Кіріспе
Польша тарихының 18-19 ғасырлардағы бір қыры – Польшадағы Ағарту дәуірінің идеялары Батыс Еуропаға қарағанда кешірек дамыды, себебі поляк буржуазиясы нашар болды, ал шляхтаның (әулетті ақсүйектердің) мәдениеті (сарматизм) және Польша-Литва мемлекетінің саяси жүйесі (Алтын бостандық) терең дағдарысқа ұшырады. Польша Ағарту дәуірі 1730-40 жылдары басталды, Польша королі Станислав Август Понятовскийдің (18 ғасырдың екінші жартысы) тұсында өркендеді, Польшаның үшінші бөлінісімен (1795) – ұлттық трагедия болған оқиға, қысқа мерзімге сезімтал туындылар жазуға түрткіс берді – және 1822 жылы аяқталды, одан кейін Романтизм кезеңі басталды.
The ideas of the Age of Enlightenment in Poland were developed later than in Western Europe, as the Polish bourgeoisie was weaker, and szlachta (nobility) culture (Sarmatism) together with the Polish–Lithuanian Commonwealth political system (Golden Liberty) were in deep crisis. The period of Polish Enlightenment began in the 1730s–40s, peaked in the reign of Poland's king, Stanisław August Poniatowski (second half of the 18th century), went into decline with the Third Partition of Poland (1795) – a national tragedy inspiring a short period of sentimental writing – and ended in 1822, replaced by Romanticism.
Тарих
Польша ағартушылығы Батыс Еуропаның классикалық ағартушылық қозғалыстарымен көптеген ортақ қасиеттерді бөлісе отырып, көптеген маңызды аспектілерде олардан ерекшеленді. Батыс ағартушылығының көп бөлігі зорлықпен салынған абсолюттік монархиялар тұсында қалыптасты және көбірек еркіндік үшін күреске бағытталды. Батыс ойшылдары Монтескье ұсынған биліктің бөлінуі мен теңгерімін арқасында монархтарының дерлік шексіз билігін шектеуді қалаған. Дегенмен, Польша ағартушылығы мүлдем басқа жағдайда дамыды. Польшаның саяси жүйесі абсолюттік монархияға керісінше болды: Польша патшалары сайланды және олардың билігі өте әлсіз болды, ал көптеген өкілдіктер парламентке (Сеймге) тиесілі болды. Польша реформалары жүйесін анархияға айналдырған заңдарды жоюға ұмтылды, бұл Сеймдегі консенсус дауыс берудің (liberum veto) теріс пайдаланылуынан туындады, бұл одақты, әсіресе Веттин әулеті тұсында, Польшаны Еуропадағы маңызды ойыншыдан көрші елдердің құрылысына айналдырды. Осылайша, Франция мен Пруссиядағы ағартушылар өз монархтарының билігіне көбірек бақылау мен тепе-теңдік қажеттігі туралы жазғанда, Польша ағартушылығы тым көп бақылау мен тепе-теңдік салдарынан туындаған зәбір-золымдыққа қарсы күреске бағытталды. Олардың айырмашылықтары осымен шектелмеді. Батыс ағартушылық қозғалысында қала тұрғындары мен буржуазия басымдық құрды, ал Комонвелтте реформаторлардың көпшілігі шляхтадан (әулеттен) шықты. Комонвелт шляхтасы (халықтың 10% құрайды) теңдік идеясын өзінің мәдениетінің негіздерінің бірі деп есептеді және реформаторлар оны басқа әлеуметтік топтарға тарату үшін күресті. Діни төзімділік шляхтаның идеалы болды.
1791 жылғы Конституция
Бұл кезеңнің идеялары нәтижесінде 1791 жылғы 3 мамырдағы Конституция және басқа да реформалар (әлемдегі алғашқы білім министрлігі – Ұлттық білім беру комиссиясының құрылуы сияқты) пайда болды, олардың мақсаты Одақты заманауи конституциялық монархияға айналдыру болды. Саяси реформаларға жасалған тырашалар азаматтық соғыс (Тарговица конфедерациясы) және Одақтың көрші елдерінің әскери араласуы салдарынан сәтсіз аяқталып, Польшаның бөлінуіне әкелді. Бірақ сол кезеңнің мәдени әсері поляк мәдениетін көп жылдар бойы сақтап қалды. Классицизм 18 ғасырда Польшаға келді. Польшада жұмыс істеген ең белгілі сәулетшілер мен суретшілер: Доминик Мерлини, Ян Христиан Камсетцер, Шимон Богомил Цуг, Станислав Завадский, Ефрем Шрегер, Антонио Корацци, Якуб Кубицкий, Кристиан Пиотр Айгнер, Вавржинец Гуцевич және Бертель Торвальдсен. Алғашқы кезең – Станислав стилі деп аталды, одан кейін толықтай тыйым салынды және Конгресс Польшасы классицизмі кезеңі басталды. Станислав дәуірінің ең танымал ғимараттарына Варшавадағы Корольдік сарай (Доминик Мерлини мен Ян Христиан Камсетцерлердің қайта құрауы), Судағы сарай, Кроликарния және Яблоннадағы сарай жатады. Конгресс Польшасы кезеңінен Коньепольский сарайы, Варшавадағы Санкт-Александр шіркеуі, Пулавыдағы Сибиль ғибадатханасы және Ланкут сарайын қайта құру ең танымал туындылары болып табылады. Конгресс Польшасының жетекші тұлғасы Антонио Корацци болды. Корацци Варшавадағы Банк алаңының кешенін, Қазынашылық, Кіріс және Үкімет комиссиясының ғимараттарын, Сташиц сарайын, Мостовский сарайын жобалап, сондай-ақ Ұлы театрдың дизайнын жасады.