Кіріспе
1951 жылы Генри Хатауэй түсірген "Шөл түлкісі" – 20th Century Fox компаниясының 1951 жылғы американдық тарихи соғыс фильмі. Фильмде екінші дүниежүзілік соғыста неміс фельдмаршалы Эрвин Роммельдің рөлі көрсетіледі. Басты рөлді Джеймс Мейсон сомдады, режиссері Генри Хатауэй, ал сценарийі Солтүстік Африкадағы британдық үнді армиясында қызмет еткен бригадир Десмонд Янгтың "Роммель: Шөл түлкісі" кітабы негізінде жазылған. Бұл фильм Роммель туралы миф қалыптасуына зор үлес қосты: Роммельдің саяси көзқарасы болмаған, данышман қолбасшы, нацистік саясатқа қарсы болған және 1944 жылы Адольф Гитлерді биліктен құлатуға жасалған қастандыққа қатысқандықтан үшінші рейхтің құрбаны болғаны туралы хабар тарады. Фильмдегі қара-ақ түс форматтысы екінші дүниежүзілік соғыстың көптеген деректі кадрларын пайдалануға мүмкіндік берді. Финляндия президенті және фельдмаршалы Карл Густав Эмиль Маннергеймнің жеке Мерседес Бенц 770 көлігі, Адольф Гитлерден алған сыйы, фильм түсірілімі кезінде реквизит ретінде қолданылды.
The Desert Fox is a 1951 American biographical war film from 20th Century Fox about the role of German Field Marshal Erwin Rommel in World War II. It stars James Mason in the title role, was directed by Henry Hathaway, and was based on the book Rommel: The Desert Fox by Brigadier Desmond Young, who served in the British Indian Army in North Africa. The movie played a significant role in the creation of the Rommel myth: that Rommel was an apolitical, brilliant commander, opposed Nazi policies and was a victim of the Third Reich because of his participation in the conspiracy to remove Adolf Hitler from power in 1944. The black and white format facilitated the use of large sections of actual documentary footage of World War II throughout the film. Finnish president and Field Marshal Carl Gustaf Emil Mannerheim's personal Mercedes Benz 770, a gift received from Adolf Hitler, was used as a prop car during the film's shooting.
Сюжет
1941 жылдың қараша айында британдық коммандос тобы Солтүстік Африка жағалауындағы су асты кемесінен шығады. Олардың міндеті – фельдмаршал Эрвин Роммельдің штабына шабуыл жасап, «Шөл түлкісін» өлтіру. Екі тараптан да ауыр шығындар болады, бірақ Роммель олардың арасында жоқ. Ол Германиядағы ауруханада мұрынның дифтериясынан емделуде. Адольф Гитлерден келген телефон хабары оны Африка корпусының басшылығына қайтарады, генерал Бернард Монтгомери басқаратын британдық сегізінші армия Екінші Эль-Аламейн шайқасында Орталық күштерге қарсы шабуылға дайын тұрады. Жабдықтары, қару-жарағы, отыны және жеткілікті әскері болмағандықтан, Гитлер Роммельге табанды болуды және соңғы адамға дейін күресуді бұйырады. Ол бұл абсурдты бұйрыққа күмәнмен қарайды, бастапқыда оны Гитлерді Берлиндегі «клоундардың» қоршап алғанын айтады және оны қайтадан жіберуді талап етеді. Сол хабарды алғаннан кейін, ол бұйрықты орындамау ниетімен жыртып тастайды. Роммель қайтадан ауырып, Германияға қайтарылады, онда ол ауруханада жатыр. Оның ескі досы, Штутгарт қаласының мэрі доктор Карл Штрэлин, Гитлерді құлатуды жоспарлап отырған оппозициялық топқа қосылуын сұрайды. Роммель қарсылық көрсетеді. Сауыққаннан кейін Роммель Батыс Еуропаға ауыстырылады, онда оған Атлант қабырғасын аяқтау міндеті тапсырылады. Тексеруден кейін ол оның қорғанысы одақтастардың шабуылына қарсы тұруға жеткіліксіз екенін түсінеді. Ол және оның жоғары лауазымды офицері, фельдмаршал Герд фон Рундштедт, Гитлердің шабуыл Каледе болады деген астрологиялық сенімінен қиындық көреді. Нәтижесінде Нормандияға D күні сәтті аяқталады және кең жағажай басып алынады. Гитлер одан әрі қателік жасап, одақтастарды тоқтату үшін қажетті әскерлер мен танктарды жіберуден бас тартады және тереңде мықты қорғаныс құру үшін реттелген шегінуге қайтадан тыйым салады. Содан кейін Роммель фон Рундштедтпен Гитлерге қарсы қастандық туралы әңгімелеуге батыл болады. Ескі офицер келісімге келмейді, бірақ Роммельге жоспардың сәтті болуын тілейді, сонымен қатар ол Роммельдің 24 сағат ішінде оның орнын басатынын күтетінін көрсетеді. Біраз уақыттан кейін Роммельдің штаб машинасы одақтас ұшағынан атқыланады, ол қайтадан үйде ұзақ емделеді. 20 шілдеде полковник Клаус фон Штауфенберг Гитлердің бас штабының отырысында Гитлердің аяғына бомба орналастырады. Бомба жарылып, көптеген адамдар қаза табады, бірақ Гитлер аман қалады. Шабуылға қатысы бар деген күдікпен мыңдаған адамдар ізделіп, өлім жазасына кесіледі. Роммельдің құпия қатысуына қатысты ресми үнсіздік сақталады, бірақ дәлелдер жиналады. Біраз уақыттан кейін Гитлер генерал Вильгельм Бургдорфты Роммельді мемлекетке қарсы қылмысқа айыптауға жібереді, ол халыққа сүйікті батырға нақты айыпталу, беделін жою және дарға асу немесе дереу, бірақ ауырсызданбай өзіне қол жұмсау (соғыстың салдарынан болған жарақаттарына байланысты) арасында таңдау жасауды ұсынады. Егер Роммель ашық сот процесін талап етсе, олардың қауіпсіздігіне қауіп төнуі оның шешімін анықтайды. Ол әйелімен қоштасады, ол ұлына таңдаудың себебін түсіндіруге уәде береді. Содан кейін Роммель өзінің тағдырына қарсы оңаша жердегі штаб машинасына отырады. Актердің үнімен британ премьер-министрі Уинстон Черчилльдің Хоммельдің соғыстағы ерлігі, тактикалық генийі және Гитлерге қарсы батыл тұрысы үшін мақтаған сөзі Палатада айтылады, содан кейін титрлер көрсетіледі.
Өндіріс
Фильм британдық әскери офицер және Солтүстік Африка кампаниясының ардагері Десмонд Янгтың (фильмнің басында көрсетілгендей, Роммельдің әскери заңды қатаң сақтау туралы талаптары арқасында өмірі сақталған подполковник) Ұлыбританияда 175 000 дана сатылған кітабына негізделген. 1950 жылдың ақпан айында, кітап жарыққа шықпастан бұрын, «Фокс» компаниясының Наннали Джонсон кітапқа кино құқығын алу үшін келіссөздер жүргізіп жатқаны хабарланды. Джонсон сценарий жазып, продюсерлікке жетекшілік етеді, ал Кирк Дуглас алғашқы аталған актер болды. Джонсон ақыры фильмді «Фокс» компаниясымен жасасқан бес жылдық жаңа келісімшартының бірінші бөлігі ретінде түсірді. Ол әдетте сценарийді жазуға он апта жұмсайтын, бірақ бұл сценарийдің күрделілігіне және онда әлі тірі адамдардың көп болуына байланысты сегіз айға созылды. Ол жазған кезде британдықтардың көбісі жағымды пікір білдіргенін (Британияда Роммельдің беделі өте жоғары еді) айтады, бірақ АҚШ-та голливуд студиясының неміс генералы туралы ізгілікпен баяндама жасауына қатысты пікір қақтығыстары болды. Джонсон кейін: «Егер Роммель Гитлерге қарсы қастандыққа қатыспаса, бұл сценарий жазылмас еді. Солтүстік Африка кампанияларында азаматтық адамдар болмағандықтан, жағдай Роммельдің жақсы адам болуына мүмкіндік берді. Мен сценарийді бейтараптықпен жазуға тырыстым. Оның соңғы сахнесінен басқа, оған көңіл жарылық сезім тудыруға тырыспадым. Ол әйелі мен баласымен қоштасып, өлімге бет алғанда, кез келген адамға симпатия тудыратын жағдайлар бар. Роммельдің интеллектуалдық қабілеті шектеулі еді. Оның мәселесі – адалдыққа қатысты қайшылық. Ол жалған құдайға сенді, ал оны түсінгенде, сатқындыққа ұшырауы мүмкін еді», – деді. 1951 жылдың қаңтар айында режиссерлікке келісім жасаған Генри Хатауэй Германия мен Солтүстік Африкада қосымша түсірілімдер жасау үшін кетті. Ричард Видмарк Роммель рөліне үміткер ретінде талқыланды. 1951 жылдың ақпан айында Джеймс Мейсон Роммельді ойнауға келісім берді. Мейсонның мансабы Ұлыбританиядан АҚШ-қа көшкеннен бері төмендеп кеткен еді, ол Даррил Ф. Занукты рөлді ойнауға көндіруге тырысты және оны орындауға соншалықты құштар болды, ол «Фокс» компаниясымен жеті жылға жылына бір фильм түсіру шартына қол қойды. Бұл фильмдердің біріншілерінің бірі «суық ашу» әдісін қолданды.
Қабылдау
Фильм Ұлыбританияда, сирек кездесетін наразылықтарға қарамастан, өте танымал болды.
Роммель аңызындағы рөлі
Фильм Роммель туралы аңыздың қалыптасуына, фельдмаршалдың саяси көзқарасы жоқ, бірақ дарынды қолбасшы екендігіне зор үлес қосты. 1941 жылдан бастап британдық баспасөз бұл көзқарасты Батыс елдерінде кеңінен таратты, себебі олар Солтүстік Африкада Одақтың күштерін жеңе алмауының себебін түсіндіруге тырысты. Соғыстан кейін Батыс одақтастары, әсіресе британдықтар, Роммельді «жақсы неміс» және «біздің Роммель» деп бейнеледі. Оның әділ соғыс жүргізгені туралы репутациясы Батыс Германияның қайта қарулануына, сондай-ақ бұрынғы жаулардың – Ұлыбритания мен АҚШ бір жағынан, ал жаңа Федеративтік Республика екінші жағынан татуласуына ықпал етті. Олар Роммельді адал, гуманистік қағидаларды ұстанатын сарбаз және Гитлердің саясатына қарсы тұрған бекем оппонент ретінде көрсетті. Фильмде Гитлерге қарсы жасалған қастандықта Роммельдің рөлі баса көрсетілсе де, диктатормен ерте байланысы көбінесе айтылмайды. АҚШ-та сыншылар мен көрермендердің пікірі әсерлі болған жоқ, бірақ фильм Ұлыбританияда, сондай-ақ 1953 жылғы «Шөлдегі жауынгерлер» (The Desert Rats) фильмінде сәтті болды, онда Мейсон Роммель рөлін қайта ойнады. Фильм бұрынғы жаулардың арасындағы келісімді қамтамасыз ету үшін тиімді құралға айналды. Сол кездегі британдықтардың көпшілігі осы соғыс алаңындағы шайқастарды қалпына келтіруге баса назар аударды, басқа жағдайларды ескермеді. «Шөл түлкісі» британдық қоғам үшін неміс әскерінің бейнесін қалыптастыруға көмектесті. Фильм Ұлыбританияда көбінесе оң пікірлер алды, бірақ Вена мен Милан қалаларындағы кинотеатрлар алдында наразылық акциялары өтті. Кейіннен Роммельдің соғыс жылнамаларын 1953 жылы жарық көрген «Роммель құжаттары» кітабына редакциялаған Бэзил Лидделл Харт бұл фильмді басқа жоғары шенді британдық офицерлермен бірге тамашалады және ол…