Кіріспе

Мадиес - скиф патшасы. Ол біздің заманымызға дейінгі VII ғасырда Батыс Азияда скифтердің тұрып жатқан кезінде билік жүргізді. Мадиес скиф патшасы Бартатуа мен ассириялық ханшайым Шеруа Этираттың ұлы болды. Ол Батыс Азияның супердержавасы болған және оның патшасы Ашурбанипал оның ағасы болған Нео-ассириялық империяның одақтасы ретінде скифтік билікті Батыс Азиядағы ең биік деңгейге жеткізді. Жаңа ассириялық империясы ыдырағаннан кейін, Мадиесты батыс Азиядан скифтерді қуып шыққан мидиялық патша Сиаксар өлтірді.

Атауы

Мадиес атауы - Мадуес (Μαδυης) сөзінің латыншаланған түрі, бұл ескі ирандық есімнің көне грекше түрі. Ирантанушы бастапқыда Мадиес есімінің бастапқы түрі скиф мадавасы деп болжаған, яғни мед, балға арналған терминнен алынған. Алайда, Иран дыбысы /d/ прото-скиф тілінде /δ/ болып, кейіннен /l/ болып өзгерді, сондықтан прото-ирандық термин скиф тілінде болды. Сондықтан ғалым Михаил Дмитриевич Бухарин Мадиестің мадудан шыққандығын күмәнді деп санады. Мадиес есімі парсы дереккөздері арқылы грек авторларына беріліпті, Мадиес атауы Мадиес деген сөздің батыс ирандық формасынан шыққан деп болжады.

Тарихи негіздер

Біздің заманымыздан бұрынғы 8 және 7 ғасырларда еуразиялық даланың көшпелілерінің елеулі қозғалысы скифтерді Оңтүстік-Батыс Азияға әкелді. Бұл қозғалыс басқа көшпелі ирандық тайпасы скифтерге жақын болған кезде басталды, масагеттер немесе исседондар батысқа қарай көшіп, Аракс өзенінің батысына байырғы скифтерді батысқа қарай итермеледі, содан кейін скифтер Каспий даласына көшіп барды. олар киммерийлерді орыннан айырды. Скифтердің қысымымен киммериялықтар Қара теңіздің жағалауымен оңтүстікке көшіп, Анатолияға жетті, ал скифтер кейіннен оңтүстікке қарай Каспий теңізінің жағалауымен шығып, Солтүстік Кавказ далаларына жетті, одан олар қазіргі Әзірбайжан аймағына дейін кеңейді, онда олар қоныстанды және Шығыс Транскавказияны Батыс Азиядағы операциялар орталығына айналдырды. Бұл кезеңде скиф патшаларының штаб-пәтері Кавказдың солтүстігіндегі далаларда орналасқан, ал Батыс Азия өркениеттерімен байланыс скиф мәдениетінің қалыптасуына маңызды әсер етті.

Өмірбаян

Мадиес бұрынғы скиф патшасы Бартатуаның ұлы, ал Бартатуаның бұрынғы патшасы Ишкакаяның немересі болуы мүмкін. Испакия Батыс Азиядағы сол кездегі супер держава - Неоассирия империясының жауы болған. Ол Ассирия патшасы Есархаддонға қарсы шайқаста қаза тапты. Мадиестің анасының аты жазылмаған, бірақ Бартатуа Ассархаддонның қызы және оның мұрагерлері Ашурбанипал мен Шамаш шуминнің қарындасы болған ассириялық ханшайым Шеруа Этираттың қолын сұрап алғандықтан, Бартатуа мен Мадиес билік құрған кезде скифтер мен Ассирия арасында тығыз одақ болғандықтан, бұл ассириялық діни қызметкерлер ассириялық патшаның қызы мен көшпелі иелердің арасындағы осы некеге келісім бергенін білдіреді. Бартатуаның Шеруа Этиратқа үйленуі оның Ассирияға вассал ретінде адалдықты ант беруін талап етті, ал Ассирия заңдарына сәйкес, ол басқаратын аумақтар Ассирия патшасы берген оның феоды болады, бұл Батыс Азиядағы скифтердің болуын Жаңа Ассирия империясының номиналды кеңейтуіне айналдырды. Осы келісім бойынша, Батыс Азиядағы скифтердің билігі аса көп жағдайда Ассур империясымен ынтымақтастығына байланысты болды; сондықтан скифтер Ассур империясының одақтастары болып қалды. Осы уақытта ураттық патша Руса II батыс шекарасын күзету үшін скиф әскерлерін жалдаған болуы мүмкін. Скиф патшасы мен Ассирияның билік құрған әулеті арасындағы некелік одақ, сондай-ақ скифтердің Манай мен Урартумен жақын қарым-қатынасы скифтерді ассириялық мәдениеттің күшті ықпалына ұшыратты. Бартатуа қайтыс болғаннан кейін, оның орнын Мадиес иеленді.

БАҚ-ты жаулап алу

650-ші жылдары ассириялықтардың құлдырауынан кейін, Есархаддонның басқа ұлы, оның орнын басып Бабыл патшасы болған Шамаш шум укин, бауыры Ашурбанипалға қарсы 652 жылы көтерілгенде, мидиялықтар оны қолдады, ал Мадиес Ашурбанипалға медиялықтарды басып алу арқылы көтерілісті тыныштандыруға көмектесті. Медия патшасы Фраорт ассириялықтарға қарсы немесе Мадиеске қарсы соғыста қаза тапты, содан кейін ассириялықтар атынан Media-ға жиырма сегіз жыл бойы скифтердің үстемдігін енгізді, осылайша грек авторлары Азияға "Скифтер билігі" деп атаған кезең басталды. Мадиес көп ұзамай скифтердің үстемдігін Урарту мемлекетіне де кеңейтті, ал Media, Mannai және Urartu скифтердің билігі астындағы патшалықтар ретінде өмір сүруін жалғастырды.

Кимерлердің жеңілуі

Біздің заманымыздан бұрын 7 ғасырда киммериялықтардың басым бөлігі Анатолияда әрекет етіп, олар 669 жылдан бері Мадиестің ағасы, яғни Есархаддонның ұлы және Шеруа Этираттың ағасы Ашурбанипал билеген скифтерге қарсы қауіп төндірді. Б.з.д. 657 жылғы ассириялық жазбалар Сириядағы Жаңа ассириялық империяның батыс иеліктеріне қарсы қауіп-қатер немесе жаулап алу туралы айтқан болуы мүмкін. Бұл киммериялық агрессиялар Ашурбанипалды империясының солтүстік-батыс шекарасының қауіпсіздігі туралы алаңдатты. Б.з.д. 657 жылы ассириялық жұлдызды жазулар киммериялық патшаны Тугдамми деп атады. Бұл титул әдетте тек Неоассирия патшасына ғана тиесілі болуы мүмкін: осылайша, Тугдаммидің Ассирияға қарсы табыстары оның ежелгі Батыс Азияда Ашурбанипал сияқты күшті болып танылғанын білдірді. Бұл жағдай 650-ші жылдардағы және 640-шы жылдардың басында жалғасты. Б.з.д. 644 жылы Тугдамми бастаған киммериялықтар Лидия патшалығына шабуыл жасап, лидиялықтарды жеңіп, Лидия астанасы Сардисті басып алды; Лидия патшасы Гигес осы шабуыл кезінде қайтыс болды. Сардисті жаулап алғаннан кейін Тугдамми киммериялықтарды Анатолияның батыс жағалауындағы грек қалалары Иония мен Эолиске басып кіруге бастап кетті. Лидияға және Азиядағы грек қалаларына шабуылдан кейін, шамамен б.з.д. 640 жылы киммериялықтар Киликияға көшкен. Тұғдами көп ұзамай осы антын бұзып, қайтадан Неоассирия империясына шабуыл жасады, бірақ ол ауырып, 640 жылы қайтыс болды. Оның орнына оның ұлы Сандаксатру келді. Б.з.д. 637 жылы Тракиялық Босфор арқылы көшіп келген тракийлік Тререс тайпасы өз патшасы Кобоспен және Сандаксатрудың киммериялықтармен және ликиялықтармен одақтасып, Лидияға Гыгестің ұлы Ардис билігінің жетінші жылы шабуыл жасаған. Олар лидиялықтарды жеңіп, олардың астанасы Сардисті басып алды, бірақ оның бекінісін алып тастады. Ардис ұлы және мұрагері Садиатт б.з.д. 635 жылы Лидияға жасалған тағы бір циммерлік шабуылда қаза тапқан болуы мүмкін. Б.з.д. 635 жылдан кейін скифтер Мадиес басшылығымен Анатолияға кірді, Тререлерді Кіші Азиядан қуып шықты және киммериялықтарды жеңіп, олар енді қауіп төндірмеді. Бұл соңғы жеңіліс кимериялықтарды Мадиестің біріккен күштерімен жүзеге асырылды, оны Страбон Трейрестер мен кимериялықтарды Кіші Азиядан қуып шығарды, ал Садиаттес ұлы, Ардисс немересі және Гигестің шөбересі, Лидияның патшасы Алиаттес, оны Геродот Халикарнасс және Полиаенус ақыры кимериялықтарды жеңді деп мәлімдейді. Полиеннің киммериялықтарды жеңу туралы жазбасында ол Аляттің оларды Кіші Азиядан қуып шығару үшін "соғыс иттерін" қолданғанын, ал "соғыс иттері" термині грек фольклорында жас скиф жауынгерлерінің қайта түсіндіруі болып табылады. Сонымен Батыс Азиядағы скифтер билігі Мадиес тұсында өзінің ең биік деңгейіне жетті, скифтер басқаратын аумақтар батыста Анатолиядағы Халис өзенінен шығыста Каспий теңізіне және шығыста Медияның шығыс шекарасына дейін, солтүстікте Транскавказиядан оңтүстіктегі Неоассирия империясының солтүстік шекарасына дейін созылды.

Медианың көтерілісі және өлім

620-жылдары б.з.д. жаңа ассириялық империя 631 жылы Ашурбанипал қайтыс болғаннан кейін ыдырай бастады: Ассирияның өзіндегі ішкі тұрақсыздыққа қоса, Вавилон 626 жылы Набополасардың басшылығымен ассириялықтарға қарсы көтерілді. Келесі жылы, 625 жылы, Фраорттың ұлы және оның Медия патшалығының мұрагері Циаксар, скиф билеушілерін тойға шақырып, оларды мас еткеннен кейін, олардың бәрін, соның ішінде Мадиесті де өлтірді.

Салдары

Мадидің өзі мен оның мұрагерімен қарым-қатынасы белгісіз, бірақ оның өлтірілгеннен кейін көп ұзамай, б.з.д. 623-616 жылдар аралығында скифтер бұрынғы ассириялық одақтастарының билігінің құлдырауынан пайда болған билік вакуумын пайдаланып, Левантты басып алды және Палестинаның оңтүстігіне дейін Мысыр шекарасына дейін жетті, онда олардың ілгерілеуін Ніл өзенінің дельтасының батпақтары тоқтатты, содан кейін перғауын Псамтик І олармен кездесіп, оларды сыйлықтар ұсына отырып, кері қайтуға көндірді. Скифтер Аскалон арқылы өте отырып, ешбір оқиғасыз кері шегінді, бірақ кейбір артта қалғандар Астарта ғибадатханасын тонады, ол осы құдайдың барлық ғибадатханаларының ең көнесі деп саналды, нәтижесінде осы қасиеттілікпен айналысқандар және олардың ұрпақтары Астартадан "әйел ауруы"мен қарғысқа ұшырады, соның салдарынан олар трансвеститтік күрәбалар класына айналды. Вавилон жазбаларына сәйкес, шамамен б.з.д. 615 жылы скифтер Ассирияға қарсы соғыста Сиаксар мен мидиялықтардың одақтастары ретінде әрекет етті. Скифтер ақыры батыс Азиядан мидиялықтар арқылы 600-ші жылдары қуып шығарылды, содан кейін олар Понт даласына қайтты.

Мұра

Грек-рим авторлары Мадиесті оның алдыңғылары мен мұрагерлерімен бірге біріктірді. Олар Мадиестің өзі Орталық Азиядан келген скифтерді кимерлерді өздерінің отанынан қуып шығаруға және содан кейін мидиялықтарды және ескі Мысыр патшасы Сезостристі жеңіп, Азияға көптеген жылдар бойы билік жүргізгенін және Скифияға оралғанға дейін. Кейінгі грек-рим авторлары бұл скиф патшасын Идантирсос немесе Танаусис деп атады, бірақ бұл Идантирсос - кейінірек тарихи скиф патшасы Идантирссостан бөлек, грек-римдіктер оның есімін ғана алған аңыз тұлға.