Кіріспе
Ежелгі Грекиядағы соғыстардың шолуы Ежелгі Грекияның тарихында, грек қараңғы ғасырларынан бастап соғыс болды. Грекияның "Қараңғы ғасырлары" аяқталды, өйткені халықтың едәуір өсуі урбанизацияланған мәдениетті қалпына келтіруге мүмкіндік берді, бұл қала мемлекеттерінің (Полеистің) пайда болуына әкелді. Бұл оқиғалар Архаикалық Грекия кезеңін (800-480 ж. б. з. б.) бастады. Олар сондай-ақ осы поляктар арасында ұйымдасқан соғысу қабілетін қалпына келтірді (мысалы, мал мен астық алу үшін шағын шабуылдарға қарсы). Ежелгі грек қоғамының жік-жікке бөлінген табиғаты осы үлкен масштабтағы үздіксіз қақтығысты болғызған сияқты. Қала мемлекеттерінің пайда болуымен бірге соғыстың жаңа стилі пайда болды: гоплиттер фалангасы. Хоплиттер - найза мен қалқанмен қаруланған қарулы жаяу әскерлер еді. Бұқаралық ақпарат құралдарында фаланга - бұл қалқандары бір-біріне қосылған және найзалары алға бағытталған сарбаздар құрамасы. 650 жылы салынған Чиги вазасы - толық майдан шеберінің ең алғашқы бейнесі. Соғыстың осы дамуымен соғыстар көбінесе қақтығыстағы қала мемлекеттерінің гоплиттік фалангаларының қақтығысынан тұратын көрінеді. Әскерлер басқа кәсіппен айналысатын азаматтар болғандықтан, соғыс қашықтығы, мезгілі және ауқымы бойынша шектелген. Екі жақ та үлкен зардаптарға ұшырауға немесе ұзаққа созылған жорықтарға төтеп бере алмады, сондықтан қақтығыстар бір ғана шайқаспен шешілген сияқты. Ежелгі Грекиядағы соғыс ауқымы мен ауқымы Греко-парсы соғыстарының нәтижесінде өзгерді, бұл Классикалық Грекияның басталуын белгіледі (480323 б.з.д.). Ахемен империясының орасан зор әскерлерімен күресу бір қала-мемлекеттің мүмкіндіктерінен тыс болды. Гректердің ең соңғы жеңісі көптеген қала-мемлекеттердің одақтастығымен бұрын-соңды болмаған ауқымды масштабта қол жеткізілді. Осы қақтығыс кезінде Афина мен Спартаның өрлеуі тікелей Пелопоннес соғысына әкелді, онда соғыс түрлерінің әртараптануы байқалды. Басты назар теңіз шайқастарына және блокадалар мен қоршаулар сияқты сарқылу стратегияларына ауысты. Б.з.д. 404 жылы афиналықтардың жеңілісінен кейін, афиналықтардың үстемдігімен болған Делиан лигасының таралуынан кейін, ежелгі Грекия спартандықтардың үстемдігіне түсті. Бірақ бұл тұрақсыз болды, ал Парсы империясы Афина, Фива, Коринф және Аргос күштері біріккен бүлік шығарды, нәтижесінде Коринф соғысы болды (395 387 б.з.д.). Персия жағын ауыстырды, соғыс аяқталды, керісінше Иония мен Спарта қалалары Кіші Азияға араласпады. Спарталық гегемония тағы 16 жыл бойы жалғасты, бірақ Леуктра шайқасында (371) спарталықтарды Фибалық генерал Эпаминонд жеңілді. Тебалықтар Грекияға өздерінің үстемдігін орнату үшін тез әрекет етті. Алайда, Фибде жеткілікті адам күші мен ресурстар жетіспей, тым көп жұмыс істеді. Эпаминондас қайтыс болғаннан кейін және Мантиней шайқасында адам күшін жоғалтқаннан кейін, Фибаның үстемдігі тоқтады. Фибалықтардың он жылдық үстемдігіне байланысты болған шығындар грек қала-мемлекеттерінің әлсіреп, бөлініп кетуіне себеп болды. Оңтүстік Грекияның қала-мемлекеттері солтүстіктегі Македония патшалығының өрлеуіне қарсы тұруға тым әлсіз болды. Патша Филипп ІІ революциялық тәсілдермен Грекияның басым бөлігін өзінің билігіне түсіріп, ұлы Ұлы Ескендірдің "жұртты жаулап алуына" жол ашты. Македония патшалығының пайда болуы эллиндік кезеңнің басталғанын білдіреді және ежелгі Грекиядағы ерекше гоплиттік шайқастың аяқталғанын білдірді.
Warfare occurred throughout the history of Ancient Greece, from the Greek Dark Ages onward. The Greek 'Dark Ages' drew to an end as a significant increase in population allowed urbanized culture to be restored, which
led to the rise of the city states (Poleis). These developments ushered in the period of Archaic Greece (800–480 BC). They also restored the capability of organized warfare between these Poleis (as opposed to small scale raids to acquire livestock and grain, for example). The fractious nature of Ancient Greek society seems to have made continuous conflict on this larger scale inevitable. Along with the rise of the city states evolved a new style of warfare: the hoplite phalanx. Hoplites were armored infantrymen, armed with spears and shields. Seen in media, the phalanx was a formation of these soldiers with their shields locked together and spears pointed forward. The Chigi vase, dated to around 650 BC, is the earliest depiction of a hoplite in full battle array. With this evolution in warfare, battles seem to have consisted mostly of the clash of hoplite phalanxes from the city states in conflict. Since the soldiers were citizens with other occupations, warfare was limited in distance, season and scale. Neither side could afford heavy casualties or sustained campaigns, so conflicts seem to have been resolved by a single set piece battle. The scope and scale of warfare in Ancient Greece changed as a result of the Greco Persian Wars, which marked the beginning of Classical Greece (480–323 BC). To battle the enormous armies of the Achaemenid Empire was effectively beyond the capabilities of a single city state. The eventual triumph of the Greeks was achieved by alliances of many city states, on a scale and scope never seen before. The rise of Athens and Sparta during this conflict led directly to the Peloponnesian War, which saw diversification of warfare. Emphasis shifted to naval battles and strategies of attrition such as blockades and sieges. Following the defeat of the Athenians in 404 BC, and the disbandment of the Athenian dominated Delian League, Ancient Greece fell under the Spartan hegemony. But this was unstable, and the Persian Empire sponsored a rebellion by the combined powers of Athens, Thebes, Corinth and Argos, resulting in the Corinthian War (395–387 BC). Persia switched sides, which ended the war, in return for the cities of Ionia and Spartan non interference in Asia Minor. The Spartan hegemony would last another 16 years, until, at the Battle of Leuctra (371) the Spartans were decisively defeated by the Theban general Epaminondas. The Thebans acted with alacrity to establish a hegemony of their own over Greece. However, Thebes lacked sufficient manpower and resources, and became overstretched. Following the death of Epaminondas and loss of manpower at the Battle of Mantinea, the Theban hegemony ceased. The losses in the ten years of the Theban hegemony left all the Greek city states weakened and divided. The city states of southern Greece were too weak to resist the rise of the Macedonian kingdom in the north. With revolutionary tactics, King Philip II brought most of Greece under his sway, paving the way for the conquest of "the known world" by his son Alexander the Great. The rise of the Macedonian Kingdom is generally taken to signal the beginning of the Hellenistic period, and certainly marked the end of the distinctive hoplite battle in Ancient Greece.
Хоплит
Қала мемлекетінің пайда болуымен бірге соғыстың жаңа стилі пайда болды және гоплиттер пайда болды. Хоплит - Ежелгі Грекиядағы жаяу әскердің негізгі элементі. Хоплит сөзі (грекше ὁπλίτης, hoplitēs) хоплоннан (πλον, көпше hopla, πλα) алынған, яғни хоплитпен жүретін қару-жарақ. Хоплиттер ежелгі грек қалаларының азаматтары болды. Олар негізінен найзашы ретінде қаруланған және фалангада соғысқан (төменде қараңыз). Хоплиттің қару-жарағы орташа азамат үшін өте қымбат болатын, сондықтан оны әдетте сарбаздың әкесі немесе туысы қалдырған. Александрдың македониялық әскерінің 18 фут ұзындықтағы сарисса деп аталатын найзалары болды, бұл 69 фут грек дориінен әлдеқайда ұзын. Оптистің қосалқы қаруы шифос, яғни қысқа семсер, ол жауынгердің найзасы соғыста сынғанда немесе жоғалғанда қолданылған. Хоплиттің шығу тегі белгісіз, және тарихшылар арасында даулы мәселе емес. Дәстүрлі түрде бұл б.з.б. 8 ғасырда болған және Спартаға тиесілі; бірақ соңғы көзқарастар б.з.б. Хоплитті жасаудағы басты жаңалық - диаметрі шамамен диаметрлі, бронзамен қапталған ағаштан жасалған, дөңгелек қалқан (аспис) болған сияқты. Бұл қалқан салыстырмалы түрде ауыр болғанымен, оны иыққа көтеріп жүруге болатын. Ең бастысы, бұл әскердің қалқан қабырғасын құруына мүмкіндік берді, адамдар мен қалқандардың үзілмейтін массасы. Сондай-ақ, ер адамдары металлдан жасалған қалқанмен және қоладан, былғарыдан немесе қатты матадан жасалған кеуде қалқанымен жабдықталған. Бұл қаруды гоплиттің негізгі қаруы - ұзын найзамен (дору) біріктіргенде, ол шабуылдау және қорғаныс қабілеттерін берді. Қалай болғанда да, гоплиттер әскерінің үлгісі бүкіл Грекияға тез тараған. Фалакстың сенімді қасиеттері, мүмкін, оның салыстырмалы қарапайымдылығы (азаматтар ополчияларының оны пайдалануға мүмкіндік беруі), төмен өлім-жітім көрсеткіші (шағын қалалар үшін маңызды) және салыстырмалы түрде төмен құны (әрбір хоплиттің өз жабдықтарын қамтамасыз етуіне жеткілікті). Екі жақтың қақтығысы қатты болады, ал алдыңғы қатардағы гоплиттер қорқып қалады. Соғыс содан кейін алдыңғы қатардағы ерлердің ерлігіне сүйенетін, ал артқы қатардағылар қалқандарымен алдыңғы қатарларға қысым жасайды. Жарыс кезінде бүкіл құрама қарсыластың құрамасын бұзуға тырысып, үнемі алға қарай итермелейді; осылайша, екі фаланга құрамасы ұрысқа түскенде, күрес негізінен итермелеу матчына айналды, онда, әдетте, терең фаланга әрдайым жеңіске жетеді, бірнеше ерекшеліктермен. Фалакс қашан пайда болғаны белгісіз, бірақ оны аргивтер спартандықтармен алғашқы қақтығыстарында пайда болған деп санайды. 650 жылы салынған чиги вазасы - толық майдан шеберінің ең алғашқы бейнесі. Хоплит - жақсы қаруланған және бронежабдықтармен жабдықталған, негізінен орта таптан шыққан азамат-әскер. Әр ер адам әскерде кем дегенде екі жыл қызмет етуі керек еді. Қарулы топтың тығыз құрамында күресу оның қару-жарағының, үлкен қалқан мен ұзын найзасының тиімділігін арттырып, жаудың қақпасына қару-жарақ пен найза ұштарын ұсынады. Олар күшті адамдар еді.
Хоплиттер соғысы
Кем дегенде Архаикалық кезеңде, көптеген бәсекелесетін қала-мемлекеттермен бірге ежелгі Грецияның бөлшекті табиғаты қақтығыстардың жиілігін арттырды, бірақ керісінше соғыс ауқымын шектеді. Кәсіби әскерлерді ұстай алмайтын қала мемлекеттері өз азаматтарына соғысуға сенді. Бұл кампаниялардың ұзақтығын қысқартуы мүмкін, өйткені азаматтар өз жұмыстарына (әсіресе фермерлер) қайта оралуы керек. Сондықтан науқандар көбінесе жазғы уақытта ғана өткізілетін. Әскерлер тікелей мақсатқа қарай жүрді, мүмкін, басты кейіпкерлер келіскен. Спарта бұл ережеден ерекше болды, өйткені әрбір спартиан кәсіби сарбаз болды. Спартандықтар құлдарға, мысалы егіншілікке, арқа сүйеді. Егер бір жағы шайқастан бас тартса, ол қалаға шегініп кетеді, бұл жағдайда шабуылдаушылар әдетте айналадағы ауылды қиратумен қанағаттанған, өйткені шабуылдау маусымы қоршауға алу үшін тым шектеулі болды. Соғыс болған кезде, олар әдетте шешілетін және шешуші болатындай етіп жасалатын. Бұл шайқастар қысқа, қанды және қатыгез болды, сондықтан жоғары дәрежедегі тәртіпті талап етті. Кем дегенде классикалық дәуірдің басында гоплиттер негізгі күш болды; жеңіл әскерлер мен ат әскері, әдетте, флангтарды қорғады және негізгі ауыр жаяу әскерге қолдау көрсетуші әскер ретінде әрекет етті. Хоплиттердің күш-қуаты - соққымен күресте. Екі фланга бір-біріне соққы беріп, жаудың қатарын тез бұзады. Бұл мүмкін болмаған жағдайда, соғыс күрес түрткісіне айналды, артта тұрған адамдар қарсыластың алдыңғы саптарына күшпен кіруге тырысты. Ұрыс-керіс бір сағаттан артыққа созылмады. Бір қатарға бөлінген соң, әскерлер, әдетте, даладан қашады, оларды егер қол жетімді болса, пельтастар немесе жеңіл ат әскерлері қуып жүреді. Егер гоплит қашып құтылса, кейде ол ауыр асписті тастап, достары мен отбасы алдында өзін қорлайды. Кейінгі шайқастармен салыстырғанда зардаптар аз болды, олар жеңімпаз және жеңілген тараптар үшін тиісінше 5 пен 15% аралығында болды, бірақ қаза тапқандар көбінесе алдыңғы қатардан жетекшілік еткен ең көрнекті азаматтар мен генералдарды қамтиды. Осылайша, бүкіл соғыс бір ғана майдан шайқасы арқылы шешілуі мүмкін еді; жеңіске жету үшін құлағандарды жеңілгендерге төлем төлеу керек болды, бұл 'Өлі гректердің әдет-ғұрыптары' деп аталды
Грек әскерлерінің басқа элементтері
Грек әскерлері ауыр гоплиттерге қолдау көрсету үшін жеңіл жаяу әскердің едәуір санын, Псилоиды, ауыр аяқ үшін жүкті ұстаушылар ретінде екі есе көбейтті. Бұларға найзаға лақтырушылар (аконтистай), тас лақтырушылар (литоволои және петроволои) және слингерлер (сфендонитай) кірді, ал садақшылар (тохотай) сирек кездесті, негізінен Криттен немесе грек емес жалданма тайпалардан (Платея шайқасында 479 ж.б.) грек әскерлері хоплиттердің қаруын біртіндеп төмендетті (күлгін төсемді кеуде және ашық қалқандарға) фаланксты икемдірек ету үшін және найзаға лақтырушыларды найзалар мен кейде найзалар бар жеңіл броньлы жалпы мақсаттағы жаяу әскерге (тохораита және тиреофори) жаңартты. Ақырында бұл типтер Александр Македонскийден кейін бүкіл Грецияда кең тараған македониялық стилдегі фаланканы тиімді толықтырды. Ат әскері әрқашан классикалық дәуірдегі грек әскерлерінде болған, бірақ жылқының құны гоплиттік қарудан әлдеқайда қымбат болған, ат әскерін ақсүйектер мен өте байлар (хиппилердің әлеуметтік сыныбы) шектеген. Ертедегі гоплит дәуірінде ат әскері, негізінен, әлеуметтік, сонымен қатар тактикалық себептермен ешқандай рөл атқарған жоқ, өйткені орта тап фалангасы майданға толықтай үстем болды. Бірте-бірте, әсіресе Пелопоннес соғысы кезінде, ат әскері маңыздырақ болды, ат әскерінің атқаратын барлық рөлін иеленді, мүмкін, алдыңғы шабуылдан басқа. Ол барлау, тексеру, қысым көрсету, қоршау және қуумен айналысты, ең маңыздысы Сиракуза атты Сицилия экспедициясының 415 413 жылы Сицилияның апатты сицилиялық экспедициясының атын жою үшін пайдалану және ақырында жою. Грек атлы әскерінің ең әйгілі әскерлерінің бірі Тарантин атлы әскері болды, ол Магна Грециядағы Тарас қала мемлекетінен шыққан. Ежелгі грек тарихшылары жалдамалы әскерлер туралы аз айтқанмен, археологиялық деректер Химраны қорғаған әскерлердің тек гректерден емес екенін көрсетеді. Гимрадағы жеңісті гректердің танымалдылығын айқындаушы оқиға деп қарастырғанмен, Гимраның батыс некрополында қазбадан табылған 54 мәйіттің ДНК-сын талдау қазіргі Украина, Латвия және Болгарияға жақын аймақтарда кәсіби әскерилердің бар екендігін анықтады.
Ежелгі соғыстың экономикасы
Жауынгерлік жорықтар көбінесе жаулардың егіндіктері мен өнімдеріне әсер ету үшін егіншілік маусымына сәйкес келетін. Уақыт өте мұқият жоспарланған, жаудың егінін бұзу үшін, бірақ жаудың егінін бұзу үшін. Егіс маусымына әсер етеді деген үмітпен кеш шабуылдар да мүмкін болды, бірақ бұл ең жақсы жағдайда егінге аз әсер етеді. Орақ кезінде егінді бұзатын бірден-бір шара - ауылды ағаштарды түбімен құлатып, үйлер мен егіндіктерді өртеп, қала қабырғасының артында қауіпсіз емес адамдарды өлтіру еді. Ағаштардың тамырларын құлатудың тиімділігі гректердің зәйтүн өніміне арқа сүйегендігін және жаңа зәйтүн ағаштарының жетілуіне көп уақыт кететіндігін ескерсек, әсіресе тиімді болды. Ауылды талқандау көп күш-жігерді талап етеді және маусымға байланысты, өйткені жасыл дақылдар егін жинау уақытына жақын дақылдар сияқты күймейді. Соғыс сонымен қатар жер мен құлдарды сатып алуға әкелді, бұл үлкен аскерді қамтамасыз ететін үлкен өнімге әкеледі. Ұрлық соғыстың үлкен бөлігі болды және бұл мемлекеттік қаржыдан қысымды алып тастауға және полисті нығайтатын инвестицияларды жасауға мүмкіндік берді. Соғыс қару-жарақ пен броньға деген сұраныстың кенеттен артуы салдарынан өндірісті ынталандырды. Кеме жасаушылар да өндіріс сұранысының күрт артуын сезінетін болады.
Жауынгерлік құрылымдар
Ашық теңізде грек теңіз әскері кеме басшысының алдындағы кемелерді кері қарай бағыттап жүзіп жүретін. Алайда жау кемелерін көргенде, грек теңіз күштері соғыс үшін тізімге тұру үшін, кемелердің оң жағына немесе сол жағына бұрылатын. Бұл ұрыс формациясы грек теңіз флоты үшін өте табысты болды, сондықтан қарсыластары да оны қолдана бастады. Грекияның теңіз флоты жеңіске жету үшін қарсыластарын жеңу үшін жаңа тактика мен технология жасау керек болды.
Диекплюс
Диекплос - ежелгі гректердің жаудың майданына кіру үшін қолданған әскери-теңіз операциясы. Бұл маневрде грек кемелері жау кемелерінің арасына еніп, қатар қатар жүзіп, қайықты аралап өтті. Кеме қарсыластың шекарасынан өтіп кеткен соң, грек кемелері кері бұрылып, қарсыластың кемесіне шабуыл жасайтын. Диекплоус теңіз соғысындағы ең тиімді маневрлердің бірі болып саналатынына қарамастан, ол тек үш шайқаста: Ладе, Хиос және Сайдта сәтті қолданылды. Бұл қарсы құрылымды Темистокл Артемизиум шайқасында қолданды.