Жылқыларды үйрету әдістері және негіздері

Кіріспе

Жылқыға мінез-құлықты үйрету әдістері

Жылқыны баптау – адамның бұйрығымен белгілі бір мінез-құлықтарды орындауға үйрету үшін қолданылатын әртүрлі тәжірибелерді қамтиды. Жылқылар күнделікті күтімге және ат спорты салаларына – мысалы, ат жарысы, дрессаж немесе секіру сияқты жарыстарға, сондай-ақ мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін терапиялық мақсатта атпен жүруге дайындалады, осы арқылы оларды адамдармен басқаруға ыңғайлы етеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, жылқылар соғыс, шаруашылық, спорт және көлік мақсаттары үшін бапталған. Бүгінде жылқыны баптаудың көп бөлігі оны түрлі ойын-сауық және спорттық ат спортына пайдалы етуге бағытталған. Жылқылар кинодағы каскадерлік жұмыстардан бастап полиция және қоғамдық тәртіп сақтау, цирктегі ойын-сауықтар мен жылқымен жүргізілетін психотерапия сияқты арнайы жұмыстарға да үйретіледі. Жылқыны баптаудың әртүрлі әдістері және тіпті осы әдістерді сипаттау үшін қолданылатын кейбір сөздерге қатысты көптеген пікір қақтығыстары бар. Кейбір техникалар қатал деп есептеледі, ал басқалары мейірімдірек және гуманистік деп саналады. Дегенмен, әртүрлі баптау әдістемелерін егжей-тегжейлі қарастыру осы мақаланың шегінен тыс, сондықтан төменде жалпы, негізгі принциптер сипатталған. Осы мақаланың "Тағы қараңыз" бөлімінде жылқы баптаудың әртүрлі мектептері мен техникалары туралы толық ақпаратқа сілтемелер берілген.

Кезеңдер

Тренингтің мақсатына қарамастан, көптеген жылқылар белгілі бір мамандыққа дайындау үшін жасалған қадамдар сериясынан өтеді.

Телдерді және жас жылқыларды оқыту

Жас үй жануарларының көпшілігі туған кезде немесе өмірінің алғашқы күндерінде қолға алынады, бірақ кейбіреулері анасынан немесе анасынан айырылғаннан кейін ғана қолға алынады. Балаларды туғаннан бастап қолға алуды жақтағандар кейде балаларды өмірінің алғашқы күндері мен апталарында өмір бойы көретін көптеген іс-әрекеттерге таныстыру үшін «импринтинг» концепциясын қолданады. Туылғаннан кейін бірнеше сағат ішінде, импринтингтен өткен жабырқаққа адам қолымен бүкіл денесіне тиісіп, аяқтарын көтеріп, оны адамның қолы мен дауысына үйретеді. Ал кейбіреулер жабырқақты анасымен байланысын нығайту үшін алғашқы бірнеше сағат немесе күндер бойы жалғыз қалдыруды жөн көреді. Дегенмен, тіпті импринтингті қолдамайтындар да, жабырқақ әлі де емізіп жүргенде және адам оны оңай жеңе алмайтын кезінде онымен жұмыс істеуді маңызды деп санайды. Осылайша, жас жануарға адамнан ешқандай зиян келмейтінін және адамды құрметтеу керектігін үйрету керек. Ол әлі де өте жас болса да, кейін өмірінде қажет болатын дағдыларды үйрене алады. Бірінші жылдың соңында, оған бау кигізіп, адаммен жүруге, бұйрық бойынша тоқтауға және байланып тұруға үйрету керек. Жас жылқыны қарапайым күтімге, сондай-ақ вакцинация және құртсыздандыру сияқты ветеринариялық күтімге дайындау керек. Оның аяқтарын ұстап, қырқуға үйрету қажет. Жас жылқы өмір бойы қажет болатын барлық негізгі дағдыларды үйренуі керек, соның ішінде: даладан ұстап алу, жылқы тіркемесіне тиеу және қозғалған немесе шулы заттардан қорқуды жеңу. Сондай-ақ, ол адамның күнделікті іс-әрекеттерінің шуы мен қыжылдауына, мысалы, автокөліктерді көруге, радио тыңдауға және т.б. дағдылануы керек. Бірінші жылы үйретілетін жоғары деңгейдегі дағдыларға оның үстіне жамылғы кигізуге, электр қырқышпен қырқуға және шлангтан сумен жууға үйрену жатады. Жабырқақ бастау және тоқтату үшін негізгі дауыстық командаларды үйренуі мүмкін, кейде ол қолмен немесе конформация кластарында көрсету үшін аяқтарын дұрыс қоюға үйренеді. Егер осы тапсырмалар орындалса, жас жылқы арқасына, ішіне немесе аузына бірдеңе салынғанда қорқымайды. Кейбір адамдар, философиялық көзқарастан немесе уақыт жетіспеуіне байланысты, жабырқақ әлі емізіп жүргенде оны көп қолға алмайды, бірақ тояқты анасынан айырғаннан кейін тояқты бұзу және жылқыны алғашқы жылында оқытудың басқа міндеттерін бастайды. Тояқты айырған кезде кішігірім және тояқты бұзуға қатысты аргумент – жас жылқы анасынан бөлінудің салдарынан туындаған дағдарыста адаммен өмірінің кейінгі кезеңіне қарағанда тояқты айырғанда оңай байланысады. Кейде негізгі бауырмалдықтар бірінші жылы аяқталмайды, бірақ жылқы бір жасқа толғанда жалғасады. Бір жасар жылқылар тояқтан айырылғандарға қарағанда үлкен және болжау қиын, сонымен қатар олар көбінесе жыныстық жетілудің алғашқы белгілеріне байланысты оңай алаңдайды. Дегенмен, олар әлі де өте сезімтал, және өте жылдам және епті болса да, олар ересектердегідей толық күшке ие емес. Көбінесе екі мен төрт жас аралығында, жас жылқыларды мінуге жеткілікті жасқа жеткенше, оларды мүлдем қолға алмастан, барлық жердегі жаттығуларды және мінуге арналған жаттығуларды бір уақытта аяқтау практикасы сирек кездеседі, бірақ қазіргі заманда да кездеседі. Алайда, жылқы толық бойға жеткенше күту, оны оқыту үшін адамдар үшін көбінесе қауіптірек және жарақат алудан сақтану үшін әлдеқайда көп дағды талап етеді.

Most young domesticated horses are handled at birth or within the first few days of life, though some are only handled for the first time when they are weaned from their mothers, or dams. Advocates of handling foals from birth sometimes use the concept of imprinting to introduce a foal within its first few days and weeks of life to many of the activities they will see throughout their lives. Within a few hours of birth, a foal being imprinted will have a human touch it all over, pick up its feet, and introduce it to human touch and voice. Others may leave a foal alone for its first few hours or days, arguing that it is more important to allow the foal to bond with its dam. However, even people who do not advocate imprinting often still place value on handling a foal a great deal while it is still nursing and too small to easily overpower a human. By doing so, the foal should learn that no harm will be done to it at a human's hands (hopefully) and that humans should be respected. While a foal is far too young to be ridden, it is still able to learn skills it will need later in life. By the end of a foal's first year, it should be halter broke, meaning that it allows a halter placed upon its head and has been taught to be led by a human at a walk and trot, to stop on command and to stand tied. The young horse needs to be calm for basic grooming, as well as veterinary care such as vaccinations and de worming. A foal needs regular hoof care and can be taught to stand while having its feet picked up and trimmed by a farrier. Ideally a young horse should learn all the basic skills it will need throughout its life, including: being caught from a field, loaded into a horse trailer, and not to fear flapping or noisy objects. It also can be exposed to the noise and commotion of ordinary human activity, including seeing motor vehicles, hearing radios, and so on. More advanced skills sometimes taught in the first year include learning to accept blankets placed on it, to be trimmed with electric clippers, and to be given a bath with water from a hose. The foal may learn basic voice commands for starting and stopping, and sometimes will learn to square its feet up for showing in in hand or conformation classes. If these tasks are completed, the young horse will have no fear of things placed on its back, around its belly or in its mouth. Some people, whether through philosophy or simply due to being pressed for time, do not handle foals significantly while they are still nursing, but wait until the foal is weaned from its dam to begin halter breaking and the other tasks of training a horse in its first year. The argument for gentling and halter breaking at weaning is that the young horse, in crisis from being separated from its dam, will more readily bond with a human at weaning than at a later point in its life. Sometimes the tasks of basic gentling are not completed within the first year but continue when the horse is a yearling. Yearlings are larger and more unpredictable than weanlings, plus often are easily distracted, in part due to the first signs of sexual maturity. However, they also are still highly impressionable, and though very quick and agile, are not at their full adult strength. Rarer, but not uncommon even in the modern world, is the practice of leaving young horses completely unhandled until they are old enough to be ridden, usually between the age of two and four, and completing all ground training as well as training for riding at the same time. However, waiting until a horse is full grown to begin training is often far riskier for humans and requires considerably more skill to avoid injury.

Жер бетіндегі оқу

Жас жылқыға жетекке салу және басқа да негізгі дағдыларды үйреткеннен кейін, оның жетілуімен бірге, әлі де мінуге ерте болған кезде, түрлі тапсырмалар енгізуге болады. Кейбір жаттықтыру мектептері бір және екі жасар жылқыларды мінуге дайындау үшін көп жұмыс істейді, ал басқалары жылқыға бұрын үйреткен негізгі сабақтарды қайталайды және оны адамдарға үйретеді. Кейде жас жылқыда жоғарыда сипатталған, оған тай кезінде үйретілген қажетті негізгі дағдылар болмайды. Сондықтан, оның жасөспірімдік кезеңін негізгі сабақтарды үйренуге немесе қайта үйренуге жұмсайды. Жас жылқыға бір жасқа толғаннан кейін, бірақ мінуге кіріспес бұрын, бірнеше жердегі жаттығу техникалары таныстырылады. Барлық жылқылар мінуге кіріспес бұрын осы жер жұмысының кейбірін немесе барлығын орындайды, бірақ жұмсалатын уақыт сағаттардан айларға дейін өзгеруі мүмкін. Тай немесе бір жасар жылқыны жердегі жаттығуларға таныстыруға болса да, жас жылқының сүйектері мен буындары өте жұмсақ және нәзік болады. Сондықтан, буын мен шеміршек зақымдануын болдырмау үшін, қатты жаттығулар, әсіресе шектеулі аймақтағы (мысалы, жетілдірілген дөңгелек немесе жүгіру жолы) қатты жаттығулар, жылқы кем дегенде екі жасқа толғанға дейін күтілуі керек. Жердегі жаттығудың жалпы техникаларына мыналар жатады: Еркін жұмыс, кейде еркін жүгіру, дөңгелек қаламдағы жұмыс немесе дөңгелек қалам деп аталады, бірақ терминологиясына қарамастан, бұл шағын аймақта (әдетте 40–60 фут / 15–20 метр диаметрлі дөңгелек қаламда) жылқымен жұмыс істеу процесі, мұнда жетекші тек ұзын қамшыны немесе арқанды ұстап, жылқыны жетекшінің дауысына және дене тіліне жауап беруге үйретеді, жылдамдатуға немесе баяулатуға, бағытты өзгертуге және тоқтауға бұйырады. Жүгіру (Ұлыбританияда жүгіру), "жүгіру" деп айтылады, жас жылқыны ұзын арқанның немесе желінің соңында дөңгелектермен қозғалуға үйрету, әдетте 25-30 фут ұзындығында. Сезімталдықты жою, кейде "қаппен жұмыс" деп аталады, жылқыны жамылғы сияқты қозғалмалы заттарға таныстыру процесі, жылқыға заттың тиюіне мүмкіндік беру және адамдар жылқының маңында қозғалған нәрселерден қорықпауды үйрету. Елік пен жетекке немесе арқанға таныстыру, бірақ жылқыға мінбестен немесе арбаны қоспастан. Жерде жүргізу, сондай-ақ ұзын жетек деп те аталады, жас жылқыны артынан келе жатқан адаммен алға жылжуға үйрету, елікпен жүргізуге және мінген аттың қолданатын тізгіндеріне көшуге дайындық. Тіс салу, жылқыны тісқақ пен елікке дағдыландыру процесі, кейде аттың денесіне бекітілген бүйірлік тізгіндерді қосу арқылы, атты тісқақтың қысымын сезінуге үйрету. Жылқы барлық қажетті жабдыққа дағдыланған және бастау, тоқтау, бұрылу және жүріс-тұрысты өзгерту туралы негізгі дауыс және әдетте тізгін командаларына жауап бергенше, мінуге дайын емес. Кейбір салаларда жер жұмысы белгілі бір бұлшықеттерді дамыту үшін, сондай-ақ белгілі бір мінез-құлықты қалыптастыру үшін де қолданылады. Жер жұмысы ақыл-ой және бұлшықеттерді дамытуды қамтитын болса, жылқыны мінуге дайын болу үшін көбірек уақыт қажет болуы мүмкін, бірақ осы әдістердің жақтаушылары жердегі қосымша уақыт жылқыға жылдамдап және жақсы мінез-құлықты дамытуға мүмкіндік береді деп санайды.

After a young horse is taught to lead and other basic skills, various tasks can be introduced to the horse as it matures while it is still too young to be ridden. Some schools of training do a great deal of work with young horses during their yearling and two year old years to prepare them for riding, others merely reinforce the basic lessons taught to the horse as a foal and simply keep the horse accustomed to the presence of humans. Occasionally, a young horse does not possess the necessary basic skills described above which would have been taught to it as a foal. Therefore, its adolescent years are spent learning or re learning basic lessons. Several ground training techniques are commonly introduced to a young horse some time after it is a year old, but prior to being ridden. All horses usually have some or all of this ground work done prior to being ridden, though the time spent can range from hours to months. While a foal or yearling can be introduced to a small amount of ground work, a young horse's bones and joints are quite soft and fragile. So, to prevent joint and cartilage injury, intense work, particularly intense work in a confined circle (such as advanced roundpenning or longeing), should wait until the horse is at least two years old. Common ground training techniques include:
Liberty work, sometimes called free longeing, round pen work or roundpenning, but regardless of terminology, is the process of working a loose horse in a small area (usually a round pen 40–60 feet/15–20 meters in diameter) with the handler holding only a long whip or a rope lariat, teaching the horse to respond to the voice and body language of the handler as he or she asks the horse to move faster or slower, to change direction, and to stop. Longeing (Lungeing UK), pronounced "lungeing", the training of a young horse to move in circles at the end of a long rope or line, usually about 25 to 30 feet long. Desensitization, sometimes called sacking out, the process of introducing a horse to flapping objects such as blankets, teaching the horse to allow itself to be touched by an object and not to fear things that people move about a horse. Introduction to a saddle and bridle or harness, without actually getting on the horse or hooking up a cart. Ground driving, also called long lining, teaching a young horse to move forward with a person walking behind it, a precursor to both harness driving and having reins used by a mounted rider. Bitting, the process of accustoming a horse to a bit and bridle, sometimes with the addition of side reins that attach to a saddle, harness, or surcingle (a wide leather or nylon band that goes around the horse's barrel) and accustom the horse to the feel of pressure on the bit. A horse is not ready to be ridden until it is accustomed to all the equipment that it needs to wear and is responsive to basic voice, and usually rein, commands to start, stop, turn and change gaits. For some disciplines, ground work is also used to develop specific types of muscling as well as to instill certain behaviors. When ground work incorporates both mental and muscular development, it may take considerably longer for the horse to be ready to be ridden, but advocates of these methods maintain that the additional time on the ground allows the horse to advance more quickly or with better manners once under saddle.

"Келін" немесе жас жылқыға міну

Жылқыға алғаш рет міну немесе "артқа" (Ұлыбритания) отырғызудың жасы тұқым мен мақсатына қарай айтарлықтай өзгереді. Көптеген таза тұқымды жарыс жылқыларының арқасында бір жарым жастағы жылқыларының күзінде-ақ кішкентай, жеңіл атқыштар отырады. Американдық кварталдық жылқы сияқты көптеген жылқы тұқымдары екі жасында мінеді. Көптеген аттар екі жасында алғаш рет арбаға жегіледі, тіпті үш жасқа дейін мінбеген аттардың да кейбіреулері екі жасында жеңіл арбаны тартуға үйретіледі, бұл олардың тәртібін жақсартуға және аз стресспен бұлшық еттерін күшейтуге көмектеседі. Әлемдегі және түрлі салалардағы жылқылардың басым көпшілігі үш жасында алғаш рет мінеді. Дегенмен, Липицзан сияқты жайлап жетілетін тұқымдар төрт жасқа дейін мінбеуі мүмкін. Алғаш рет жылқыға міну әрекетіне «артқа отырғызу», «жарату», «міне беру» және жай ғана «міну» сияқты түрлі атаулар беріледі. Жас жылқыны атқышпен немесе арбамен таныстырудың көптеген тәсілдері бар, бірақ барлық әдістердің соңғы мақсаты – жылқының тыныш және сабырлы болуы, атқышқа арқасында немесе арбада отыруға рұқсат етуі және алға жылжу, жүріс пен жылдамдықтарын өзгерту, тоқтау, бұрылу және кері жылжу сияқты қарапайым командаларға жауап беруі. Идеалды жағдайда, жас жылқы адамдардан қорқымайды және мінуді жаңа сабақ ретінде қарастырады. Дұрыс тәрбиеленген және жерде жаттығудан өткен жас жылқы, тіпті алғаш рет мінгенде де, сирек шапқылайды, артқа тік тұрады немесе қашады. Ешқашан мінуге үйренбеген жылқы кез келген жаста үйренуі мүмкін, бірақ үлкен жылқыны үйретуге көбірек уақыт қажет болуы мүмкін. Адамға үйренген, бірақ жаман әдеттері жоқ ескі жылқыны міне беру, ересек шақта "жабайы" күйінде ұсталған жылқыға қарағанда оңайырақ. Алайда, ересек жабайы жылқыны, бұрын адамдарды сыйламай үйренген үй жануарларына қарағанда, үйрету оңайырақ болуы мүмкін.

Белгілі бір пән бойынша оқыту

Жылқыны баптаудың көптеген философиялары мен әдістері бар, ал толық мәліметтерді бір мақалада сипаттау өте қиын. Сонымен қатар, жылқының дене бітімі, спорттық әлеуеті, мінезі және темпераменті әртүрлі болады, бұл ең жақсы нәтиже алу үшін қандай әдістерді қолдану керектігіне әсер етеді. Жылқыны баптау және нақты салалар туралы толық ақпарат алу үшін библиографияны және төмендегі мақалаларды қараңыз, олар баптау және жылқымен жұмыс істеудің көптеген ұғымдарын және түрлі мектептерін қамтиды. The Horse Trust және Equine Behaviour and Training Association веб-сайттарында да дәлелдерге негізделген тәсілдер туралы жаңа ақпараттар бар. US Equestrian халықаралық және ұлттық жарыстар туралы қосымша мәліметтер ұсынады.