Кіріспе

Испания монархиясының декларациясы

1513 жылғы испандық талап (Requerimiento) – Испания монархиясының Кастилия кеңесінің юрисі Хуан Лопес де Паласиос Рубиос жазған, Кастилияның Жаңа әлемнің аумақтарын иеленуге, жергілікті халықты бағындыруға, пайдалануға және қажет болған жағдайда соғыс жүргізуге құдайдан берілген құқығы туралы мәлімдеме. Декларация Арагонның Фердинанд II және оның қызы, Кастилияның патшайымы Иоанна атынан жасалды. Рекеримиенто (испан тілінде "талап" деген мағынаны білдіреді) жергілікті американдықтарға Испанияның жаулау құқықтарын жеткізу үшін оқылды. Осылайша, испандықтар қарсылық көрсеткендерді Құдайдың жоспарына бағынбағандар деп есептеді және католик дінтануын өз жаулауларын ақтау үшін пайдаланды.

Тарихи контекст

1452 жылы папа Николай V «Dum Diversas» атты паптық бұйрығын шығарды, ол соғыс нәтижесінде болған жағдайда кем дегенде құл саудасын заңдастырды. Ол Португалияның Афонсу V-ге соғыста жеңіліп алынған «саракендерді, пұтқа табынушыларды және кез келген басқа да сенімсіздерді» мұрагерлік құлдыққа беру құқығын берді. 1510 жылы Санто-Домингодағы испандық қонысқа келген доминикан монахтары жергілікті халықты құлдыққа салуды қатты айыптады. Олар басқа дін қызметкерлерімен бірге Испания королінің алдында және кейіннен патшалық комиссияда оларға жасалған әділетсіз және заңсыз қарауға қарсылық білдірді. 1492 жылы Испанияда Гранаданың мавр халқына Гранаданың бірінші архиепископы Эрнандо де Талавера екі таңдау жасады: христиан болу немесе елден кету. Талавераның ізбасары, кардинал Сиснерос, діни бауырларына жазған хатында Гранаданың Альбаисин ауданындағы маврлардың «бейбіт үстемдігін» атап өтті, дінге келгендерді мақтады, өлтіруді және тонауды дәріптеді. Алайда, бұл хат Испаниядағы христиандардың өздерінің отаны деп санаған жерін, мұсылмандардың ұрпақтан-ұрпаққа билігінде болған жерін қайтару үшін ғасырлар бойы күрескеннен кейін жазылды. Осылайша, Ибериядағы соғыста, христиандық деп санайтын жерді «қайта басып алуға» тырысқан христиандар мен өз ата-бабаларының жаулап алған жерін қорғаған мұсылмандар арасындағы діни шиеленіс пен ынта-күш екі жақта да артты. Ескі және Жаңа әлемдегі жағдайды салыстыратын болсақ: Испанияның маврларға қарсы соғыстарында дін қызметкерлері мұсылмандардың Мәсіх туралы білімі бар, бірақ Оны қабылдамағандықтан, оларға қарсы крест жорығын жүргізу заңды екенін мәлімдеді; керісінше, Испанияның Американың түпкі халықтарына қарсы соғыстарында, христиан дінімен ешқашан байланысқа түспегендерге қарсы соғыстар заңсыз болды. Осы дін қызметкерлерінің ұстанымына жауап ретінде Рекерименто жарияланды, ол Рим папасы берген Испания мен Португалия корольдерінің заңды билігін мойындамау сылтауымен жергілікті халыққа қарсы соғыс жүргізу және жаулап алуды діни тұрғыдан ақтады. Осылайша, Рекерименто испан элитасының Американы отарлау туралы моральдық пікірталастары мен соғыс, құлдық, «үндістерді азайту», дінге өту, көші-қон және соғыс қылмыстары сияқты іс-әрекеттер аясында пайда болды. Оның қолданылуын көптеген діни миссионерлер, ең бастысы Бартоломе де лас Касас сынға алды. Испания королі мен патшайымына (Арагон королі Фердинанд II, 1452–1516 және Кастилия королі Изабелла I, 1451–1504) түпкі халықтарды жаулап алу табиғи заңмен ақталды, ол ортағасырлық «әділ соғыстар» доктринасында бейнеленді, бұл тарихи түрде христиан емес адамдарға, әсіресе маврларға қарсы соғыстың негіздері болды, бірақ енді ол Американың түпкі тұрғындарына қолданылатын болды. Реконкистадан кейін көп ұзамай, Испаниядағы христиандардың ғасырлар бойы армандаған арманының орындалуы, Жаңа әлемнің ашылуы мен отарлануы енді біріккен Иберия түбегіндегі діни және саяси жағдайларға тікелей әсер етті.

Құқықтық негіздеме

Испанияның жаңадан бағындырылған Америкадағы жергілікті халықты бақылауға алатынына қатысты алаңдап, «Католик монархтары» Фердинанд пен Изабелла Испанияның жаулауларын діни және құқықтық тұрғыдан негіздеу үшін дінтанушылар мен заңгерлермен кеңесті. Алғашқыда, үндістердің каннибализмге бейімділігіне байланысты оларға қатысты қарым-қатынас ақталды, бағындырудың кез келген тәсілі қабылданды. Алайда, Христофор Колумбтың үндістермен әрекеттері көтеріліске әкеп соқты. 1500 жылы король мен королева тағы да кеңес сұрады, үндістер «еркін вассалдар» деп жарияланды. Олардың жоғары статусына қарамастан, үндістер «әділ соғыстарда» бағындырыла берді. 1512 жылғы Бургос заңдары («үндістерге жақсы қарым-қатынас туралы жарлықтар» - Ordenanzas sobre el buen tratamiento de los indios) үндістерді артық пайдаланудан қорғау мақсатындағы жарлықтардың біріншісі болды; жергілікті тұрғындар мерекелерді тойлай алатын, еңбегі үшін жалақы алатын және «жақсы қарым-қатынасқа» ие болатын. 1513 жылы Вальядолид және 1516 жылы Мадрид хунталарында осыған ұқсас заңдар қабылданды.

Діннің рөлі

Еуропалық авантюристтердің Жаңа әлемді отарлауы сол кезде рухани және діни негізде "ақталуы" мүмкін болды. Американы жаулап алу кезінде, христиандық міндет – сенбегендерге жақсы жаңалық жеткізу, рим-католик дін қызметкерлері арқылы үндістер мен басқа да пұтқа табынушыларды дінге көшіру нысанында көрінді. Еуропалықтардың ойынша, Жаңа әлемнің жерлері ешкімге тиесілі емес еді, демек оларды иеленуге болады. Ацтектер мен майя мемлекеттерінің ойлау және мінез-құлқындағы радикалды айырмашылықтар, олардың мүлдем жаңа, қатал құдайларға табынуы, адамдарды құрбан етуі және еуропалық дипломатиялық стильдермен таныс болмауы, жаулап алудың мемлекеттер арасындағы соғыс емес, өркениетті қоғамның қатыгез, варварлық жауға қарсы күресі деген сезімді тудырды. Сонымен қатар, жергілікті халық христиан дінінде болмағандықтан, еуропалықтардың христиан діні оларға Құдай және оның тағы атынан жерлерді және халықты иелену құқығын, тіпті міндетін берді. Католик теологиясы рухани құтқарылудың уақытша және азаматтық мәселелерден басым екенін тұжырымдады. Испанияның жаулап алуларының себебі және заңдылығы – пұтқа табынушыларды христиан дініне көшіру болды. Осылайша, испандықтардың ықпалымен, жердің жергілікті халқы католик шіркеуінің және испан тәжінің үстемдігін қабылдауға мәжбүр болды. Мемлекет, қажет болған жағдайда, соғыс арқылы да, бағынуға мәжбүрлеуге уәкілдік берілді.

Мазмұны

1513 жылғы Рекерименто, Америкаға испандықтардың басып кіруіне және одан кейінгі испандықтардың Американы отарлауына байланысты, жергілікті халықтан испандық билікті қабылдап, соғыс, құлдық немесе өлім жазасымен қатар, католик миссионерлерінің уағыздауына рұқсат беруді талап етті. Рекерименто дінге өтуді талап етпеді, бірақ Энкоменда және Миссия жүйелері арқылы үндістердің азаюы көбінесе талап етілді. Бұл талап, егер олар қарсылық көрсетсе, халықтың бүлікшіл вассалдар ретінде құлдыққа түсуіне заңдық мүмкіндік жасады және құжатта былай делінген: «Осыдан [христиандық билікті қабылдамаудан] туындайтын кез келген өлімнің кінәсі сіздерге тиесілі екенін нақтылаймыз». Еуропалықтардың Жаңа әлемді жаулап алу және үстемдік етуге құқығы туралы көзқарасы үнді халқына арналған «Эль Рекерименто» (Талап) деп аталатын декларацияда бейнеленген. Бұл құжатты испан заңгері Хуан Лопес де Паласиос Рубиос дайындаған, ол монархтардың құдайға берілген құқығын және аумақтық жаулауды ынталы түрде қолдаған. Оны алғаш рет 1514 жылы Гранадада маврлармен шайқасқан және кейін Никарагуаның губернаторы болған испан аристократы Педрариас Давила қолданды. Фердинанд патша және оның қызы Хуана королева атынан жарияланған испандық талап, Жаңа дүниедегі аумақтарды тартып алу және олардың халқын бағындыру үшін діни және заңдық негіздемелердің жиынтығы болды. Сол кезде американдықтардың жаулап алу мен дінге өтуге қарсылық көрсетуінің екі себебі бар деп саналды: қастық немесе білімсіздік. Талап білімсіздікті жою мақсатымен жасалған. Конкистадор әскерінің бір өкілі жағалаудағы үндістер тобына «Эль Рекериментоны» кастиль тілінде оқып берді, олар аудармамен немесе аудармасыз түсінбеді. Осылайша, аймақтың барлық тұрғындары Испанияның діни және заңдық құқықтары туралы хабардар болды деп есептелді және қарсылық көрсетудің салдарынан ескертілді. Алайда, испандық талаптың нағыз мәні – кешірім беру болды; құжатты оқудың символдық әрекеті тәжді және оның өкілдерін американдықтардың жаулап алынуы, құлдыққа алынуы және өлтірілуі үшін заңдық және моральдық жауапкершіліктен босатады. Жоспарланған шабуылдар алдында оқылымдар жиі өткізілмейтін. Испандық талап, бес ғасырлық ретроспекциядан қарағанда, Құдай аспан мен жерді, содан кейін барлық адамдардың тегін білдірген алғашқы ер және әйелді жаратқанын анық көрсетеді. Құдай Әулие Петірге Рим-католик шіркеуін құруға бұйрық берді. Әулие Петірдің ұрпағы, Рим папасы Римде тұрады. Рим папасы Жаңа дүние аумақтарын Кастилия патшасына берді және үндістердің дінге өтуіне бағыт берді. Егер олар мұқият тыңдаса, үндістер болып жатқан жағдайды түсініп, әділ деп қабылдайтын болады; әйтпесе Испания оларға қарсы соғыс жасайды. Бұл құжаттың мақсаты – осы жаңа жерлер мен олардың халқына орын тебуге мүмкіндік беретін онтологияны құру; ол оларды испандық және еуропалық саяси құрылымға және христиандық сенім жүйесіне енгізеді.

Бағалау

Конкистадорлардың саясатын сынаған көптеген адамдар Рекериментоның беймәденилігіне қатты таңырды, ал Бартоломе де лас Касас оған жауап ретінде күлуге ме, жоқ әлде жылауға ме белгісіз екенін айтты. Конкистадорлар Рекериментоны оқып беру үшін аудармашы қолдануға ынталандырылғанмен, бұл міндетті емес еді, және көп жағдайда ол түсінбес халыққа оқылды. Кейде оны жергілікті халық пен қауымдар кетіп қалғаннан кейін құр жағалаулар мен бос ауылдарда, тұтқынға алынған соң, тіпті жағалауды жаңыдан көріп өткен кемелерде оқыды. Дегенмен, конкистадорлар үшін ол жергілікті халыққа шабуыл жасау және басып алу үшін діни негіздеме мен ақтаушылық болды. Испания патшалығының қазынасын толықтыруға әлеуеті болғандықтан, Рекерименто 1556 жылы испан тәжі қолдануын тоқтатқанға дейін көбінесе күдік тудырмады.

Мәтін

Патша Дон Фернандо мен оның қызы, Кастилия және Леон патшайымы Хуана I атынан, біз, олардың қызметшілері, сіздерге хабарлаймыз және мүмкіндігімізше білдіреміз: Құдай, Тірі және Мәңгілік, аспан мен жерді, бір ер және бір әйелді жаратты. Сіздер де, біз де, сол кездегі әлемнің барлық адамдары олардан тараған, және олардан бұрынғылар мен кейінгілердің барлығы да осы ұрпақтан шықты. Бірақ осы ер және әйелден дүние жаратылғаннан бергі бес мың жылдың ішінде көбейген адамдардың саны артып, кейбіреулері бір жолмен, ал кейбіреулері басқа жолмен жүруі керек болды. Олар көптеген патшалықтар мен провинцияларға бөлініп кетті, өйткені бір ғана патшалықта олардың бәріне жете алмайтын еді. Осы халықтардың ішінде Құдай Иеміз бір адамды – Әулие Петірді таңдап алды. Ол әлемдегі барлық адамдардың Иесі және Басшысы болды, оған барлығы бағыну керек еді. Ол адамзаттың Басы болды, олар қай жерде өмір сүрсе де, қандай заңға, дінге немесе сенімге жатса да. Ол оған әлемді билеуге және соттауға берді. Ол оған Римді таңдап, әлемді басқаруға ең лайықты орын деп бұйырды. Бірақ оған әлемнің кез келген жерінде отырып, христиандарды, маврларды, яһудилерді, мүшріктерді және басқа да діндерді соттап, басқаруға рұқсат берді. Бұл адам Папа деп аталды, яғни, адамдардың құрметті әкесі және басшысы. Сол кездегі адамдар Әулие Петірге бағынып, оны әлемнің Иесі, Патшасы және Басшысы деп қабылдады. Олар одан кейін понтификатқа сайланғандарды да солай қарады, және осылай бүгінге дейін жалғасып келеді, әлемнің соңына дейін жалғасатын болады. Осы понтификтердің бірі, Әулие Петірден кейін әлемнің Иесі болған, мен бұрын айтқан мәртебе мен орынды иеленген, осы аралдар мен Tierra Firme-ді аталған король мен королеваға және олардың мұрагерлеріне, біздің иелерімізге, осы аумақтардағы барлық нәрсемен бірге, осы мәселе бойынша жасалған белгілі бір жазбаларда көрсетілгендей, сыйға берді. Егер қаласаңыз, сіз оларды көре аласыз. Сондықтан олардың биліктері осы аралдардың және Tierra Firme жерінің патшалары мен иелері болып табылады. Кейбір аралдар, және шын мәнінде бұл туралы хабарланғандардың көпшілігі, олардың биліктерін иелер мен патшалар ретінде қабылдап, оларға қызмет етті, мінез-құлқындағыдай. Олар олардың биліктері жіберген дін қызметкерлерін қабылдап, оларға мойынсұнды және біздің қасиетті дінімізді үйренді. Олардың барлығы өз еріктерімен, ешқандай сыйлық немесе талапсыз, христиандыққа айналды және солай болып қалады. Олардың биліктері оларды қуанышпен және мейіріммен қабылдады, сондай-ақ оларды өздерінің қарапайым халқы ретінде қарауға бұйырды. Сіз де осылай істеуге міндеттісіз. Сондықтан біз сізден, мүмкіндігімізше, біз айтқандарды ойлап, оны түсіну және қарастыру үшін қажетті уақытты бөлуіңізді, және шіркеуді бүкіл әлемнің Билеушісі және Бас діни қызметкері ретінде мойындауыңызды, сондай-ақ оның атынан король мен королева Хуана, біздің иелерімізді, оның орнында, аталған сыйлықтың арқасында осы аралдардың және Tierra Firme-нің басшылары мен иелері ретінде мойындауыңызды сұраймыз. Сондай-ақ, осы діни әкелер сіздерге жоғарыда айтылғандарды жариялап, уағыздауына келісіміңізді және рұқсат беруіңізді сұраймыз. Егер сіз осылай істесеңіз, жақсы болады, және сіздердің биліктеріне тиіс міндеттеріңізді орындайсыз. Біз олардың атынан сізді барлық сүйіспеншілікпен және қайырымдылықпен қабылдаймыз, сіздерді, әйелдеріңізді, балаларыңызды және жерлеріңізді бостандықпен, құлдықсыз қалдырамыз. Сіздер олармен және өзіңізбен қалауыңызша еркін жұмыс істей аласыз, және олар сіздерді христиандыққа айналдыруға мәжбүрлемейді, егер сіздер шындық туралы хабарланғаннан кейін, біздің қасиетті католиктік дінімізге өтуді қаласаңыз, қалған аралдардың барлық тұрғындары сияқты. Сонымен қатар, олардың биліктері сіздерге көптеген артықшылықтар мен бостандықтарды береді және көптеген игіліктер сыйлайды. Бірақ, егер сіз осылай істемесеңіз және қасақана кешіктірсеңіз, біз сізге Алланың көмегімен біз сіздің еліңізге күшпен кіріп, сіздерге қарсы барлық жолдармен және тәсілдермен соғысатынымызды хабарлаймыз. Біз сізді шіркеу мен олардың билігінің мойынсұнуына және бағынуына бағындырамыз. Біз сізді және әйелдеріңіз бен балаларыңызды алып, оларды құл етеміз, содан кейін оларды биліктерінің бұйрығына сәйкес сатамыз және иеленуге береміз. Біз сіздің тауарларыңызды алып, сіздерге барлық зиянды және зардапты тигіземіз, біз бағынбайтын, қожайынды қабылдамауға және оған қарсы тұратын вассалдарға боламыз. Біз осыдан туындайтын өлім мен залал сіздің кінәңіз емес екенін жариялаймыз, олардың биліктерінің немесе біздің кінәміз емес, сондай-ақ бізбен келген осы дворяндардың кінәсі емес. Біз осыны сізге айттық және осы талапты жасадық, осы жердегі нотариусқа жазбаша куәлік беруін сұраймыз, және осы талапқа куә болып тұрғандарға да куәлік берулерін сұраймыз.