Кіріспе

Артур Кларктың 1993 жылғы романы. «Құдай балтасы» – Артур Кларктың 1993 жылы жарық көрген ғылыми фантастикалық романы. Оқиға 2109 жылы өрбітеді, онда Жерге қарай ұшып келе жатқан астероид табылады және термоядролық қозғалтқыштарды қолданып оны жолынан ауыстыру миссиясы көрсетіледі.

Орнату

Романның негізгі оқиғалары 2109 жылы басталады. Кітаптың маңызды бөлігін болашақ қоғамның әртүрлі жақтары мен Роберт Сингхтің өмірін сипаттау құрайды. Дүниежүзілік үкімет Жерді басқарады. Ай мен Марста да орналасқан қоғамдар бар. Жаңа технологиялардың қатарында автоматтандырылған дербес үйлер, гендік инженерия арқылы жасалған үй жануарлары, «Brainman» (ми-компьютер интерфейсімен виртуалды шындық), жасанды жалпы интеллект, адамның өмір сүру ұзақтығын екі есеге арттырып, көбейткіштік қабілетін ұзартатын медициналық препараттар бар. Экономикалық саясат «Дүниежүзілік банк математиктерінің Хаос теориясын тиімді қолдануымен» басқарылады, бұл «коммунизм мен капитализмнің құлауына» әкелді – бұл екі оқиға да соншалықты алыс болғандықтан бірдей уақытта болғандай сезіледі. SPACEGUARD жобасының мақсаты Жерге соқтығу қаупі бар әсем денелерді анықтап, олармен күресу болып табылады. Юпитердің L4 және L5 нүктелеріне орналасқан «Голиаф» және «Геркулес» ғарыш кемелері соққыдан қорғау үшін күштер ретінде қызмет етеді. Таяу Шығыстағы әскери науқандар кезінде исламның ықпалына ілесіп, американдық әскер діни тұлғаға айналып, ислам мен христианнан гөрі «еркін» философиясы бар «Крислам» жаңа дінін құрды. Діни сенімдерін тарату үшін «Brainman» технологиясын пайдаланып, «Байттың алғашқы діні» ретінде танылып, үстемдікке ие болды. 2067 жылы Жерге әсерін тигізбеу үшін (Күннің қарамағында) ғарышта ядролық бомба жарылды, нәтижесінде күшті радио толқындар пайда болды, ал олардың қайталануы SPACEGUARD үшін потенциалды соқтығыстарды анықтауға көмектесті. 2085 жылы Сириустан хабарлама келіп түсті, оны түсіндіру мүмкін болмады, бірақ бұл «Крислам» ішінде «Жаңғырғандар» деп аталатын экстремистік топтың өсуіне әкелді. «Голиафтың» капитаны – 70 жастағы, ғарышқа ұшқан тәжірибелі Роберт Сингх. Ол инженерлік мамандығын оқыған кезінде Айға өткізілген алғашқы марафонға қатысып, аяқтаған жалғыз қатысушы болды. Оның бұрынғы әйелі мен ұлы Жерде, ал қазіргі әйелі мен балалары Марста тұрады. «Голиаф» бортында Сингх пен оның командасына Дэвид атты жасанды интеллект көмектеседі. Кітаптың басында үш маңызды метеорлық оқиға айтылады: 1972 жылғы Ұлы күндізгі шар, Тунгуска оқиғасы және кредалық-палеогендік құрып жойылу оқиғасы.

Сюжет

Жаңа қос астероидты әуесқой астроном доктор Ангус Миллер ашты, оны SPACEGUARD факторлардың жиынтығына байланысты байқамады. Ол Кали деп аталды және шамамен бір жыл ішінде Жерге соқтығысатыны анықталды. Голиаф, Юпитердің L4 нүктесінде болғаннан кейін, Деймосқа атомдық синтез қуатымен жұмыс істейтін қозғалтқыштарды орнатуға арналған ATLAS қозғалтқыш модулін алу үшін бет алды. Содан кейін, Еуропада сутегі отынын толтырып, Голиаф Калиге жетіп, ATLAS-ты іске қосады. "Қайта туғандар" тобы Калимен соқтығысудың қажеттілік екеніне сеніп, ATLAS-қа бомбалар орналастырды, олар ATLAS іске қосылғаннан кейін бірнеше сәттен кейін жарылды. Дегенмен, ATLAS отын бактерілерінің көп бөлігі жұмыс істейді, және жоспар Голиафты астероидті жылжыту үшін пайдалануға өзгертілді. Осы уақытта Жер үкіметі, жержаңғақ пішіндес астероидті бөлшектеу үшін ядролық қаруды қолдану жоспарын талқылайды, бөлшектері Жерге тимейтіндей жеткілікті энергияны пайдалануды көздейді. Кали Күнге жақындап, жарықтар арқылы материал шығара бастайды, сондай-ақ ол бұрынғы комета болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Нәтижесіндегі шығарылым бұрылыстың бір бөлігін жояды, оны қателік шегіне тым жақын әкеледі. Сол кезде Жер үкіметі ядролық қаруды қолдануды бекітеді, өйткені Голиафтың миссиясының сәтті болуына сенім аз. Калиде Голиаф ғарыш кемесі астероидтің бетіне бірнеше метрге батып, бірнеше апта бойы оған қарсы итерілгеннен кейін зақым көрді. Нәтижесінде Голиаф отынын жоғалтып, астероидқа қалып қойды. Ядролық қару жоспары күшіне енгеннен кейін, Голиаф экипажының мүшелері өлімге бет қарайтындағы жағдайларын қабылдап, ләззат іздеуге кіріседі. Ядролық қаруды жасау көп жылдар бойы тоқтатылған еді, ал Калиге арналған қару асығыс жинақталды. Ол астероидқа бағытталғанда, қару бұзулы болып шықты және жарылмады, бірақ Голиаф пен оның экипажының аман қалған күйде астероид екіге бөлінуіне жеткілікті аномалды жылдамдықпен соқтығысты. Голиафты алып жүретін Кали 1 бөлігі Жерден қауіпсіз өту жолында қалды, ал экипаж кейінірек басқа ғарыш кемесінің көмегімен құтқарылады. Екінші бөлік, Кали 2, Жер атмосферасына еніп, жүз мың адамның өліміне және триллион долларлық зиянға себеп болды. Ол атмосферадан шығу алдында жер бетінен алпыс шақырымға дейін жақындады.

Жазу және әзірлеу

Кітаптың "Көздер мен алғыстар" бөлімінде Кларк романға шабыттанған нәрсені егжей-тегжейлі баяндайды. 1992 жылдың мамыр айында Кларк Time журналы үшін қысқа әңгіме жазу туралы өтініш алды. Сол жылы NASA жүргізіп жатқан Ғарыш күзеті зерттеуінен хабардар болғаннан кейін (бұл атауын өз кезегінде "Рамамен кездесудегі" Spaceguard-тан алған), Кларк астероид соқтығысынан сақтануды қысқа әңгіменің тақырыбы етіп шешті, "астероид қауіпіне қарсы не істеуге болатынын көрсету – менің міндетім еді. Өзін-өзі орындалатын болжам жасап, мүмкін, әлемді құтқарармын, бірақ мен бұл туралы ешқашан білмеймін" деп ойлады. Сол аттас әңгіме 1992 жылдың қазан айында Time журналының "2000 жылдан соң" санында жарияланды, бұл журналда жарық көрген екінші көркем туынды болды. Кларк бұл бөлімде 12 жыл ғана болған К-Pg жойылуына қатысты Альварес гипотезасын талқылайды. Кларк бұл гипотезаның "соңғы расталуы" романды жариялағанға дейін ғана болғанын да айтады. Кларк қысқа әңгімені романға "жайылту" шешіміне доктор Дункан Стилстің "егер үлкен соқтығыс болса, не болуы мүмкін" деген тақырыптағы көрнекі презентациясы әсер етті. Романның уақыт кезеңін (2109 жыл) таңдау 2126 жылы Свифт-Таттл кометасының Жерге соқтығысуының жоғары ықтималдығы туралы сол кездегі қазіргі көзқарас шабыттандырды.

Әдеби мәні және қабылдануы

"Library Journal" журналының шолуында: "Ғылыми фантастика саласының тәжірибелі шебері Кларктың қабілетті қолында, ғарыштық апаттың әдеттегі сюжеті адамзаттың космостағы орны туралы айқын ой-пікірге айналады" делінген.

Фильмге бейімделу

Кинорежиссер Стивен Спилберг "Құдайдың балғасы" романының экранға түсіру құқығын сатып алды, бірақ оның нәтижесінде түсірілген "Deep Impact" (1998) фильмі кітаптан мүлдем өзгеше болғандықтан, Кларк фильмнің титрлерінде көрсетілген жоқ.