Мысыр ұлтшыл қозғалысының қайраткері Мустафа Камил Паша

Кіріспе

Мысырлық заңгер, журналист және ұлтшыл белсенді (1874–1908)

Мұстафа Камил Паша (مصطفى كامل, ) (14 тамыз 1874 – 10 ақпан 1908) – мысырлық заңгер, журналист және ұлтшыл белсенді.

Ерте өмір және білім

Камил 1874 жылы Каирде дүниеге келген. Ол Каирдегі француз құқық мектебінде және Франциядағы Тулуза университетінің құқық факультетінде заңгер мамандығын меңгерген. 1893 жылғы қаңтарда, университет студенті кезінде Камил алғаш рет танымал болды, ол студенттер тобын басқарып, Мысырдың британдық оккупациясын қолдаған «Әл Муқаттам» газетінің кеңсесін қиратты. Ол Мысыр хадиві Аббас Хилми II-ді қолдады, ол британдық оккупацияға қарсы күресті. 1892 жылы алғаш рет кездескен Аббас Хилмидің қорғауында болған хадиф, Камилдің Тулузада білім алуына қаржы жұмсады. Америкалық тарихшы Майкл Лаффан Камилды «әйгілі шешен, тынбай саяхаттайтын, көп жазатын және харизматикалық тұлға» деп сипаттаған. Камил француз шығыстанушысы Франсуа Делонклмен достық қарым-қатынас орнатты, ол оны француз саясаткерлерімен таныстыруға уәде берген, бірақ оның орнына оған хатшылық қызметін ұсынды, бұл оның наразылығына себеп болып, жұмыстан кетуіне әкелді.

Франкофильдік

Камил алғаш рет Мысырдан тыс жерлерде кеңінен танылды, ол 1895 жылы маусымда Париждегі француз депутаттар палатасына өтінішхат ұсынды. Камил сонымен бірге "Ақыл ғибадатханасында" Марианнаға өтінішхат тапсырып, Мысырды азат етуді сұрайтын плакатты басып шығаруға ақы төледі, оның артында мысырлықтардың мұңды бейнесі тұрды, ал британдық арыстан британдық сарбазбен бірге Мысырды шынжырмен бейнелейтін жартылай жалаңаш әйелді ұстап тұрды. Марианнаның оң жағында Сэм аға және әлемнің басқа да елдерінің символдары тұрды. Олар тік тұрып, қуанышты көрінді, Камилдің Мысырды осындай етуді үміттенетінін көрсетті. Камильдің Мысырдың жағдайын бейнелейтін плакаты өте танымал болды және 1895 жылы көптеген еуропалық және американдық газеттерде қайта басылды. 1895 жылы 4 шілдеде Тулузада француз тілінде сөйлеген сөзінде Камил Лорд Кромерді "Мысыр үкіметінің министрліктері мен басқа да әкімшілік лауазымдарына қабілетсіз, бейжай немесе сатқын адамдарды тағайындады. Осылайша ол оларды өзінің бақылауындағы құрал ретінде ғана емес, сонымен қатар олардың нашарлығын пайдаланып, біздің елде басқаруға қабілетті басқарушы таптың жоқтығын Еуропаға дәлелдеуге тырысады" деп айыптады. Сол сөзінде Камил француз көмегін сұрап: "Иә, мырзалар, Францияның бізге араласып, құтқару міндеті бар. Франция Мысырды терең ұйқыдан оятып, бізді әрқашан өзінің ең қымбат баласындай көріп, жүрегіміздің түбінен шыққан мәңгілік құрметке ие болды" деді. Мысырға оралғаннан кейін Камил француз тілінде (Мысыр элитасының тілі) "Ағылшыл қаупі: Англияның Мысырды басып алуының салдары" деген тақырыпта кітапша жазып, жариялады, оның мазмұны атауынан-ақ көрінеді. 1895 жылдан 1907 жылға дейін Камил жыл сайын Францияға барып, әрқашан баяндама жасап, Египеттегі британдық билікті сынаған газет мақалаларын жазып жүрді. Камилдің француз жазушысы Пьер Лотимен және феминист Джульетта Адаммен достығы француз зиялыларының көп бөлігімен танысуына әкелді, олар француз тілінде еркін сөйлеп, жазатын харизматикалық және ақылды жас мысырлықтан әсер алды. Алайда Камильдің франкофильдік риторикасы есептелген еді, өйткені ол 1895 жылдың қыркүйегінде Аббас Хилмистің хатшысына жазған хатында: "Кез келген саяхатшы білетіндей, елдер тек өз мүдделерін қорғайды. Француздар, ағылшындар сияқты, бізге қаншалықты адал болып көрінсе де, өздерінің саяси мүдделеріне сай келетін нәрсені істейді. Сондықтан оларға жақындап, достық қарым-қатынас орнату арқылы біз олардың сенімін жеңіп алу үшін мақсатты саяси маневр жасап жатырмыз және мүмкін, тіпті уақытша болса да, олардан саяси пайда көре аламыз" деді. Камил кейде француздық қолдауды жеңу үшін Мысырдың франкофилиясын асыра сілтеп, 1899 жылы 18 маусымда Парижде сөйлеген сөзінде: "Ағылшын каналынан көршілеріңіздің сіздің Нил жағалауындағы мәдени ықпалыңыз бен беделіңізге қарсы жүргізген соғысының аты жоқ. Ағылшын тілінің жек көрінісі әсіресе француз тіліне бағытталған, өйткені олар өз тілдерін сіздердің тілдеріңіздің орнына құлшыныспен және қажымас түрде алмастыруға тырысып келеді" деді. Камильдің бұл сөздеріне қарамастан, француз тілі 1952 жылғы революцияға дейін Мысырдың ресми тілдерінің бірі болып қала берді. Ол сондай-ақ Франция мен Осман империясымен ынтымақтастық орнатуға тырысты, бірақ кейіннен ол сырттан қолдаушылардан тәуелсіз болды және негізінен египет халқына ағылшындық оккупацияның аяқталуын талап етті. Камил көбінесе ресми емес дипломат ретінде жұмыс істеді, ол Хедивтің атынан Еуропа астаналарына барып, Мысырдың британдық оккупациясын тоқтату үшін қолдау іздеді.

Kamil first came to widespread attention outside Egypt when he presented a petition to the French Chamber of Deputies in Paris in June 1895 asking the French government to pressure Britain to leave Egypt. Kamil at the same time paid for a poster to be printed which shows him presenting a petition to Marianne in the "Temple of Reason" asking her to free Egypt, with the miserable looking Egyptian masses standing behind him while the British lion together with a British soldier hold a half naked woman symbolizing Egypt in chains. To the right of Marianne stand Uncle Sam and other symbolic characters for the other nations of the world, who were all standing upright and look happy, showing what Kamil hopes that Marianne will make Egypt like. Kamil's poster with its symbolic representation of Egypt's status was very popular, and was reprinted in many European and American newspapers in 1895. In a speech delivered in French in Toulouse on 4 July 1895, Kamil accused Lord Cromer of "purposively appointing incapable, indifferent or traitorous men at the head of Egyptian government ministries and other administrative positions. In this manner he not only manipulates these men like an instrument under his control but he uses the incompetence of these men to attempt and prove to Europe that our country lacks a governing managerial class." In the same speech, Kamil called for French help, saying: "Yes gentlemen, it is France's duty to interfere and save us France which has generously awakened Egypt from its profound sleep and has always treated us like its dearest offspring, earning in the process our eternal respect, emanating from the depths of our hearts and souls." Upon returning to Egypt, Kamil wrote and published a pamphlet in French (the language of Egypt's elite) whose title Le peril anglais: Conséquence de l'occupation de l'Egypte par l'Angleterre gave away its thesis. From 1895 to 1907, Kamil visited France every year, always giving speeches and writing newspaper articles criticizing British rule in Egypt. Kamil's friendship with the French writer Pierre Loti and the feminist Juliette Adam led to him being introduced to much of the French intelligentsia, who were impressed by the charismatic and intelligent young Egyptian who spoke and wrote fluent French. However, Kamil's Francophile rhetoric was calculated as he told Abbas Hilmis's secretary in a letter in September 1895: "Like any realistic person knows, nations only cater to their best interests. The French, just like the English; regardless of how they pretend to be loyal to us, will do whatever is in their best political interests. Therefore through our rapprochement and our amicability toward them we are merely employing a purposeful political maneuver to gain their trust and perhaps, even if it is temporary, we can benefit from them politically." Kamil sometimes exaggerated the Francophilia of Egypt to win French support, as in a speech in Paris on 18 June 1899 when he said: "The war which your neighbors from across the English Channel have been waging against your cultural influence and prestige on the banks of the Nile is without a name. English hate has especially targeted the French Language, for they have been zealously and tirelessly attempting to replace their language for yours." Despite Kamil's claims, French remained one of the official languages of Egypt until the 1952 revolution. He also sought co operation with France and the Ottoman Empire, but later he gradually grew more independent of outside backers, and appealed mainly to the Egyptian people to demand the end of the British occupation. Kamil often worked as an unofficial diplomat, touring the capitals of Europe on behalf of the Khedive, seeking support to end the British occupation of Egypt.

Өлім және мұра

Оның қосылу рәсімі халық арасындағы зор қайғыны көрсетуге мүмкіндік берді, оған Камилді өздерінің батыры деп санайтын жүздеген мың адам қатысты. Өзінің соңғы тиынын елдің ұлт-азаттық қозғалысына жұмсаған Фарид, Камилдің қайтысынан кейін Ұлттық партияның төрағасы болды. Мұстафа Камилдің мавзолейі (1949–53 жылдары Қайро қаласының Цитаделіне жақын нео-мамлюк стилінде салынған) қазір мұражай ретінде жұмыс істейді, Мұстафа Камил мұражайы деп аталады, және оның естеліктері жанындағы бөлмеде қойылған. Фазлур Рахман Малик оның діни көзқарастарымен қатарласып, ұлтшылдығының ислами тарихтан нәр алғанын айтады. Бұл Мысырдың ғасырлар бойы ислами халифат жүйесінде болғандығын ескерсек, табиғи салдар болып көрінеді. Британдықтар оны пан-исламизмді жақтауы үшін жиі айыптаған, және ол 1906 жылғы мамыр айында Таба дауында Осман сұлтанын Египет үкіметі мен британдық билікке қарсы қолдағаны мәлім, бірақ өмірінің соңында Мысырды жалпы ислами әлемінің бір бөлігі ретінде қолдаудан бас тартып, оны ерекше аумақтық бірлік ретінде қарастырды. Камил – египеттік ұлтшылдықтың жанашыры және Египеттің тәуелсіздігін ынталы түрде қорғаған адам ретінде танылды. Қазіргі Египеттік мемлекеттік әнұраны (Билади) Мұстафа Камилдің сөзінен шабыттанған деп есептеледі:
"Егер мен египеттік болмасам, мен египеттік болуді тілер едім." – Мұстафа Камил.