Кіріспе

Калифорнияның жергілікті американдық тілі

Моно (моно) – Уто-ацтек тілдерінің нумик тобына жататын, Моно халқының ата-бабаларының тілі. Моно тілінің шығыс және батыс екі диалектісі бар. "Моначи" атауы көбінесе Батыс Моно тіліне, ал "Оуэнс аңғары пайюттары" – Шығыс Моно тіліне қатысты қолданылады. Бұл тіл Оңтүстік Сьерра-Невада, Моно алқабы және Орталық-Шығыс Калифорниядағы Оуэнс аңғарында таралған. Моно тілі Солтүстік Пайют тілімен ең жақын туыс; екеуі де Уто-ацтек тілдер отбасының нумик тармағының батыс тобына жатады.

Батыс Моно

1994 жылы ана тілінде сөйлейтіндердің саны 37-ден 41-ге дейін болды. Сөйлейтіндердің көп бөлігі Нортфорк ранчориясы және Оберри қауымынан шыққан. Биг Сэнди ранчориясында және Данлапта 12-ден 14-ке дейін сөйлейтін адамдар бар. Нортфорк Моно тайпасы сөздік жасап жатыр, және олар да, Биг Сэнди ранчориясы да тіл сабақтарын ұсынады. Барлығы дерлік толыққанды түрде еркін сөйлей алмайды, бірақ Нортфорк тайпасының шамамен 100 мүшесі "тілді біраз меңгерген". 1950 жылдардың соңында Лэмб Нортфорк Моно тілінің сөздігі мен грамматикасын құрастырды. Батыс Моно тілінде испан тілінен, Калифорнияны испан отарлау кезеңінен бастап, сондай-ақ Йокут және Мивок тілдерінен алынған заемсөздер бар.

Оуэнс аңғарының пайуті

1990 жылдардың ортасында Оуэнс аңғарының пают тілінде, басқаша Шығыс Моно деп те аталатын, шамамен 50 адам сөйледі. Тілді оқытудың бейресми сабақтары бар, және әншілер туған тілдегі әндерді сақтап әкеледі. Тіл білімі маманы Сидней Лэмб 1950 жылдары осы тілді зерттеп, Paviotso деген атты ұсынды, бірақ ол кеңінен қабылданып кетпеді.

Қосындылар

Төменде Лэмб (1958) және Лилджеблад пен Фаулер (1986) ұсынған Нортфорк Батыс Моно және Оуэнс Долысы Пайут тілдерінің дауыссыз фонемаларының тізімі келтірілген. +Батыс Моно тілінің дауыссыз дыбыстары: Еріндік, тіл ұшы, тіл ортасы, арт жақ, көмейлік; жазық, езулік, мұрындық; жарылыс, дартық, үйкеліс, жартылай дауысты. +Шығыс Моно тілінің дауыссыз дыбыстары: Еріндік, тіл ұшы, тіл ортасы, арт жақ, көмейлік; жазық, езулік, мұрындық; жарылыс, дартық, үйкеліс, жартылай дауысты. Жарылыс, мұрындық және үйкеліс дыбыстарының екі еселенген түрлері де теңдей тараған.

Супресгменттік

Лэмб (1958) сонымен қатар фонемалық мәртебесі бар төрт суперсегменттік ерекшелікті де сипаттады.

Морфология

Моно – агглютинативті тіл, онда сөздер түрлі мақсаттар үшін бірнеше морфемадан тұратын жұрнақ кешендерін пайдаланады.