды жойды - графтар, виконттар және барондар, тек кенәздер, герцогтар және маркизалар қалды. Сондай-ақ 607 жылдың жазында император Ян солтүстік провинцияларға сапарға шықты, Чанъаньден Цзиньянға (晉陽, Бин провинциясының астанасы) императорлық тас жол салды. Содан кейін ол Ашина Ранганның императорлық шатырына жеке барып, оның бағыну және адалдық танытуы император Янның оған көптеген құрмет пен байлық сыйлауына себеп болды. Аға шенеуніктер Гао Цзюн, Ювэнь Би (宇文弼) және Хэруо Би жеке түрде наразылық білдірген кезде, император Ян олардың сын-ескертпелерін анықтап, оларды өлтірді, сондай-ақ Ашина Ранганға артық сыйлық беруден оны тыйып тұрған Су Вэйді де қызметінен шеттетуге мәжбүр болды. (Дәстүрлі тарихшылар Гао Цзюннің өлімін 589 жылы Чэнь Шубаоның әйелі Чжанды тірі қалдырудан бас тартуына байланыстырады.) Сяо Конг Хэруо Бимен тығыз достық қарым-қатынаста болғандықтан және Сяолар қайтадан көтеріліс жасауы мүмкін деген қауесет тарағандықтан, мистикалық император Ян Сяо Конгты да қызметінен шеттетуге мәжбүр болды. Цимин Ян Диді Юлинда барды. Сондай-ақ 607 жылы Пэй Цзюдің ықпалымен император Ян Сию мемлекеттерімен қарым-қатынасты қайта жаңартты. 608 жылдың көктемінде император Ян бір миллионнан астам адамды Хуанхэден Чжуо округіне (涿郡, қазіргі Бейжің) дейін Yongji каналын (永濟渠) салуға шақырып алды. Жеткілікті адам болмағандықтан, ол әйелдерді де шақыруға мәжбүр болды. 608 жылы, Суй шенеунігі Цюи Цзюньсудың (崔君肅) көндіруімен, Батыс Тужуе ханы (Ашина Ранганның батыс қарсыласы), Хэшана ханы Ашина Даман, анасы хан болғандықтан, Суйге вассал ретінде бағынды. Алайда, 608 жылы император Ян Жапония императорынан келген деп саналатын хат алды, Дуолисибигу (多利思比孤, қазіргі Шоток принці), «Күн шығатын жердің Ұлы Падишаһы, күн батқан жердің Ұлы Падишаһына, денсаулығыңыз жақсы болсын» деді. Оның сөзін немқұрайлылық деп есептеген император Ян болашақта «мұңғажайлы» хаттарды өзіне жібермеуді бұйырды. Сондай-ақ 608 жылы, бастапқыда әйелдерге байланысты даулар (Ян Цзяньнің император Ян өзі қалаған әйелді алғаны) және аң ауру (Ян Цзяньнің күзетшілері император Янның күзетшілерінен аң ауруда жақсырақ болғандықтан), император Янның Ян Цзяньмен қарым-қатынасы нашарлай бастады. Ол Ян Цзяньнің заңдарды бұзуын тергеп, Ян Цзяньнің Ян Чжаоның үш ұлын қарғыс арқылы өлтіргенін анықтады. Ашуға мініп, император Ян Ян Цзяньнің серіктерін өлімге кесті және жер аударды, бірақ Ян Цзяньді қызметтен шеттетуге бармады, бірақ осы сәттен бастап Ян Цзянь саяси аренада көп әсер ете алмады. Пэй Цзю Туюхунды шабуылдау үшін Тиеле тайпаларын көндірді, нәтижесінде Туюхунның Бусабуо ханы Мурон Фуюнь қашуға мәжбүр болды. Мурон Фуюнь бастапқыда Суйге бағынуды ойлады, император Ян Ювэньді әскермен қарсы алуға жіберді...

An immediate challenge that Emperor Yang faced was a rebellion by his brother Yang Liang, then the commandant at Bing Province, who was encouraged by the generals Wang Kui (王頍) and Xiao Mohe. Yang Liang received support from 19 provinces, but lacked a coherent plan as to whether to try to challenge Emperor Yang for the control of the entire empire, or just the region north of the Yellow River. After some initial successes, Yang Liang's offenses stalled. Emperor Yang sent Yang Su against him, and Yang Su proceeded quickly to Yang Liang's headquarters at Bing Province, capturing Xiao and forcing Yang Liang to surrender. Emperor Yang did not execute Yang Liang, but reduced him to commoner rank and imprisoned him for the rest of his life. In winter 604, believing in the words of the sorcerer Zhangchou Taiyi (章仇太翼) that the geography of Chang'an was not conducive to his health, Emperor Yang went to Luoyang, designating it as the eastern capital, and would rarely return to Chang'an thereafter. He ordered that major construction projects be carried out at Luoyang, commensurate with the necessities of having it as the actual capital, and he left his oldest son, Yang Zhao the Prince of Jin, in charge of Chang'an. He conscripted several hundred thousands of young men to dig a lengthy trench to surround the Luoyang region, intending that it serve as a defense perimeter. He also ordered that women and servants be exempted from head taxes, and that men would only be considered adults (i. e., subject to conscription) when they turn 21. In spring 605, Emperor Yang created his wife Crown Princess Xiao empress, and Yang Zhao as crown prince. He also abolished the offices of military commandants. He, at this time, trusted Empress Xiao's brother Xiao Cong the Duke of Ju (Western Liang's last emperor) and made him, as well as many of her other relatives, important officials, creating him the greater title of Duke of Liang. Starting in 605, Emperor Yang also started a massive number of construction projects—including the building of the imperial palace at Luoyang, described to be particularly luxurious. Further, he conscripted a large number of men to build the Tongji Canal (通濟渠), connecting Luoyang with the Yellow River and connecting the Yellow River with the Huai River, as well as to rebuild the Han Canal (邗溝), connecting the Huai River and the Yangtze River. The two canals, which would eventually become parts of the Grand Canal of China, were said to be constructed within five months, but at substantial cost of life—40% to 50% of the men employed. Emperor Yang also ordered that some 40 secondary palaces be built around the empire, so that he could visit the various provinces, arguing that he needed to do so to see the conditions of the empire so that he could govern effectively. In fall 605, after the completion of the Tongji and Han Canals, Emperor Yang carried out the first of 11 (counting military campaigns) tours that he would eventually undertake of various parts of the empire, going to Jiangdu—the capital of Yang Province, where he had been commandant previously—on an imperial ship that was said to be sufficiently large and luxurious to serve as floating palaces. Also in 605, when Khitan tribes attacked Ying Province (營州, roughly modern Zhaoyang, Liaoning), Emperor Yang had the official Wei Yunqi (韋雲起) requisition Tujue troops under Ashina Rangan to attack Khitan. The Khitan forces were caught by surprise and defeated. In summer 606, Yang Zhao the Crown Prince became ill while visiting Luoyang, and soon died. Emperor Yang would not create another crown prince for the rest of his reign, creating Yang Zhao's sons Yang Tan (楊倓), Yang Tong, and Yang You imperial princes, while initially apparently tacitly considering his second son, Yang Jian the Prince of Qi (note different character than Emperor Wen) the de facto successor, leaving Yang Jian in charge of Luoyang whenever he would be away from Luoyang. Yang Su, whom Emperor Yang pretended to respect but actually feared, also died in summer 606. Also in 606, Emperor Yang ordered that two massive food storages—the Luokou Storage (洛口倉) and the Huiluo Storage (回洛倉) – be constructed near Luoyang. In spring 607, Ashina Rangan visited Emperor Yang at Luoyang. Also in spring 607, at the instigation of Yuwen Shu, Emperor Yang had Yang Yong's eight sons put to death. In summer 607, Emperor Yang abolished provinces and changed them to commanderies. At the same time, he reorganized his father's governmental system of having five main bureaus, keeping four of the main bureaus—the executive bureau (尚書省, Shangshu Sheng), the examination bureau (門下省, Menxia Sheng), the legislative bureau (內史省, Neishi Sheng), the Palace Library – while abolishing the eunuch bureau and replacing it with the palace bureau (殿內省, Diannei Sheng). He established three additional independent agencies and five independent departments. He also organized the imperial army into 16 corps. He abolished three levels of noble titles—the counts, the viscounts, and the barons—keeping only the princes, the dukes, and the marquesses. Also in summer 607, Emperor Yang embarked on a tour of the northern provinces, building an imperial highway from Chang'an to Jinyang (晉陽, the capital of Bing Province). He then personally visited the imperial tent of Ashina Rangan, whose display of submission and loyalty caused Emperor Yang to bestow much honor and wealth on him. When the senior officials Gao Jiong, Yuwen Bi (宇文弼), and Heruo Bi privately expressed disapproval, Emperor Yang discovered their criticism and put all of them to death, while removing Su Wei, who also discouraged him from giving excessive rewards to Ashina Rangan, from his post. (Traditional historians attribute Gao's death to Gao's refusal to keep Chen Shubao's Consort Zhang alive in 589.) As Xiao Cong had a deep friendship with Heruo Bi, and there had been rumors that the Xiaos would rise again, the superstitious Emperor Yang also removed Xiao Cong from his post. Qimin visited Yangdi at Yulin. Also in 607, at the instigation of Pei Ju, Emperor Yang reopened relations with Xiyu states. In spring 608, Emperor Yang conscripted over a million men to construct the Yongji Canal (永濟渠), from the Yellow River to Zhuo Commandery (涿郡, roughly modern Beijing). It was said that there were not enough men, and he started conscripting women as well. In 608, after persuasion by the Sui official Cui Junsu (崔君肅), the Western Tujue khan (Ashina Rangan's western rival), the Heshana Khan Ashina Daman, whose mother was Han, submitted to Sui as a vassal. However, also in 608, Emperor Yang received a letter claiming to be from the Emperor of Japan, Duolisibigu (多利思比孤, now commonly believed to be Prince Shōtoku), stating, "The Son of Heaven where the sun rises, to the Son of Heaven where the sun sets, may good health be with you." Displeased by what he saw as insolence, he ordered that in the future, "insolent" letters from other states not be submitted to him. Also in 608, initially over disputes over women (Yang Jian's having taken a concubine that Emperor Yang himself wanted) and hunting (Yang Jian's guards having been much more successful than Emperor Yang's guards at hunting), Emperor Yang's relationship with Yang Jian began to deteriorate. He ordered investigations into Yang Jian's violation of laws, and discovered that Yang Jian had used witchcraft to curse Yang Zhao's three sons. In anger, Emperor Yang executed and exiled a number of Yang Jian's associates, but he did not depose Yang Jian, although from this point on Yang Jian did not exert much influence on the political scene. In 608 as well, Pei Ju persuaded the Tiele tribes to attack Tuyuhun, forcing Tuyuhun's Busabuo Khan Murong Fuyun to flee. Murong Fuyun initially considered submitting to Sui, and Emperor Yang sent Yuwen with an army to welcome him. However, when Murong Fuyun changed his mind, Yuwen attacked him and seized much of Tuyuhun's people. When Murong Fuyun fled further, Emperor Yang had his forces seize Tuyuhun's territory, establishing four commanderies, to be populated with exiles.

Ата өлтіру туралы дау

Сол кезде император Вэньдің өлімі аурудың салдарынан басқа ештеңе емес деп айтылмаса да, Тан әулетінің кезеңінен бастап, император Вэнь император Янның бұйрығымен өлтірілді деп болжалды. Нейтральды тарихшылар, тікелей дәлел жоқ деп мәлімдегенде, оны шындық деп қабылдады. Мысал ретінде Сунь династиясының тарихшысы Сима Гуанның "Зицзи Тонгцзянь" кітабында, әдетте, Қытай тарихындағы ең сенімді, бірақ екінші реттік дереккөздердің бірі болып саналады. Ол император Вэньдің өлімі туралы айтып, император Вэньдің билігі туралы түсініктеме бергеннен кейін, келесідей мәлімет берді: Императрица Вэньсянь [яғни, императрица Дугу] қайтыс болғаннан кейін, император Вэнь Чэнь ханшайымы (Сюаньхуа ханым) мен Цай ханшайымы (Ронгхуа ханым) екеуіне де үлкен қолдау көрсетті. Чэнь ханның әйелі Чэнь императоры Сюаньның қызы. Консорт Цай Даньяңнан (қазіргі Нанкин, Цзянсу) шыққан. Император Реншоу сарайында ауырып, төсек тартып жатты. Ян Су, Шаншу Шенгтің сол жақ басшысы, Лю Шу, қорғаныс министрі, хан ханшайым Ланлингтің күйеуі ретінде император Вэннің күйеу баласы, және Yuan Yan, соттың әкімшісі, бәрі оған қатысты. Император мұрагер ханзадаға Дабао залында тұру үшін сарайға кіруді бұйырды. Тақ мұрагері император қайтыс болған жағдайда алдын ала күзету керек деп ойлады, сондықтан ол Янг Судан қандай күзету шараларын қолдану керектігін сұрап, жеке құпия хат жазды. Янг Су өзінің қауіпсіздік шараларын егжей-тегжейлі баяндап, хат жазды, бірақ қас-қабақ оны императорға жіберді. Патша қатты ашуланды. Бір күні таңертең Чен ханшайым латринага барады. Янг Гуан оның сұлулығына қарсы тұра алмады, оны ұстап алды, онымен жыныстық қатынас жасағысы келді. Ол қарсылық көрсетіп, императорға қашып кетті. Император оның уайымға ұшырауына таңғалып, одан сұрады; ол жылап: "Абданша ханзада маған ұятсыздық жасады" деп мәлімдеді. Патша қатты ашуланып, төсегін ұрып-соғып: "Анау! Маңызды істерді қалай тапсырамын? Дугу мені құртты!" Содан соң Лю мен Юаньды шақырып алып: "Баламды шақырыңдар!" - деп бұйырды. Олар мұрагер ханды шақырып алмақ болған еді, ол: "Ян Ён!" - деп жауап берді. Лю мен Юань жарлық жазу үшін сарайдан шығып кетті. Янг Су бұл туралы естігенде, мұрагер ханзадаға хабарлап, содан кейін император Лиу мен Юаньды тұтқындап, Жоғарғы соттың түрмесіне қамауға алу туралы жарлық жасады. Шығыс сарайдың күзетшілері (яғни, мұрагер ханның күзетшілері) Реншу сарайының күзетшілерін қорғауды өздеріне алу үшін шақырылды. Сарайға кіруге және одан шығуға тыйым салу үшін қауіпсіздік шаралары қолданылды. Ювен Шу мен Гуо Ян [郭衍] командалық міндетін атқарды. Сонымен қатар, хан сарайындағы штабтың орынбасары Чжан Хен [張衡] императордың сарайына кіріп, оның медициналық қажеттіліктеріне көңіл бөледі. Жан барлық қыздар мен евнуктерді үйден қуып жіберді. Көп ұзамай император қайтыс болды. Кейіннен оның қалай өлгені туралы әртүрлі пікірлер айтылды. Ханзада Чен мен сарайдағы басқа әйелдер мұны естігенде, бір-біріне үрейленіп қарап, қорқып дірілдеді. Күн батқанда хан ханзада ханзаданың өзі бекіткен алтын қорапты алып, ханзада Ченге жеткізу үшін евнукті жіберді. Консорт Чен оны көргенде, ішіне улы зат кіргеніне сеніп, қатты қорқып, оны ашуға батылы бармады. Бірақ Естер оны ашып, киелі шатырдың қақпағын ашпақ болды. Оның орнына қорапта бірнеше тонксин түйіндері (同心結, махаббат орнауы) бар еді. Сонда оның қызметші әйелдері: "Біліп қойыңдар, өлім құтқарылды!" - деп қуанып, бір-біріне жылап-сықтанып көңілдерін көтерді. Қайын жұбайы Чен ұялып, ашуланып, қорапқа отыра берді. Қыздар оны евнухтың алдында иіліп тағзым етуге мәжбүрледі. Сол түні хан ханшайымы Чен ханшайымына өзімен жыныстық қатынасқа түсуді бұйырды. Бұл оқиғаның егжей-тегжейлі нұсқалары, негізінен, Чжан Хенгтің өзі император Вэнді көкірекке ұрып, қабырғаларын сындырып өлтіргенін айтады. Император Вэнь император Янның бұйрығымен өлтірілген деген теорияны жақтаушылар, сондай-ақ, император Вэнь қайтыс болғаннан кейін, император Ян Чэнь мен Цайды өзінің кәнизактары ретінде қалай қабылдағанын қоса алғанда, басқа да айғақтарға назар аударды. 612 жылы Жаң императорының ықыласынан айырылып, жазаға тартылғаннан кейін, Жаң өлтіру алаңында: "Мен оған не істедім, сондықтан ұзақ өмір сүре аламын ба?" - деп қайғырады. Түрме бастығы, өзі де кісі өлтіру теориясына сенген көрінеді, бірден құлағын жауып, егжей-тегжейін естімеу үшін, Жанды дереу өлтірді. Олар Лю Шу мен Юань Янның жер аударылғанын және Ян Ённың император Вэнь қайтыс б...

While no allegations were made at the time that Emperor Wen's death was anything other than the result of illness, starting from the time of the succeeding Tang dynasty, it was generally assumed that Emperor Wen was killed on Emperor Yang's orders—although more neutral historians generally assumed it to be true while stating that there was no direct evidence. An example is the Song dynasty historian Sima Guang's Zizhi Tongjian, generally considered one of the most reliable, albeit secondary, sources in Chinese history, which, after mentioning Emperor Wen's death and giving a commentary on Emperor Wen's reign, then gave this account:

After Empress Wenxian [(i. e., Empress Dugu)] died, Emperor Wen greatly favored both Consort Chen (the Lady Xuanhua) and Consort Cai (the Lady Ronghua). Consort Chen was the daughter of Emperor Xuan of Chen. Consort Cai was from Danyang [(丹楊, in modern Nanjing, Jiangsu)]. The Emperor grew ill at Renshou Palace, and was bedridden. Yang Su, the left head of the Shangshu Sheng, Liu Shu [(柳述)], the minister of defense [(Emperor Wen's son in law as the husband of his daughter Yang Awu (楊阿五) the Princess Lanling)], and Yuan Yan [(元巖)] the court administrator, were all attending to him. The Emperor ordered the Crown Prince to enter the palace to stay at Dabao Hall [(大寶殿)]. The Crown Prince thought that precautions needed to be taken in case of the Emperor's death, and therefore he personally wrote a secret note to inquire of Yang Su what precautions to take. Yang Su wrote a return note detailing his security precautions, but by error the palace attendants delivered it to the Emperor. The Emperor was greatly displeased. Further, one morning, Consort Chen was going to the latrine. Yang Guang could not resist her beauty, and grabbed her, wanting to have sexual relations with her. She resisted and fled back to the Emperor. The Emperor was surprised by her anxiety and asked her; she shed tears and stated, "The Crown Prince was being indecent to me." The Emperor was shocked and angry, pounding the bed and stating, "Animal! How can I give him the important affairs? Dugu destroyed me!" He then summoned Liu and Yuan, telling them, "Summon my son!" They were about to summon the Crown Prince when he clarified, "Yang Yong!" Liu and Yuan left the palace to write the edict. When Yang Su heard this, he reported to the Crown Prince, and thereafter an edict of the Emperor was forged to arrest Liu and Yuan and detain them at the jail at the Supreme Court. The guards of the Eastern Palace [(i. e., the Crown Prince's guards)] were summoned to take over security from the Renshou Palace guards. Security measures were instituted to disallow entry into or exit out of the palace. Yuwen Shu and Guo Yan [(郭衍)] were put in command. Further, the deputy chief of staff for the Crown Prince's palace, Zhang Heng [(張衡)] entered the Emperor's palace to attend to his medical needs. Zhang expelled all of the ladies in waiting and the eunuchs. Soon thereafter, the Emperor died. Thereafter, there were different views as to how he died. When Consort Chen and the other women of the palace heard of this, they stared at each other in fear and shook with fear. At dusk, the Crown Prince sent a eunuch with a small gold box, personally sealed by the Crown Prince, to be delivered to Consort Chen. When Consort Chen saw it, she, believing that there was poison inside, was very fearful, and did not dare to open it. Only after the eunuch urged her did she open it. Instead, the box contained several tongxin knots [(同心結, a decoration showing love)]. Her ladies in waiting were relieved and became happy, stating to each other, "Finally, death is avoided." Consort Chen, in shame and anger, sat down and refused to accept the box. The ladies in waiting forced her to bow to the eunuch. That night, the Crown Prince ordered Consort Chen to have sexual relations with him. More detailed versions of the story largely alleged that Zhang Heng personally killed Emperor Wen by pounding his chest and breaking his ribs. The advocates for the theory that Emperor Wen was killed on Emperor Yang's orders also pointed to other circumstantial evidence, including how immediately after Emperor Wen's death Emperor Yang took Consorts Chen and Cai as his concubines. Further, after Zhang lost Emperor Yang's favors and eventually was executed in 612, Zhang lamented at the execution field, "What did I do for him that I can expect to live long?" The warden, apparently believing in the murder theory himself, immediately covered his ears to avoid hearing any details and had Zhang immediately executed. They further pointed out how Liu Shu and Yuan Yan were exiled and Yang Yong executed immediately following Emperor Wen's death. However, particularly in more recent times, some historians have questioned this theory. They pointed out that in the most official histories written not long after (the Book of Sui and the History of Northern Dynasties), no allegations of patricide was levied against Emperor Yang in either Emperor Wen's or Emperor Yang's biographies, or Zhang's, even though many other accusations were made of Emperor Yang's misrule. Indeed, they pointed out the origin of the murder theory appeared to come from the Daye Lüeji (大業略記) by the early Tang author Zhao Yi (趙毅), in whose version of the story, Consort Cai, not Consort Chen, was the concubine involved. They also pointed out that all of the circumstantial evidence had other plausible explanations—and that, indeed, why were Liu and Yuan not killed if they knew the truth? However, the idea that Emperor Wen was killed on Emperor Yang's orders has become ingrained in the traditional Chinese mindset, although the truth might never be known.

Қабір

2013 жылдың сәуірінде Янчжоу қаласында император Янның қабірі табылды. Янчжоудың Ханцзян ауданында тұрғын үйлер салу жұмыстары кезінде екі кірпішпен қапталған қабірлер анықталды. Батыс қабірден табылған тас жазуда "Суй әулетінің қайтыс болған императоры Янның қабір эпитафийі" (隋故煬帝墓誌) деп жазылған, бұл қабірдің император Янға тиесілі екенін көрсетеді. Екінші қабір императордың әйеліне арналған болуы мүмкін, бірақ ол әлі толықтай қазылмаған. Қабірдің көлемі 4,98 × 5,88 метрді құрайды, бұл сол дәуірдегі көптеген бейімдеушілердің қабірлерінен кішкентай. Қытай археологтарының пікірінше, қабірдің кішкентай болу себебі – император төңкеріс кезінде Янчжоуға қашқанда күрт қайтыс болғандықтан, әсем қабір салуға уақыт болмаған.