Кіріспе

Монреаль, Квебек, Канададағы қоршаған орта мұражайы – Биосфера, сондай-ақ Монреаль биосферасы деп белгілі, Монреаль, Квебек, Канададағы қоршаған ортаға арналған мұражай. Ол Сент-Хелен аралындағы Жан-Дрепо саябағы аумағында орналасқан, Expo 67 көрмесі үшін салынған АҚШ павильонында жайғасқан. Мұражайдың геодезиялық күмбезін Бакминстер Фуллер жобалаған.

Expo 67 көрмесі

Құрылыс бастапқыда Expo 67 көрмесінде АҚШ павильоны ретінде салынған. АҚШ-тың көрмедегі қатысуына жауапты АҚШ Ақпарат агенттігі 1965 жылғы маусымда павильон жоспарларын жариялады. Геодезиялық күмбездің сыртқы дизайнын R. Бакминстер Фуллер, Shoji Sadao және Geometrics Inc. бірлесіп жасады, ал ішкі құрылымдар мен көрмелерін Cambridge Seven Associates компаниясы жобалады. Көрме 1967 жылғы 27 сәуірде ашылып, 1967 жылғы 29 қазанға дейін жалғасты. Павильонға кірген келушілер әлемдегі ең ұзын тірексіз эскалатор деп есептелетін эскалатормен жоғары көтеріліп, көрме платформаларына жетті. Екі жоғарғы платформада НАСА-ның ғарыш бағдарламаларына арналған "Мақсаты: Ай" көрмесі орналасты; Freedom 7, Gemini 7 және Apollo AS 202 капсулалары сияқты ғарыш кемелері күмбездің болат конструкциясынан ілінген. Мезонин деңгейінде "Америкалық рух" көрмесінде американдық үнді қолөнері, халықтық өнер бұйымдары, танымал музыканттарға тиесілі гитаралар, қуыршақтар және әртүрлі аймақтар мен мамандықтарды көрсететін 300-ге жуық бас киімдер сияқты алуан түрлі заттар қойылды. Басқа да қызықты орындарға Голливуд естеліктерінің галереясы және қазіргі заманғы американ суретшілерінің 22 ірі туындысы қойылған "Америкалық сурет салу" көрмесі кірді.

Адам мен оның әлемі (1968-1976)

Эксподан кейін бұл алаңда "Адам және оның әлемі" атты үздіксіз көрме жалғасты, ол әр жазда өткізілді. Экспоға қатысқан көптеген елдер сияқты, АҚШ та өз павильонының құрылысын Монреаль қаласына көрмеде пайдалану үшін сыйлады. Павильон 1968 жылы "Биосфера" деп аталды және құс үйі мен дендропарк ретінде ашылды, онда төрт ілгіш бақша және жүздеген құстар болды. 1971 жылғы маусымда АҚШ "Visit USA" тақырыбымен "Биосфераны" өз ұлттық павильоны ретінде қайта пайдаланды, бұл көрініс АҚШ Саяхат қызметі және Смитсонов институтының қолдауымен ұйымдастырылды. 1972 жылы павильон табиғат тақырыбына қайта оралды, сондай-ақ бабуиндер тобы, жапон бағы және балаларға арналған "Ұйқышыл сұлудың қиял әлемі" атты ойын алаңы қосылды. 1973 жылы "Биосфера" "Hydro Québec" демеушілігімен "Адам және оның қоршаған ортасы" атты ластануға қарсы көрмеге айналдырылды.

1976 жылғы өрт

1976 жылы 20 мамырда Биосфера өрттен қатты зақымданып, қирады. Құрылыс жөндеу жұмыстары кезінде дәнекерлеушілердің салдарынан болған өрт ғимараттың мөлдір акрилдік қабығын толығымен жақты, бірақ берік болаттан жасалған негізгі құрылымы сақталды. Өрттен кейін қала Биосфераны сақтап, оны ашық ауадағы құрылым ретінде пайдалануға бел буды, мүмкін аспалы бақтар немесе концерттер өткізу орыны ретінде. 1977 жылы оны "Адам ойында" деп аталатын демалыс аймағына айналдыру жоспары жарияланды, алайда ол іске аспады. 1980 жылға қарай ғимараттың болашағы әлі де белгісіз болды, себебі қала оны қайта жаңартуға серіктес іздеп, тазалау жұмыстарын жүргізіп жатты. Нәтижесінде, ғимарат 1990 жылға дейін жабық және қолданылмай қалды.

Музей ретінде қайта тууы

1990 жылдың тамызында Экология Канада Біосфераны Ұлы көлдер мен Сент-Лоуренс өзені аймақтарының су экожүйелерін көрсететін және зерттейтін интерактивті мұражайға айналдыруға 17,5 миллион доллар бөлді. Ол Эрик Готье жобалаған жабық ғимараттар жиынтығында, бастапқы болат қаңқаның ішінде орналасқан. 2007 жылы Біосфера өз атауын қоршаған орта мұражайы деп өзгертті. Мұражай интерактивті іс-шаралар ұсынады және су, климаттың өзгеруі, ауа, экожүйелік технологиялар және тұрақты дамуға қатысты маңызды экологиялық мәселелер туралы көрмелер ұйымдастырады. Музей арнайы жағдайларда түрлі түстерге боялып, түрлі мақсаттарға қолдау білдіреді. 2020 жылдың сәуір айында COVID-19 пандемиясы кезінде қолдау көрсету үшін түрлі түстермен жарықтанды. 2022 жылдың маусым айында мұражай Дүниежүзілік қоршаған орта күніне арналған қолдау ретінде жасыл түске боялды. 2021 жылы Біосфераны басқару құқығы Канаданың Экология министрлігінен Монреаль қаласының табиғат мұражайлары кешені Space for Life компаниясына берілді.

Павильон

Музей АҚШ-тың 1967 жылғы ЭКСПО көрмесі үшін салған бұрынғы павильонында орналасқан. Геодезиялық күмбездің архитектуралық инженері Бакминстер Фуллер болды. Ғимарат бастапқыда диаметрі және биіктігі белгілі болат пен акрил ұяшықтарынан тұратын жабық құрылым ретінде салынған. Бұл 1-сыныпты (икосаэдрлік, 2-сыныпты дөңгелек күмбездерден және 3-сыныпты төртбұрышты күмбездерден ерекшеленеді), 32 жиілікті, екі қабатты күмбез, онда ішкі және сыртқы қабаттар торлы тіреулермен байланысқан. (Кейде бұл икосаэдрлі көпжақтың әрбір бесбұрышты төбесінен көршілес төбеге дейін 15 алтыбұрыштан тұратынына байланысты оны қателікпен 16 жиілікті күмбез деп атайды. Дегенмен, күмбез жиілігін өлшеу стандарты – төбеден төбеге дейінгі үшбұрыштардың саны. Алтыбұрыштың бір жағынан қарсы жағына дейін екі үшбұрыштан болғандықтан, бұл күмбездегі әр бесбұрышты төбесінің жиегінен келесіге дейін 30 үшбұрыш, сондай-ақ бір төбеден келесі төбеге дейінгі қашықтықтың әр шетіндегі бесбұрыштың бестен бірін құрайтын үшбұрыш бар: осылайша, әр төбесінің ортасынан келесі төбесінің ортасына дейін 32 үшбұрышқа жетеді.) Ішкі температураны реттеу үшін күрделі көлеңкелеу жүйесі қолданылды. Күннен қорғау жүйесі – бұл сәулетшінің адам денесінің ішкі температурасын сақтау үшін пайдаланатын биологиялық процестерді бейнелеу әрекеті еді. Фуллердің геодезиялық күмбезге қатысты бастапқы идеясы жабық жүйеге «тесіктерді» енгізу болды, бұл оны адам терісінің сезімталдығымен салыстыруға мүмкіндік берді. 2021 жылы «Нью-Йорк Таймс» газеті бұл күмбезді «Соғыстан кейінгі архитектураның 25 ең маңызды туындысының» бірі деп таныды.

Мұра

Бакминстерфуллерен көміртек молекуласы Биосфераның архитекторы Р. Бакминстер Фуллердің құрметіне аталды, себебі молекуланың геодезиялық сфераға ұқсас құрылымы, оның ашушыларының бірі Гарольд Кротоға 1967 жылғы ЭКСПО көрмесіндегі павильонға сапары туралы еске салды. Бұл құрылым Уолт Дисней әлеміндегі EPCOT орталығындағы "Spaceship Earth" нысанының дизайнына әсер етті. Дисней дизайнері Джон Хенч Биосфераның үштен екі бөлігін кеңейтіп, төрт аяққа тірегендей толық сфера жасады. Биосфера "Civilization VI" ойынында ("New Frontiers" DLC) Әлемдік кереметтік ретінде пайда болады, ол батпақты және жаңбырлы ормандарды әдемілендіреді, сондай-ақ жаңартылатын энергияны және туризмді дамытады.