Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
10 ғасырдың Буйид әмірі, Солтүстік және Орталық Иранды басқарған, сондай-ақ 19 ғасырдың осы атақты иеленген әкімі.
10th century Buyid Amir of northern and central Iran
the 19th century governor who bore the same title
Хасан (976 жылдың қыркүйегінде қайтыс болған), көбінесе лақабымен – Рукн ад-Даула (парсы: رکنالدوله دیلمی) деп танымал, Солтүстік және Орталық Иранның алғашқы Буйид әмірі (шамамен 935-976 жж.) болды. Ол Буяның ұлы еді.
Hasan (died September 976), better known by his laqab as Rukn al Dawla (Persian: رکنالدوله دیلمی), was the first Buyid amir of northern and central Iran (c. 935 976). He was the son of Buya.
Билік үшін күрес
Хасан Лахижаннан шыққан дайламит балықшы Буяның ұлы болды. Хасанның Әли есімді ағасы және Ахмад есімді інісі болды. Оның Кама есімді әпкесі де болған. Шамамен 928 жылы Хасанның ағасы Әли, Райдің Саманид әкімі Маканның қызметіне кірді. Әли, Хасан мен басқа інісі Ахмадқа әскери лауазымдар алуға мүмкіндік жасады. Ол кезде Хасан шамамен отыз жаста болды. Макан Саманид билеушілеріне шабуыл жасап, кейін Зиярид князі Мардавижден жеңілгенде, ағайындылар адалдықтарын соңғысына аударды. Біраз жыл өткен соң Әли Мардавиждің үстемдігін мойындаудан бас тарды және уақыт өте келе Фарста империя құрды. Осы кезеңде Хасан сол аймақтағы шайқастарда көзге түсті. Бірақ Мардавиж оңтүстікке жорық жасап, 934 жылы Әлиді өзінің билігін мойындауға мәжбүр етті. Хасан Мадавиж сарайына кепіл ретінде жіберілді. 935 жылы Мардавиждің қазасы Хасанға қашуға мүмкіндік берді, сонымен қатар Буйидтерге Орталық Иранды кеңейтуге жағдай жасады. Сондықтан Әли Хасанды Исфаханды басып алуға жіберді. Зияридтер, енді Вушмгирдің басшылығында, Саманидтермен айналысып жатқандықтан, Буйидтерге қаланы оңай басып алуға мүмкіндік берді. Бірақ бұл жетістік ұзаққа созылмады. Ішкі келесіздер мен Вушмгирдің шабуылы Хасанды үш жылдан кейін Исфаханды Зияридтерге қайтаруға мәжбүр етті. 940 жылы ол Әбу әл-Фадл ибн әл-Амидті өзінің уәзірі етіп тағайындады. Хасан Әлиден көп қолдау алмаса да, Орталық Ирандағы істерге қатысуын жалғастырды. 940 жылы ол Исфаханды қайта басып алды, содан кейін Вушмгирді жеңіп, 943 жылы Саманидтер басып алған Рейді иеленді. Осы арада 945 жылы Хасанның ағасы Ахмад Бағдадты басып алып, Аббасид халифалығын бағындырды. Халифа әл-Мустақфи Ахмадқа "Муизз әл-Даула" деген құрметті лақап берді, ал Әли "Имад әл-Даула" атағын алды. Хасанға "Рукн әл-Даула" атағы берілді. Сол жылы, 945 жылы, Саманид Хурасанының әкімі Ибн Мухтаж Рукн әл-Дауланы Орталық Иранның барлық аймағынан қуды. Тек 946 немесе 947 жылы ғана ол Рейге орала алды. Бірақ ол оралғаннан кейін өзінің аумағын кеңейте алды, Вушмгирден Гурган мен Табаристанды тартып алды. Кейіннен Саманидтерге қарсы көтерілген Әбу Мансур Мұхаммед Рейге паналап келді және Рукн әл-Даула оған құрмет көрсетіп, ағаларымен бірге оған көп байлық сыйлады. Рукн әл-Даула жақын арада Әбу Мансурды Дамғанға Саманидтердің шабуылынан Рейді қорғау үшін жіберді. 948 немесе 949 жылы Әзірбайжанның Салларид билеушісі әл-Марзубан, Муизз әл-Дауладан келген дипломатиялық қорлауға ашуланып, Буйидтерге қарсы кек қайтару үшін Рукн әл-Дауладан Рейді тартып алуға тырысты. Бірақ әмір, дипломатиялық жолмен әл-Марзубанды ағалары оған қосымша әскер жібергенше жорығын кейінге шегергенге көндірді; содан кейін ол Әбу Мансур басқаратын әскерді жіберіп, олар әл-Марзубанды Казвин маңында жеңіп тұтқынға алды.
Hasan was the son of Buya, a Dailamite fisherman from Lahijan, who left his Zoroastrian faith and converted to Islam. Hasan had an older brother named 'Ali and a younger brother named Ahmad. He also had a sister named Kama. In around 928, Hasan's brother 'Ali joined the services of Makan, who was the Samanid governor of Ray. 'Ali then managed to gain military positions for Hasan and their other brother Ahmad. At the time, Hasan was about thirty years old. When Makan attacked his Samanid overlords and was subsequently defeated by the Ziyarid prince Mardavij, the brothers transferred their allegiance to the latter. In the following years, 'Ali repudiated his subservience to Mardavij and, after some time, managed to create an empire in Fars. During this time, Hasan distinguished himself in the battles over that province. Mardavij, however, marched south and forced 'Ali to recognize his authority in around 934. Hasan was sent to Madavij's court as a hostage. The death of Mardavij in 935 allowed Hasan to escape, and also provided an opportunity for the Buyids to expand into central Iran. 'Ali therefore sent Hasan to take Isfahan. The Ziyarids, now under Vushmgir, were busy dealing with the Samanids, allowing the Buyid to easily take the city. This success did not last, however. Internal disruptions, combined with an invasion by Vushmgir, forced Hasan to abandon Isfahan to the Ziyarids three years later. In 940, he appointed Abu 'l Fadl ibn al 'Amid as his vizier. Although he did not receive much support from 'Ali, Hasan continued to be involved in central Iran. In 940 he recaptured Isfahan, then defeated Vushmgir in battle and occupied Ray, which had been taken by the Samanids, in 943. Meanwhile, in 945 Hasan's brother Ahmad had managed to capture Baghdad, occupying the Abbasid Caliphate. The caliph al Mustakfi gave Ahmad the honorific title of "Mu'izz al Dawla", while 'Ali received the title of "'Imad al Dawla". Hasan himself was bestowed with the title "Rukn al Dawla". That same year, 945, saw Rukn al Dawla expelled from all of central Iran by Ibn Muhtaj, the governor of Samanid Khurasan. Only in 946 or 947 was he able to make his return to Ray. He was, however, able to expand his territory after doing so, stripping Vushmgir of Gurgan and Tabaristan. Some time later, Abu Mansur Muhammad, a former Samanid general who had rebelled against them, took refuge in Ray, and was honored by Rukn al Dawla, who, along with his brothers, greatly awarded him with riches. Rukn al Dawla shortly sent Abu Mansur to Damghan in order to protect Ray from an Samanid invasion. In 948 or 949, the Sallarid ruler of Azerbaijan, al Marzuban, became angry over a diplomatic insult sent to him by Mu'izz al Dawla. He sought revenge against the Buyids by attempting to seize Ray from Rukn al Dawla. The amir, however, convinced al Marzuban by diplomatic measures to delay his expedition until his brothers sent him additional armies; he then sent an army under Abu Mansur which defeated al Marzuban near Qazvin and imprisoned him.
Буйид мемлекетінің жоғары билеушісі
948 жылы шамамен Имад әл-Даула Рукн әл-Дауланың үлкен ұлы Фана Хусрауды ("Адуд әл-Даула") өзінің мұрагері деп тағайындады. 949 жылы қыркүйекте ол қайтыс болды, ал Рұқн әл-Даула өзі үшін аға әмір атағын иеленді. Саманидтер оның иеліктеріне қауіп төндіргеніне қарамастан, ол Ширазға барып, ұлының мұрагерлігін қамтамасыз ету үшін кем дегенде тоғыз ай сол жерде тұрды. Осы оқиғаға байланысты Мүғіз әл-Даула Рұқн әл-Дауланың жоғары әмір лауазымын қабылдады және Әдұд әл-Даулаға көмек көрсету үшін Ширазға әскер жіберді. Орталық Ирандағы кең аумақтарымен, сондай-ақ Мүғіз әл-Даула мен Адуд әл-Дауланың оның билігін құрметтеуге берген уәделерімен Рұқн әл-Даула енді Буйид империясындағы ең қуатты билеушіге айналды. Осының салдарынан билік орталығы Шираздан Райға көшті. Бұл Рұқн әл-Даулаға басқа Буйид билеушілерінен әскер сұрауға мүмкіндік берді. Оның өзінің орны да қауіпсіз болған жоқ; Ширазда болған кезде Саманид Хурасанының әкімі Джибалды біраз уақытқа басып алды.
In around 948 'Imad al Dawla named Rukn al Dawla's eldest son, Fana Khusrau ('Adud al Dawla) as his successor. In September 949 he died, and Rukn al Dawla claimed the title of senior amir for himself. He traveled to Shiraz and stayed there for at least nine months in order to secure his son's succession there, despite the fact that the Samanids were threatening his own possessions. Mu'izz al Dawla, meanwhile, accepted Rukn al Dawla's position of senior amir and also sent troops to Shiraz to assist 'Adud al Dawla. With his substantial territories in central Iran, as well as pledges to respect his authority by both Mu'izz al Dawla and 'Adud al Dawla, Rukn al Dawla was now the most powerful ruler in the Buyid empire. The center of power therefore shifted from Shiraz to Ray. As a consequence of this, Rukn al Dawla was able to request troops from the other Buyid rulers. His own position was not secure; during his time in Shiraz the governor of Samanid Khurasan seized Jibal for a time.
Әзірбайжанға алғашқы шабуыл және оның салдары
949 жылы Рұқн әл-Даула Әбу Мансурды Әзірбайжанға, провинцияны бақылауға алу үшін жіберді. Марзубанның бауыры және Дайламның Салларид билеушісі Вахсудан күрд генералы Дайсам бастаған әскерді дереу жіберді, бірақ ол Арранға қайта шегінуге мәжбүр болды. Сонымен қатар, Дайсамның уәзірі Ибн Махмуд оған опасыздық жасап, Әбу Мансурға қосылды, ол Әзірбайжанды сәтті жаулап алды және Рұқн әл-Даула оны аймақтың губернаторы етіп тағайындады. Көп ұзамай Әбу Мансур Ибн Махмұдты жеке министрі етіп тағайындады. Дегенмен, Әбу Мансурдың Әзірбайжанды жаулап алу кезінде оған зор көмек көрсеткен, аты аталмаған хатшысы, оның орнына Ибн Махмұдты министр еткеніне ренжіп, әскер жинап, Дайсамға қосылды. Осы уақытта Әзірбайжан ортасына бейімделе алмаған Әбу Мансур Ибн Махмудпен бірге аймақтан кетуге мәжбүр болып, Райға оралды, осылайша Әзірбайжандағы Буйидтердің қысқа ғана билігі аяқталды. 952 немесе 953 жылы әл-Марзубан қашып, бірнеше шайқастан кейін Әзірбайжанды қайта бақылауға алды. 955 жылы Рұқн әл-Даула онымен келісімге келіп, оның қызына үйленді. Буйидтер мен Зияридтердің, сондай-ақ олардың Саманид билеушілерінің Гурган мен Табарстан үшін күресі 955 жылға дейін жалғасты, провинциялардың бақылауы бірнеше рет ауысты. Рұқн әл-Даула Саманидтермен келісімге қол қоюға мәжбүр болды, онда ол Зияридтердің тәуелсіздігін сақтауға уәде берді, бұл бейбітшілік үшін жасалған шарт еді. Бірақ бейбітшілік ұзаққа созылмады; 958 жылы Вушмгир Рейді қысқа мерзімге басып алды, ал 960 жылы Рұқн әл-Даула Гурганды қысқа уақытқа қайта бақылауға алды. 962 жылы Буйидтер Гурган мен Табарстанды қысқа мерзімге жаулап алды.
In 949, Rukn al Dawla sent Abu Mansur to Azerbaijan with orders to take control of the province. Marzuban's brother and the Sallarid ruler of Dailam, Wahsudan, shortly sent an army under the Kurdish general Daisam, but the latter was forced to retreat to Arran. Furthermore, the vizier of Daisam, Ibn Mahmud, betrayed him and joined Abu Mansur, who managed to successfully conquer Azerbaijan, and was shortly appointed as the governor of the region by Rukn al Dawla. Ibn Mahmud was shortly appointed by Abu Mansur as his personal minister. However, an unnamed secretary of Abu Mansur, who had greatly helped him during his conquest of Azerbaijan, felt insulted that he had chosen Ibn Mahmud as his minister instead of him, and shortly raised an army, and joined Daisam. Meanwhile, Abu Mansur, who was not used to the environment of Azerbaijan, left the region with Ibn Mahmud, and returned to Ray, thus ending the short lived Buyid rule over Azerbaijan. In 952 or 953 al Marzuban escaped, and after some fighting retook control of Azerbaijan. By 955, Rukn al Dawla made peace with him, and married his daughter. The fight between the Buyids and the Ziyarids, along with their Samanid overlords over Gurgan and Tabaristan also continued until 955, with control of the provinces switching hands several times. Rukn al Dawla was forced to sign a treaty with the Samanids, in which he promised to respect the independence of the Ziyarids in exchange for peace. The peace did not last long, however; in 958 Vushmgir occupied Ray for a short time, while in 960 Rukn al Dawla briefly gained control of Gurgan. In 962, the Buyids managed to take both Gurgan and Tabaristan for a short time.
Газилермен қақтығыс, Әзірбайжанға екінші шабуыл және оның салдары
966 жылы Хорасаннан келген ғазилер тобы Джибалды тонады, сонымен қатар Рұқн әл-Дауланың уәзирі Әбу 'л Фадлды жаралады. Ғазилер көп ұзамай Рай қаласындағы маңызды Буйид кітапханасына бет түзеді, бірақ оны Әбу 'л Фадлдың бас кітапханашысы Ибн Мискавей құтқарып қалды. Рұқн әл-Даула көп ұзамай өзінің немере інісі Әли ибн Кама басқаратын әскерді жіберіп, ғазилерді ығыстырды. Келесі жылы Рұқн әл-Дауланың бұйрығымен Әбу 'л Фадл Әзірбайжанды бағындырып, Рұқн әл-Дауланың күйеу баласы, Саларид Ибрагим I ибн Марзубан I-ді аймақ билеушісі қызметіне қайта орнатты. Әбу 'л Фадл көп ұзамай Рұқн әл-Дауланы Ибрагимді тақтан түсіріп, аймаққа тікелей Буйид билігін орнатуға көндіруге тырысты. Алайда Рұқн әл-Даула оның кеңесін қабылдамады. 970 жылы Рұқн әл-Даула Әбу 'л Фадлды күрд билеушісі Хасанвайға қарсы жорыққа жіберді, бірақ Хасанваймен күресуге үлкермей ол қайтыс болды. Оның орнын ұлы Әбу'л Фатх ибн әл-'Амид иеленді, ол көп ұзамай Хасанвай мәселесін шешті. Осы кезеңде Рұқн әл-Дауланың қарсыластарымен болған күресі оның пайдасына айналып, 971 немесе 972 жылдары Саманидтермен артық ұятсыздық тудырмайтын келісімге қол қоюға мүмкіндік берді, бірақ ол салық төлеуді жалғастырды.
In 966, a large group of ghazis from Khorasan, plundered Jibal, and also managed to wound Rukn al Dawla's vizier Abu 'l Fadl. The ghazis shortly marched towards an important Buyid library in Ray, which was, however, saved by Abu 'l Fadl's chief librarian Ibn Miskawayh. Rukn al Dawla shortly sent an army under his nephew Ali ibn Kama which managed to repel the ghazis. The next year, under the orders of Rukn al Dawla, Abu 'l Fadl conquered Azerbaijan, and restored Rukn al Dawla's son in law the Sallarid Ibrahim I ibn Marzuban I as the ruler of the region. Abu 'l Fadl shortly urged Rukn al Dawla to depose Ibrahim and impose direct Buyid control on the region. Rukn al Dawla, however, declined his advice. In 970, Rukn al Dawla sent Abu 'l Fadl on an expedition against the Kurdish ruler Hasanwayh, who, however, died before he managed to deal with the latter. He was succeeded as vizier by his son Abu'l Fath ibn al 'Amid, who shortly managed to deal with Hasanwayh. During the same period, Rukn al Dawla's fighting with his rivals began to work in his favor, and he was able to sign a less humiliating treaty with the Samanids in 971 or 972, though he continued to pay tribute.
Көтеріліс, отбасылық мәселелер және өлім
974 жылы Рукн әл-Давла 967 жылы Иракта Муизз әл-Давланың орнын баскан Изз әл-Давлаға қарсы үлкен көтерілісті басу үшін 'Адуд әл-Давланы жіберді. 'Изз әл-Давла да Рукн әл-Дауланы аға әмір деп мойындаған, бірақ олар 'Адуд әл-Давламен жамандасып жүрген. 'Адуд әл-Давла көтерілісті сәтті жойды, бірақ соңында өзінің туысын да биліктен қуып, өзін Ирактың билеушісі деп жариялады. Бірақ Рукн әл-Давла бұған қарсы күшпен наразылық білдіріп, Муизз әл-Давланың әулеті биліктен алынбауы керек деді. 'Адуд әл-Давланың Иракты иеленгені үшін әкесіне сыйлық төлеу туралы ұсынысы қабылданбады, ол Изз әл-Давланы қайта орнатып, Фарсқа қайтып келді. 'Адуд әл-Давла әкесі оған аға әмірлікті мұрагерлікке беруден бас тартады деп алаңдады. Ол ресми түрде мұрагер деп тағайындалмаса да, үлкен ұлы ретінде Рукн әл-Давла қайтыс болғаннан кейін оның орнына ие болатыны күтілген. Алайда, Ирактағы оқиға екеуінің арақатынасын суытты. Осы кезде Әбу әл-Фат 976 жылғы қаңтарда Исфаханда кездесу ұйымдастырып, оларды жақындастыруға тырысты. Кездесу, кем дегенде 'Адуд әл-Давла үшін сәтті аяқталды. Рукн әл-Давла ұлының талаптарына көнуге мәжбүр болған болуы мүмкін; десе де ол 'Адуд әл-Давланы аға әмірлікке мұрагері етіп тағайындауға келісті. Оның орнына ол тек Райды екінші ұлы Фахр әл-Давлаға, ал Хамаданды үшінші ұлы Муайяд әл-Давлаға беруді талап етті. Екі ұлы да 'Адуд әл-Давланы аға әмір ретінде мойындады. Ирак мәселесі талқыланбады.
In 974 Rukn al Dawla sent 'Adud al Dawla to suppress a large revolt against 'Izz al Dawla, who had succeeded Mu'izz al Dawla in Iraq in 967. 'Izz al Dawla had also recognized Rukn al Dawla as senior amir, but he and 'Adud al Dawla had a dislike of each other. 'Adud al Dawla successfully destroyed the rebellion, but ended up deposing his cousin as well and proclaimed himself the ruler of Iraq. Rukn al Dawla, however, vehemently protested this, claiming that the line of Mu'izz al Dawla could not be removed from power. 'Adud al Dawla's offer to his father to pay tribute for his possession of Iraq was rejected, and he reluctantly reinstated 'Izz al Dawla and returned to Fars. 'Adud al Dawla began to grow concerned that his father would deny him the succession as senior amir. Although he had never been explicitly designated as successor, it was assumed that, as the eldest son, the position would be his upon Rukn al Dawla's death. The fiasco in Iraq, however, cooled the relationship between the two. At this point, Abu'l Fath attempted to reconcile them by arranging a meeting in Isfahan in January of 976. The meeting proved to be a success, at least for 'Adud al Dawla. Rukn al Dawla may have been pressured to give in to his son's demands; in any case he agreed to name 'Adud al Dawla as his successor to the senior amirate. All he asked for in exchange was that Ray would go to his second son, Fakhr al Dawla, while Hamadan would go to a third son, Mu'ayyad al Dawla. Both sons would recognize 'Adud al Dawla as senior amir. The issue of Iraq was not discussed.
Өлім және мұра
Бірнеше ай өткен соң Рұқн әл-Доула қайтыс болды. Оның орнын екі кіші ұлы Рай мен Хамадан қалаларында иеленді, ал 'Адуд әл-Даула аға әмірлікке талапкер болды. Бірақ 'Иzz әл-Даула мұны мойындаудан бас тартып, екі тарап арасында қақтығысқа жол ашты. Рұқн әл-Доуланың Орталық Ирандағы жорықтарының көбі 'Имад әл-Дауланың қолдауысыз жасалды. Осының нәтижесінде Рұқн әл-Доула барлық жағынан дербес болды. Оның монеталарында халифа атынан кейін тек оның аты ғана бейнеленді, және ол замандас дереккөздерде тәуелсіз билеуші деп есептелді. Буидтердің Орталық Ирандағы соңғы кезеңінде, ондағы әмірлер империяның қалған бөлігінен тәуелсіз болды немесе империяны басқарған аға әмірлер болды. 'Имад әл-Дауланың Орталық Ирандағы буидтерге билігін кеңейте алмауы кейіннен Буид мемлекеті үшін мәселе тудырды, себебі екі бауырдың ұрпақтары әрқайсысы аға әмірлікке ең лайықты үміткер деп санады. Бұл көптеген тәуелсіз билеушілерге әкеліп соқты, Буид мемлекетінің бірлігін жойып, ішкі келіспеушіліктерге мүмкіндік берді. Елорда ретінде Исфахан бастапқыда Рұқн әл-Доуланың таңдауы болды және Рай қаласы басып алынып, сарай сол жерге көшірілгеннен кейін де сүйікті қаласы болып қалды. Оның ізбасарлары Райді астана ретінде пайдалануды жалғастырды. Басқа буидтер сияқты Рұқн әл-Доула да шиит дінін ұстанды. Ол монеталарында халифаның билігін мойындап, жұма намазында халифаның атын айтуға рұқсат берді, бірақ басқа барлық жағдайларда шиит ретінде билік жүргізді. Екінші жағынан, ол экстремист емес еді; ол өзінің империясының суннит азаматтарын ішкі араздықтарды болдырмау үшін қорғау қажеттігін түсінді.
Only a few months later, Rukn al Dawla died. He was succeeded by his two younger sons in Ray and Hamadan, while 'Adud al Dawla claimed the senior emirate. 'Izz al Dawla, however, refused to recognize this, paving the way for conflict between the two sides. Rukn al Dawla's campaigns in central Iran were done almost entirely without the support of 'Imad al Dawla. As a result of this, Rukn al Dawla was in nearly all aspects independent of his brother. His coins bear only his name after that of the caliph's, and he was considered by contemporary sources to be an independent ruler. For the remainder of the Buyid presence in central Iran, the emirs there were either independent of the rest of the empire, or were the senior emirs that ruled the empire. The failure of 'Imad al Dawla to extend his authority over the Buyids of central Iran was later to present problems for the Buyid state, as the descendants of both brothers each considered themselves to be the best candidate for the senior emirate. This led to multiple independent rulers, destroying the unity of the Buyid state and allowing for internal dissent. In terms of a capital, Isfahan at first served Rukn al Dawla as his city of choice, and continued to be a favorite even after Ray was captured and the court was moved there. His successors would continue to use Ray as the capital. Like the other Buyids, Rukn al Dawla was a Shi'ite. While he recognized the authority of the caliph on his coins and allowed the caliph's name to be said in the Friday prayers, in all other aspects he ruled as a Shi'ite. On the other hand, he was no fanatic; he recognized that the Sunni citizens of his empire must be protected in order to prevent internal discord.