Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Армян геноцидінің бір бөлігі
Түркияның Хатай провинциясындағы тау және шайқас
Part of the Armenian genocide
the mountain and battle in Hatay Province, Turkey
Мұса тауы (Мұса Дағы; جبل موسى; "Мұса тауы" деген мағынаны білдіреді) – Түркияның Хатай провинциясындағы тау. 1915 жылы армян геноцидіне қарсы армяндардың табысты қарсылығы осы тауда болды, бұл оқиға Франц Верфельді "Мұса Дағының қырық күні" романын жазуға шабыттандырды.
Musa Dagh (Musa Dağı; ; جبل موسى; meaning "Moses Mountain") is a mountain in the Hatay Province of Turkey. In 1915, it was the location of a successful Armenian resistance to the Armenian genocide, an event that inspired Franz Werfel to write the novel The Forty Days of Musa Dagh.
Тарих
Осман үкіметінің 1915 жылғы шілдеде шығарған қазіргі Түркияның армян халқына қатысты депортация бұйрықтары Муса Дағ аймағындағы алты армян ауылына жетті: Кабусия (Кабуссие), Йоғунолук, Битиас, Вакеф, Кетер Бей (Ходр Бей) және Хажи Хабибли. Османдық түрік әскерлері қалаға жақындаған кезде, халық алдағы қауіпті сезіп, депортациядан бас тарды және Муса тауына шегінді. Олар шілдеден қыркүйекке дейін 53 күн бойы шабуылдарды тойтарып, қарсылық көрсетті. Көтерілістің басшыларының бірі Мовсес Дер Калусдиан болды, оның армянша есімі таудың атына сәйкес келді. Жерорта теңізіндегі 3-ші эскадрильяның француз әскери кемелері, вице-адмирал Луи Дартиж дю Фурне басшылығымен, аман қалғандарды оқ-дәрі мен азық-түлік таусылып бара жатқанда байқады. Капитан Жан Жозеф Бриссон басқаратын қорғалған крейсер «Гишен» француз крейсері бастап, бес француз кемесі 3004 әйел мен баланы және 1000-нан астам ер адамды Муса Дағтан Порт-Саидке қауіпсіз жерге эвакуациялады. Басқа француз кемелері – дирижабль тасушы «Фудр», қорғалған крейсер «Д’Эстрес», бронекрейсерлер «Амираль Шарне» және «Дюпле». 1918 жылдан бастап Александретта санджағы француз бақылауына өткеннен кейін, алты армян ауылының халқы өз үйлеріне оралды. 1932 жылы таудың басына осы оқиғаны еске алу үшін ескерткіш орнатылды. Тау Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Осман империясының Алеппо вилайетіне қарасты болды, содан кейін француздар иелігіне өтіп, Александретта санджағына, Сирия мандатына қосылды. 1939 жылғы 29 маусымда Франция мен Түркия арасындағы келісімге сәйкес, провинция Түркияға берілді. Содан кейін алты ауылдың армяндары Хатай провинциясынан көшіп кетті, ал Вакифлы ауылының бір бөлігі қалуды жөн көрді. Вакифлы – Түркиядағы жалғыз армян ауылы, онда 140 түрік армяны тұрады. 1939 жылы Хатайдан кеткендердің көпшілігі Ливанға көшіп, Анжар қаласына қоныстанды. Бүгінде Анжар қаласы алты ауданға бөлінген, олардың әрқайсысы Муса Дағ ауылдарының бірін еске алады. Француз отряды аман қалғандарды құтқаруға келген кезде, бас діни қызметкер: «Жамандық тек Құдай Өзінің мейірімін көрсетуі үшін болды» деген сөздерді айтқан. Бұл оқиға 2016 жылы Терри Джордж түсірген, Оскар Айзек, Шарлотта Ле Бон және Кристиан Бейл ойнаған «Уәде» атты американдық тарихи драмалық фильмде бейнеленген, оқиға Осман империясының соңғы жылдарында өтеді.
The deportation orders of the Armenian population of modern day Turkey, issued by the Ottoman government, in July 1915 reached the six Armenian villages of the Musa Dagh region: Kabusia (Kaboussieh), Yoghunoluk, Bitias, Vakef, Kheter Bey (Khodr Bey) and Haji Habibli. As Ottoman Turkish forces converged upon the town, the populace, aware of the impending danger, refused deportation and fell back upon Musa mountain, thwarting assaults for fifty three days, from July to September 1915. One of the leaders of the revolt was Movses Der Kalousdian, whose Armenian first name was the same as that of the mountain. French warships of the 3rd Squadron in the Mediterranean under command of Vice Admiral Louis Dartige du Fournet, sighted the survivors just as ammunition and food provisions were running out. Five French ships, beginning with the protected cruiser French cruiser Guichen, under the command of Captain Jean Joseph Brisson, evacuated 3,004 women and children and over 1,000 men from Musa Dagh to safety in Port Said. The other French ships were the seaplane carrier French seaplane carrier Foudre, the protected cruiser French cruiser D'Estrées, and the armored cruisers French cruiser Amiral Charner and French cruiser Dupleix. Starting in 1918, when the Sanjak of Alexandretta came under French control, the population of the six Armenian villages returned to their homes. In 1932, a monument was erected at the top of the mountain to commemorate the event. The mountain was in Aleppo Vilayet, Ottoman Empire, until after World War I, when the French took possession and put it in Sanjak of Alexandretta, Mandate of Syria. On 29 June 1939, following an agreement between France and Turkey, the province was given to Turkey. Afterwards Armenians from six of the villages emigrated from Hatay Province, while some of the residents of Vakıflı village chose to stay. Vakıflı is the only remaining ethnic Armenian village in Turkey, with a population of 140 Turkish Armenians. Most who left Hatay in 1939 emigrated to Lebanon where they resettled in the town of Anjar. Today, the town of Anjar is divided into six districts, each commemorating one of the villages of Musa Dagh. As the French squads came to the rescue of the survivors, the chief priest is quoted as having said, "The evil only happened to enable God to show us His goodness." This event was depicted in The Promise a 2016 American epic historical drama film directed by Terry George and starring Oscar Isaac, Charlotte Le Bon and Christian Bale, set in the final years of the Ottoman Empire.
Мұса Дагтың қырық күні
Бұл тарихи оқиғалар кейіннен Франц Верфельге "Муса Дагтың қырық күні" (1933) романын жазуға шабыт берді, ол тарихи дереккөздерді жан-жақты зерттеуге негізделген көркем әңгіме. Верфель журналистерге: "Муса Дагта 5000 адамның күресі мені қатты қызықтырды, мен осы туралы жазып, армян халқына көмектесуді және оны әлемге жеткізуді қаладым", - деді. 1982 жылы осы аттас фильм шықты. Роман жарық көргеннен кейін алты жыл өткен соң, нацистік Германия Еуропаны басып алған кезде, "Муса Дагтың қырық күні" романының көшірмелері жастар арасында кеңінен тарады, олардың кейбіреулері армяндардың басынан өткен жағдайға ұқсас жағдайға тап болды. Бұл кітап Варшава геттосы мен Вильна геттосында танымал болды, ал еврей қарсыластары Белосток геттосында қарсылық көрсетуге шешім қабылдағанда жоспарлау отырысында геттоның "Муса Даг" сәті туралы айтты. Сирияның Дейр-аз-Зур аймағынан алынған куәгерліктерді түрік офицері, Бірінші Алиядан келген еврей ашкенази қоныс аударушысы, Ришон-Леционда туған Эйтан Белкинд берді.
These historical events later inspired Franz Werfel to write his novel The Forty Days of Musa Dagh (1933), a fictionalized account based on his detailed research of historical sources. Werfel told reporters: "The struggle of 5,000 people on Musa Dagh had so fascinated me that I wished to aid the Armenian people by writing about it and bringing it to the world". A movie of the same name was released in 1982. Six years after the novel was published, when Nazi Germany started conquering Europe, the copies of “The Forty Days of Musa Dagh” spread widely among young adults, some of whom found themselves in circumstances similar to those faced by Armenians. The book was popular in Warsaw ghetto and Vilna ghetto and when the Jewish resisters decided to fight back in the Bialystok ghetto, they spoke of the ghetto’s “Musa Dagh” moment at the planning meeting. An eyewitness account from the Deir az Zur Region in Syria was provided by a Turkish officer, a Jewish Ashkenazy settler from the First Aliya, born in Rishon Letzion, Eitan Belkind.