Кіріспе
Дүние жаратылысы туралы мифтер
Дүние жаратылысы туралы мифтер аясында Бесінші әлем – АҚШ және Мексикадағы бірнеше жергілікті халықтар түсіндіретіндей, қазіргі әлемді сипаттайды. Мифтің басты идеясы – Бесінші әлемге дейін төрт жаратылыс және құрып жойылу циклы болғандығын айтады. Бұл жаратылыс туралы әңгіме көбінесе ежелгі Мезоамерика мәдениеттерінің мифологиялық, космологиялық және эсхатологиялық сенімдері мен дәстүрлеріне негізделген.
Ацтек мифологиясы
Ацтек мифологиясына сәйкес, қазіргі әлем төрт цикл – туу, өлім және қайта жаралудан тұрады. Әрбір әлем жойылғанда, ол бір құдайдың құрбандығы арқылы жаңадан туылады. Сол құдайдың құрбандығы жаңа күннің, жаңа әлемнің пайда болуына себеп болады. Бұл аңыз кейде "Бес Күннің Аңызы" деп аталады. Яғуарлар, дауыл, от жаңбыры және су тасқыны алғашқы төрт күнді жойды. Төртінші күн жойылғаннан кейін, құдайлар жиналып, жаңа күн болу үшін құдайды таңдауға кірісті. [[Теццицтекатл, мақтанғақ және тәкаппар құдай, өзінің құрбандығын ұсынды. Бірақ, қалған құдайлар ең кішкентай және қарапайым Нанахуатзинге көбірек ұнады. Құдайлар зор от жақты, бірақ соңғы сәтте Текуцизтекатл ауырсынудан қорқып, отқа секіруден бас тартты. Оның орнына Нанахуатзин отқа секірді. Нанахуатзиннің құрбандығынан ұялған Текуцизтекатл оның ізінен отқа түсті. Аспанда екі күн шықты, бірақ олар тым жарқырады. Құдайлар Текуцизтекатлдің жарығын сөндіру үшін оған қоянды лақтырып жіберді, ол айға айналды. Сондықтан ацтектер айда қоян бар дейді. Олардың дүниетанымында үлкен қарыздылық сезімі болды. Қанды құрбандықтар – nextlahualli, яғни қарызды төлеудің жиі қолданылатын тәсілі еді. Францискан монахы Бернардино де Сахагун Мезоамерика туралы этнографиясында құрбан болған адамның "өз қызметін атқарған" екенін жазды.
Jaguars, a hurricane, fire rain, and a flood destroyed the first four suns. After the fourth sun was destroyed the gods gathered to choose a god to become the new sun. [[Tecciztecatl, a boastful and proud god, offered himself up for sacrifice. However, the rest of the gods favored Nanahuatzin, the smallest and humblest god. The gods built a grand fire, but at the last second Tecuciztecatl refused to jump into the fire because he was too afraid of the pain. Instead, Nanahuatzin jumped in the fire. Embarrassed by Nanahuatzin’s sacrifice, Tecuciztecatl followed him into the fire. The two suns rose in the sky, but they were too bright. The gods threw a rabbit at Tecuciztecatl to dim his light, and he turned into the moon. This is the reason why the Aztec people say there is a rabbit that lives on the moon. Their worldview held a deep sense of indebtedness. Blood sacrifice was an often used form of nextlahualli or debt payment. Franciscan Friar Bernardino de Sahagún wrote in his ethnography of Mesoamerica that the victim was someone who "gave his service.”
Навахо мифологиясы
Оңтүстік-батыстағы хопилердің көршілері болған навахолар өздерінің жаратылыс мифтерінде пуэбло халқының пайда болу аңыздарының элементтерін қолданады. Навахо жаратылыс мифі Киелі кітаптағы Жаратылыс кітабына параллель келеді. Алғашқы Ибраһимдік әлем туралы түсінік навахолардың әлем туралы түсінігіне ұқсас. Бұл әлемде жер – мұхиттың үстінде қалқып жүзетін құрлық, ал оның үстін күмбез тәрізді аспан жабады. Күмбез аспан жер мен мұхитқа көкжиек бойындағы жиегімен қақпақ сияқты жарасады. Навахо жаратылыс мифі өмірдің төрт бұрынғы әлем арқылы дамуын, содан кейін адамдар бесінші және қазіргі әлемге жеткенін көрсетеді. Адамдар бұрынғы төрт әлемнен өте келе эволюциядан өтті. Олар төртінші әлемде адамға айналғанға дейін жәндіктер мен түрлі жануарлар болып өмір сүрді. Төртінші әлемге келгеннен кейін Бірінші Адам қанағаттанбады. Жер шөлейт еді. Ол бір қамыс отырғызды, ол төртінші әлемнің төбесіне дейін өсті. Бірінші Адам баджерді қамысқа жіберді, бірақ ол үстіне жетпес бұрын су тамшылай бастады, сондықтан ол қайта оралды. Содан кейін бір шегіртке қамысқа көтерілді. Шегіртке маңдайына екі қиылысқан жебеден бас киім жасады. Барлық құдайлардың көмегімен шегіртке бесінші әлемге жетті. Ол саздан өтіп, суға жеткенде, қара құстың өзіне қарай жүзіп келе жатқанын көрді. Құс шегірткеге, егер ол сиқырлы күш таба алса ғана қалуы мүмкін екенін айтты. Шегіртке басындағы жебелерді алып, оларды қабығы мен жүрегінің арасынан өткізді. Қара құс шегірткенің үлкен күші бар екеніне көз жеткізіп, суды өзімен бірге алып, жүзіп кетті. Шегіртке төменгі әлемге қайта оралды. Екі күн өткен соң күн жоқ болды. Бірінші Адам баджерді қайтадан бесінші әлемге жіберді. Баджер су тасқынынан сазға толы болып оралды. Бірінші Адам желдің бес басшысына сыйлық ретінде түркіз тастар жинады. Олар сыйлыққа риза болды және бесінші әлемді құрғатты. Баджер қайтып келгенде ол құрғақ жерге шыққан деді. Сондықтан Бірінші Адам қалған адамдарды жоғарғы әлемге бастап барды. Осылайша, құдайлардың тікелей көмегімен адамдар ацтектердің жаратылыс мифіндегідей бесінші әлемге жетті. Барлық адамдар төменгі әлемдерден келгеннен кейін Бірінші Адам мен Бірінші Әйел бір жағына тау арыстанын, екінші жағына қасқырды орналастырды. Олар халықты екі топқа бөлді. Бірінші топ басшысы ретінде қасқырды таңдады. Тау арыстаны екінші топтың басшысы болды. Тау арыстанының басшылығын таңдаған адамдар Жердің халқы болды. Қасқыр басшылығындағы адамдар жануарларға айналды. Навахо аңыздары – ұрпақтан ұрпаққа ауызша беріліп келе жатқан әңгімелер. Бұл оқиғаның әр түрлі нұсқалары бар – кез келген ауызша әңгімеде болатындай – бірақ айырмашылықтары шамалы. Бұрынғы үш әлемде де адамзат жойылды, соғыстар мен зиянды іс-әрекеттерге ұшырады. Әңгіменің ең көп таралған нұсқасында Жәндік әже (Kookyangso'wuuti) көкке қамыс өсірді, ол төртінші әлемде сипапуда, кішкентай туннельде немесе өлшемдер аралық өткелде пайда болды. Бір әлемнің соңы жақындағанда сипапу хопилерді әлемнің келесі кезеңіне бастап барады.