Кіріспе
Ағаш түрлері
Quassia amara, сондай-ақ amargo, bitter ash, bitter wood немесе hombre grande (испан тілінде "үлкен адам" деген мағынада) – Quassia туысына жататын түр. Кейбір ботаниктер оны туыстың жалғыз түрі деп санайды. Туысқа Карл Линней оны алғаш сипаттаған ботаник, Суринамдық азат етілген адам Грамман Квассинің құрметіне ат қойған. Q. amara инсектицид ретінде, дәстүрлі медицинада және тамақ өнеркәсібінде қосымша ретінде қолданылады.
Атауы, суреті, алынған ағза
Quassia (жынысы) amara (түрі) – тропиктік аймақтарда өсетін, Simaroubaceae тұқымдасына жататын, әдемі, кішкентай мәңгі жасыл бұта немесе ағаш. Q. amara есімі, еуропалықтарға осы өсімдіктің қызбаны емдеуге қолданылатынын көрсеткен емші және ботаник Грамэн Квассинің құрметіне берілген.
Сипаттама
Шағын, көп сабақты, баяу өсетін, тәртіпсіз өсетін бұтақтанған ағаш. Жемістері – 0,8-1,5 см ұзындығындағы бес кішкентай эллипс тәрізді, ет тәрізді, күлгін-қара түсті дәнектер, гүлдің орнын басады және піскенде қызыл түске айналады. Ағаш негізінен құс қоңырауларымен тозаңданады, бірақ өзін-өзі тозаңдануға да қабілетті. 2007 жылы Симаруба тұқымдасына жататын өсімдіктердің ДНК тізбегі және филогенетикалық талдауы жүргізілді. Ол Samadera туысының Clade V-ге жақын екенін, ал Quassia туысының да Clade V-ге жақын екенін, бірақ олардың жеке тарамдары бар екенін көрсетті. Бұл Quassia туысын қайта бөлуге мүмкіндік берді, жоғарыда аталған Ноотебумның барлық синонимдері тәуелсіз туыстар ретінде қайта жаңғыртылды. Бұған Quassia indica-ның қабылданған атауы ретінде Samadera indica кіреді. Сингапурда кейде егілетін әшекейлік Quassia amara Quassia туысының құрамында қалады.
Тарату
Квассия амара – неоторпикалық жаңбырлы ормандар мен ылғалды орталарда өсетін, көбінесе жас ормандарда көптеп таралған жер астындағы өсімдік. Квассин – табиғатта кездесетін ең ащы заттардың бірі. Ащы ағаштан анықталған басқа компоненттер: бета-карболиндер, бета-ситостенон, бета-ситостерол, дегидроквассиндер, галь қышқылы, гентизи қышқылы, гидроксиквассиндер, изопараин, изопараиндер, изоквассиндер, алма қышқылы, метилкантиндер, метоксикантиндер, метоксикантин, нигакилактон А, неоквассин, параин, параиндер, квассиалактол, квассимарин, квассинол, квассиол және сималикалактон D.
Азық-түлік өнеркәсібіндегі қоспа
Қабық пен ағаштан алынған ащы принцип Ангостура Bitters-тің негізі ретінде қолданылады, ол ұзақ сусындар, газдалмаған сусындар, ас қорытуды жақсартатын және джин негізіндегі сусындарда дәм беру үшін пайдаланылады. Оны сыра жасауда хмельдің орнына қолдануға болады.
2012 жылғы зерттеуде 4% Quassia экстракты бар жергілікті гельдің розацеяны емдеуде қауіпсіз және тиімді екені анықталды. Quassia amara – симаруба тұқымдасына жататын өсімдік. Ол құрамында кең ауқымды биологиялық белсенділікке ие екіншілік метаболиттерді қамтиды. Өсімдіктің қабығындағы белсенді заттар аппетитті арттыру, тонизирующее, диуретик, қызба түсіретін, құрттарға қарсы және лейкемияға қарсы әсерлерге ие. Бұдан басқа, ол өт қабығының жұмысын жақсартады және бауырдың тоқталуына қарсы әсер етеді. Сырттан қолданғанда, ол шырыш құрттары сияқты паразиттерге қарсы тиімділік көрсетеді. Оңтүстік Америкада бұл өсімдік әлсіздікке, бауыр ауруларына, безгекке, жылан шағуына және арқаның бұлшықтарының спазмына қарсы қолданылатын дәстүрлі ем болып табылады. Quassia amara ұнтақталған түрінде сатылады және одан тоник немесе настойка дайындау үшін пайдаланылады, олар қабықты ұзақ уақытқа суға батыру арқылы жасалады.
Диабет
2011 жылы Хусейн мен Гулам Мохаммед Q. amara экстрактының егеуқұйрықтардағы жоғарылаған ашқазын қандағы глюкоза деңгейін төмендеткенін анықтады. Сондай-ақ, Q. amara тұтыну глюкозаға төзімділікті арттырады. Феррейра және авторлардың 2013 жылғы мәліметтері бойынша, Q. amara ағашының ұнтағы метформинге ұқсас гипергликемияға қарсы әсер көрсетеді. Бұл, денсаулыққа жағымсыз әсер ететін қазіргі қолданыстағы дәрілерге балама ем ретінде пайдалы болуы мүмкін.
Малярия
Q. amara жапырақтарынан жасалған шай француз Гвианасының дәстүрлі медицинасында безгекке қарсы қолданылады. Q. amara жапырақтарының сығындысы егешқұйрықтарда безгекке қарсы белсенділік танытқандығы анықталды. 2006 жылы жасалған зерттеуде сималикалактон D безгекке қарсы белсенділіктің себебі болуы мүмкін екені көрсетілді. Quassia amara шайы қандағы қызыл қан клеткаларының санына, эритроциттердің санына, қанның тығыздығына және гемоглобин концентрациясына да әсер етеді. Ол антианемиялық қасиетке ие.
Жаралар
Квассия амара Коста-Рика халық медицинасында қолданылады. Ибадан университетінің зерттеушілері индометацинмен шақырылған асқазан жарасының айтарлықтай тежелгенін анықтады. Қорғау мөлшері 77%-дан 85%-ға дейін құрады. Сондай-ақ, ол асқазанның жалпы қышқылдығын азайтады. Бұл асқазан қабырғасының шырыш қабатының және белок емес сульфгидрил топтарының көбеюімен байланысты болды.
Бас сүйегі проблемалары
Q. amara-ның ащы заттары битінің дернәсілдерінің хитиніне шабуыл жасап, жаңа дернәсілдердің пайда болуына тосқауыл қояды. Сонымен қатар, шашқа шаю үшін қолданғанда қыршынның азаюына көмектеседі.
Параллель дәрілер
Квассия амара сонымен қатар дәстүрлі үнді медицинасында, аюрведия медицинасында ревматизмді, алкоголизмді, шашақты, асқазан проблемаларын және құрттарды емдеу үшін қолданылады. Ол гомеопатиялық медицинада да қолданылады. Зерттеулер көрсеткендей, ол еркек және ұрғашы тышқандардың фертильдігіне теріс әсер етеді. Бұл препараттың тышқандардың ұрығы, эпидидимисі және қуық бездерінің салмағын азайтатыны дәлелденген. Сонымен қатар, эпидидимис сперматозоидтарының саны, тестостерон, ЛГ және ФСГ деңгейлерінің төмендеуі анықталды. Бұл өзгерістер кейбір уақыттан кейін жоғалып кетті. Ұрғашы тышқандарда жұмыртқалық пен жатырдың салмағы төмендегені байқалды. Эстроген деңгейі де төмендеді. Бала саны мен салмағы да азайды.
Инсектицид
Құбыртқы қабығының инсектицидтік экстракттары алғаш рет АҚШ-та 1850 жылы, ал Еуропада 1880 жылы қолданылды. Экстракт құрамында инсектицидтік қасиеттері бар квассин және неоквассин бар. Экстрактты гүлдеу тоқтағаннан кейін жас жемістерге шашыруға болады. Q. amara экстрактыны жарты жылдан астам сақтауға болады (мысалы, көктемнен күзге дейін). Картоп қоңызына қарсы, Q. amara экстракты антипаразиттік, антибактериалдық, амебаға қарсы, вирусқа қарсы және қабынуға қарсы қасиеттерге ие. Швейцарияда органикалық егіншілік үшін лицензияланған препарат бар.
Адам денсаулығына әсер етуі мүмкін
Тамақ өнімдеріне қолданылатын кез келген нашар зерттелген балама химиялық зат сияқты, Quassia экстрактының денсаулыққа әсері белгісіз болуы мүмкін. 1997 жылы егеуқұйрықтарда жүргізілген зерттеуде Quassia экстракты еркек егеуқұйрықтардың фертильділігін айтарлықтай төмендеткені анықталды, соның салдарынан атау безінің мөлшері, сперматозоидтардың сапасы және қан сарысуындағы тестостерон деңгейі төмендеді.
Формуляциясы
Квассия ағаш ұнтақтарының шамамен белгілі бір мөлшері сумен араластырылады. Оны 24 сағатқа қойып, содан кейін 30 минут қайнатады. Одан кейін сумен сұйытып, шашыру үшін қолданылады. Алма ағаштарындағы Hoplocampa testudinea зиянының алдын алу үшін гектарға шамамен ағаш экстрактысын қолдану ең тиімді болып көрінеді.
Өсіру
Тұқымдар мен кесінділер Q. amara-ны көбейтуге қолданылуы мүмкін. Өсімдік қырауды төзбейді, бірақ құрғақшылыққа ішінара төзімді. Көп мөлшердегі жанама жарық ұсынылады. Тропикалық ағаш болғандықтан, Q. amara құнарлы, ылғалды, бірақ жақсы дренаждалған топырақты, жартылай көлеңкелі жерді ұнатады. Жас ағаштар күшті немесе тікелей жарыққа төзімді болғанымен, Q. amara ағаштарын агроэкологиялық мақсатта өсіргенде, оларды көп мөлшердегі жанама жарық түсетін жерге отырғызу ұсынылады.
Өсіруді басқару
Өсімдік неғұрлым ескі болса, ксилемадағы квассиноидтардың жиналуы соғұрлым артады. Өсімдіктерді көлеңкеде немесе күнде өсіру жағдайлары, өсімдіктердің жинаған квасинінің мөлшеріне едәуір әсер етеді. Жақсы өнім алу үшін осы факторды ескеру қажет. Бақыланатын жарық жағдайлары өсімдік өсуіне және тіндердегі квассиноидтардың концентрациясына жағдай жасайды, бұл шикізаттың сапасын жақсартады. Терең немесе органикалық мульча сияқты органикалық тыңайтқыштарды қоректік заттар ретінде қолдануға болады.
Көбею
Коста-Рикада Q. amara гүлдену кезеңі қазан мен сәуір аралығында, ал Орталық Панамада гүлдену кезеңі қазаннан қаңтарға дейін болады. Жемістер екі айдан кейін піседі. Ақпан мен наурыздың басында жемістер пісіп-жетілудің ең жоғары қарқыны байқалады. Друппалар пісіп жетілу процесінде әртүрлі түстерге ие болады. Олар қызғылттан жасылға, содан кейін қара түске дейін өзгеріп, толық қара түске жетеді. Ең жақсы өнімділік нәтижелері, дәл қара түске айналуға азырақ қалған друпалардан алынған тұқымдармен қамтамасыз етілді. Тұқымның тірі қалуын көрсетуші фактор тек жемістің түсі ғана емес, сонымен қатар оның мөлшері де болып табылады. 1 және 1,5 см аралығындағы жемістер көбейтуге жарамды және оларды гүл шоғырынан оңай бөліп алуға болады. Бұл ағашты тұқымдық көбейту арқылы (тұқымдармен) немесе вегетативтік көбейту арқылы (жартылай піскен бұтақтардан) өсіруге болады. Ағаштарды ағаш өсіру орындарында өсіруге болады. Сондықтан тұқымдарды арақ, құм немесе топырақ сияқты субстратқа себуге болады. Өскіндер сегіз ай бойы өсіп, шамамен 40 см биіктікке жетеді. Өнімділік 10 апта ішінде пайда болады. Өнімділік кезеңінде күнделікті суару өте маңызды. Ағаш өсіру орындарында 10х15 см арақашықтықпен, 1 м²-ге 35 өсімдік тығыздығы ұсынылады.
Зиянкестер мен аурулар
Көшеттерде зиянды жәндіктер табылды, бірақ елеулі зақымдар байқалған жоқ. Colletotrichum sp. саңырауқұлағы жас өсімдіктерде антракноз ауруын қоздыды, ол сарғыш шенбермен оралған қоңыр жапырақ өзгерістеріне, жапырақтардың түсуіне және өсімдік өсуінің тоқтауына алып келеді. Топырақтың жоғары ылғалдылығы, топырақтың жеткіліксіз дренажы, тығыз себу және нашар арамшөптерге қарсы күрес – бұл саңырауқұлақтық ауруды күшейтетін факторлар. Оны белгілі бір фунгицидтермен бақылауға болады. Бактериялық инфекция сирек кездеседі, бірақ көшіру кезінде ескеру қажет.