Ұлыбритания мемлекеттік зейнетақысы: түрлері мен ережелері

Кіріспе

Ұлыбритания үкіметінің зейнетақысының түрі

Мемлекеттік зейнетақы – Ұлыбритания үкіметінің зейнетақы жүйесінің бір бөлігі болып табылатын әлеуметтік төлем. Төлемдер мөлшері адамның жасына және оның зейнетақы жарналарының тарихына байланысты өзгеріп отырады. Қазіргі таңда, белгілі бір мөлшерде жарамды жарналары бар кез келген адам оған үміткер бола алады.

Мемлекеттік базалық зейнетақы

Мемлекеттік базалық зейнетақы (сатылы зейнетақы, мемлекеттік табысқа байланысты зейнетақы схемасы және мемлекеттік екінші зейнетақымен қатар) 1951 жылғы 6 сәуірге дейін туған ер адамдарға және 1953 жылғы 6 сәуірге дейін туған әйелдерге төленетін жәрдемақы. Төленетін ең жоғары сома аптасына 169,50 фунт стерлингті құрайды (2024 жылғы сәуір – 2025 жылғы сәуір).

Жаңа мемлекеттік зейнетақы

Жаңа мемлекеттік зейнетақы 1951 жылдың 6 сәуірінде немесе одан кейін туған ер адамдарға және 1953 жылдың 6 сәуірінде немесе одан кейін туған әйелдерге төленетін жәрдемақы. Төленетін ең жоғары сома аптасына 221,20 фунт стерлингті құрайды (2024 жылдың сәуірі – 2025 жылдың сәуірі).

1975 жылға дейінгі жүйе

Ұлттық сақтандыру жүйесі 1975 жылы өзгергенге дейін, жарна төлеу ережелері біршама өзгеше болды. Осы жәрдемақыны алу үшін адам кемінде 3 білікті жыл (156 апта) (1948 жылдың шілдесіне дейін 2 жыл) жарна төлеуі керек еді, сондай-ақ 16 жасынан бастап немесе 1948 жылдың 5 шілдесінен бастап, немесе сақтандырылатын жұмысын бастаған күнінен бастап, жылдық орташа еңбек 50 аптаға жетеуі тиіс болды.

Зейнетақыны көтеру

Мемлекеттік базалық зейнетақы бойынша төленетін жәрдемақылар Ұлыбританияда және Ұлыбританиямен әлеуметтік қамсыздандыру туралы келісімге қол қойған кейбір шет елдерде тұратын зейнеткерлерге жыл сайын сәуір айында өсіріледі. Бұл зейнетақылардың барлығы 2010–2015 жылдардағы коалициялық үкімет енгізген "үштік құлып" кепілдігімен қорғалады, яғни жәрдемақы жыл сайын бағаның жылдық инфляциясы, орташа табыс өсімі немесе кепілдендірілген 2,5% ең төменгі мөлшерінің ең жоғарысы бойынша көтеріледі. Сәуір айында күшіне енетін өсім, өткен жылдың қыркүйек айындағы тұтыну бағасы индексі (ТБИ) инфляциясымен және мамыр мен шілде айлары аралығындағы апталық табыстың орташа жылдық өсімімен анықталады. 2022 жылғы өсім үшін "үштік құлып" бір жылға екілік құлыпқа ауыстырылды, орташа табыс элементі алынып тасталды. Бұл, 2020 жылғы табыс көрсеткіштеріне Covid-19 пандемиясының әсерінен туындаған статистикалық аномалия болды деп үкімет санайтындықтан жасалды. 2023 жылдың қарашасында The Trussell Trust 2023 жылы Ұлыбританиядағы жалғыз ересек адамның лайықты өмір сүруі үшін жылына кем дегенде 29 500 фунт стерлинг қажет екенін есептеді, бұл 2022 жылғы 25 000 фунт стерлингтен жоғары. Қазіргі уақытта келісімдері жоқ елдерде (оның ішінде көптеген Ұлттар Достастығы елдері) тұратын зейнеткерлердің зейнетақылары Ұлыбританиядан кеткен күні немесе зейнетақыға өтініш берген күні қолданылған мөлшерлеме бойынша тоқтатылады, егер екіншісі кейінірек болса.

Кейінге қалдыру

Мемлекеттік зейнетақыны толыққандай жасқа жеткен кезде алуды кейінге қалдыруға болады. 2016 жылдың 6 сәуіріне дейін толыққандай жасқа жеткен адамдар үшін, зейнетақы талап етілмеген әрбір 5 апта үшін 1%-ға (жыл сайын шамамен 10,4%) өседі. Балама ретінде, зейнетақысын кейінге қалдырған зейнеткерлер біржолғы төлем мен күшейтілмеген зейнетақыны алуға құқылы. Біржолғы төлем – алынбаған зейнетақы төлемдерінің сомасына Англия Банкінің базалық ставкасынан 2% жоғары жылдық пайыз қосылған сома. 2016 жылдың 6 сәуірінде немесе одан кейін толыққандай жасқа жеткен адамдар үшін, зейнетақы талап етілмеген әрбір 9 апта үшін кейінге қалдырылған зейнетақы 1%-ға өседі (жыл сайын шамамен 5,8%).

Есептеулер

Мемлекеттік зейнетақының негізгі мөлшері жеке тұлғаның Ұлттық сақтандыру тіркеліміне негізделеді. Ұлттық сақтандыру төлемдері жасалған әрбір жыл – талапқа сай жыл деп аталады. 2023–2024 жылдары талапқа сай жыл болу үшін, егер сіз жұмыскер болсаңыз, кем дегенде 6396 фунт стерлинг, ал егер сіз жеке кәсіпкер болсаңыз, 6725 фунт стерлинг табыс тапқан болуыңыз керек, сондай-ақ осы табысқа негізделген Ұлттық сақтандыру жарналарын төлеген (немесе есепке алынған) болуыңыз қажет. Мемлекеттік зейнетақының мөлшері толық мөлшерлемені талапқа сай жылдардың санына көбейтіп, толық мөлшерлеме алу үшін қажетті жылдардың санына бөлу арқылы есептеледі. 1945 жылдың 6 сәуірінен бұрын туған еркектерге толық мемлекеттік зейнетақы алу үшін 44 талапқа сай жыл, ал 1950 жылдың 6 сәуірінен бұрын туған әйелдерге 39 жыл қажет болды; кез келген мемлекеттік зейнетақы алу үшін жеке тұлғаға толық зейнетақы алу үшін қажетті талапқа сай жылдардың 25 пайызы қажет болды. 2010 жылдың 6 сәуірінен 2016 жылдың 5 сәуіріне дейін 1945 жылдың 5 сәуірінен кейін туған еркектер мен 1950 жылдың 5 сәуірінен кейін туған әйелдерге толық мемлекеттік зейнетақы алу үшін 30 талапқа сай жыл қажет болды, ал мемлекеттік зейнетақы алу үшін бір талапқа сай жыл жеткілікті болды. 2016 жылдың 6 сәуірінен бастап толық жаңа мемлекеттік зейнетақы алу үшін 35 талапқа сай жыл қажет. Егер зейнеткер жұмынан шығып, жеке зейнетақы схемасына қатысқан болса, мемлекеттік зейнетақы мөлшері төмендетілуі мүмкін. Толық тіркелмеген талапқа сай жылдары бар жеке тұлғалар зейнетақы мақсатында тіркелмесін арттыру үшін ерікті Ұлттық сақтандыру жарналарын төлеуге құқылы. Кейбір жағдайларда, мысалы, аптасына 20 сағаттан артық мүгедек күтуге немесе жұмыссыздық немесе ауру жәрдемақысын алуға, Ұлттық сақтандыру кредиттерін алуға болады. 1961 жылдың сәуірінен 1975 жылдың сәуіріне дейін төленген Ұлттық сақтандыру жарналары шағын кезеңдік зейнетақы алу құқығын береді. 1978 жылдың сәуірінен 2002 жылдың сәуіріне дейін төленген Ұлттық сақтандыру жарналары Мемлекеттік табысқа байланысты зейнетақы схемасынан қосымша зейнетақы алу құқығын береді, бірақ егер жеке тұлға осы шарттан "шығып кеткен" болса, бұл өте аз болады. 2002 жылдың сәуірінен бастап Ұлттық сақтандыру жарналары қосымша мемлекеттік екінші зейнетақыны құрайды.

The basic State Pension is based on the National Insurance record of the individual. Each year that National Insurance was paid is called a qualifying year. For 2023–2024 to be a qualifying year you need to earn at least £6396 if you are an employee, or £6725 if you are self employed, and have paid (or been credited with) National Insurance contributions based on these earnings. The amount of the basic State Pension received is calculated by multiplying the full rate by the number of qualifying years and dividing by the number of years needed for the full rate. Men born before 6 April 1945 needed 44 qualifying years for a full basic State Pension, and women born before 6 April 1950 needed 39 years; to get any State Pension, an individual needed 25 per cent of the qualifying years required for a full pension. From 6 April 2010 until 5 April 2016, men born after 5 April 1945 and women born after 5 April 1950 needed 30 qualifying years for a full Basic State Pension, with a single qualifying year required to get any State Pension. Since 6 April 2016, 35 qualifying years are needed to receive the full new state pension. State Pension amounts can be reduced if the pensioner was in a contracted out works pension scheme. Individuals with less than a full record of qualifying years, may elect to pay voluntary National Insurance contributions, in order to boost their record for pension purposes. People in certain circumstances, such as caring for a severely disabled person for more than 20 hours a week or claiming unemployment or sickness benefits, can claim National Insurance credits. NI contributions paid between April 1961 and April 1975 result in an entitlement to a small Graduated Retirement pension. NI contributions paid between April 1978 and April 2002 result in an entitlement to an additional pension from the State Earnings Related Pension Scheme, although this will be very small if the individual was "contracted out" of this arrangement. Since April 2002 NI contributions have earned an additional State Second Pension.

Ерлі-зайыптылар

2016 жылдың сәуірінен бұрын күйеуі немесе әйелінің Ұлттық сақтандыру жарналары есебінен қосымша негізгі мемлекеттік зейнетақы алуға болады (осы қосымша зейнетақы В санатындағы зейнетақы деп аталады). Егер әйелдің А санатындағы негізгі мемлекеттік зейнетақысы толық мемлекеттік зейнетақының 60 пайызынан кем болса, ол мемлекеттік зейнетақы алу жасына жеткен кезде күйеуі зейнетақы жасына жеткен соң, күйеуінің А санатындағы негізгі мемлекеттік зейнетақысының 60 пайызына дейін зейнетақысы қосымша төленеді. 1945 жылдың 5 сәуірінен кейін туған ерлер өз әйелдерінің зейнетақы жарналары бойынша В санатындағы зейнетақыны алуға құқылы. Сол сияқты, 2010 жылдың 6 сәуірінде немесе одан кейін мемлекеттік зейнетақы алу жасына жеткен азаматтық серіктестер де осы негізде В санатындағы зейнетақы алуға құқылы. Жаңа мемлекеттік зейнетақы жүйесінде ерлі-зайыптыларға төмендетілген зейнетақы алуға мүмкіндік қарастырылмаған, себебі адамдардың еңбек өмірі ұзарып, жеке жарналарының тіркелген деректері болады деп күтілуде.

Зейнетақыны толықтыру

Ерлі-зайыпты, кішкентай балалары бар әйелдер мен күтім қызметін атқарушылар Ұлттық сақтандыру үлесі бойынша есепке алынатын мерзімдерді иелене алады. Аз қамтамасыз етілген немесе жеткілікті жұмыс өтілі жоқ зейнеткерлер Зейнетақы жәрдемақысына үміткер бола алады. 80 жастан асқан адамдарға аптасына 25 пенс көлемінде "жасқа қосымша" төлемақы беріледі.

2014 жылғы зейнетақы туралы заң

Үкімет бастапқыда 2017 жылдың сәуірінде негізгі мемлекеттік зейнетақы мен екінші мемлекеттік зейнетақыны бірыңғай, белгілі бір сомадағы зейнетақымен алмастыруды ұсынды. 2011 жылдың сәуірінде «жасыл кітап», ал 2013 жылдың қаңтарында «ақ кітап» жарияланды. Екінші мемлекеттік зейнетақыға қатысты жинақталған құқықтар жоғалмайды. 2013 жылғы бюджетте бірыңғай деңгейлі зейнетақыны енгізу мерзімі бір жылға ықшамдалып, 2016 жылғы 6 сәуірге ауыстырылды. Жаңа «бір деңгейлі» мемлекеттік зейнетақының сомасы аптасына 144 фунт стерлингті құрайды (2012/13 жылғы шарттар бойынша). Егер адамның 35 жылдық еңбек өтілі болса, ол аптасына 144 фунт стерлинг алады, сонымен қатар, егер ол аптасына 37 фунт стерлингтен жоғары екінші мемлекеттік зейнетақы жинаған болса (бұл қазіргі негізгі мемлекеттік зейнетақы мен ұсынылған белгілі бір сомадағы зейнетақы арасындағы айырмашылық), «қорғалған соманы» қосымша алады. Бірақ, егер ол екінші мемлекеттік зейнетақы жүйесінен (немесе оның бұрынғысы, мемлекеттік табысқа байланысты зейнетақы жүйесінен) «келісімшарт бойынша» шығып, кішірек Ұлттық сақтандыру жарналарын төлеген болса, «қайтарым сомасы» шегеріледі.