Жексенбілік комикстер: Тарихы мен түрлері

Кіріспе

Газеттегі комикстер форматы

Жексенбілік комикстер немесе жексенбілік комикс – батыс газеттерінің көпшілігінде жарияланатын комикстер бөлімі. Апта ішіндегі комикстермен салыстырғанда, жексенбілік комикстер көбінесе толық беттік болып, түсті басылады. Көптеген газет оқырмандары осы бөлімді «жексенбілік ойын-сауық», «күлкілі қағаздар» немесе жай ғана «комикстер» деп атайды. АҚШ-тағы алғашқы газет комикстері 19 ғасырдың соңында, түсті баспа технологиясының дамуымен бірге пайда болды. Джимми Суиннертонның «Кішкентай аюлар» комиксі Уильям Рэндольф Херсттің «Сан-Франциско экзаминер» газетінде көркемдік тізбектелген суреттер мен қайта оралатын кейіпкерлерді енгізді. Америка Құрама Штаттарында түрлі-түсті комикстердің танымалдылығы Хёрст пен Джозеф Пулицер арасындағы газет соғысынан өркендеді. Кейбір газеттер, мысалы, «Grit», жексенбілік комикстерді қара-ақ түспен жарияласа, ал басқалары (көбінесе Канадада) жексенбілік комикстерді сенбі күні басып шығарады. Комикстердің тақырыптары мен жанрлары оқиғалы, детективтік және юмористик комикстерден бастап, Мэри Уорт сияқты жағдайлық драмаларға дейін алуан түрлі. Ұзын жолға созылатын комикстер желілі сюжеттің дамуын көрсетеді. Ал кейбір комикстер бір эпизодта аяқталатын қысқа әңгімелер ұсынады, мысалы, «Кішкентай Йод» және «Матт пен Джефф». Жексенбілік комикстер, әдетте, қара-ақ түсті, дүйсенбіден сенбіге дейін жарияланатын күнделікті комикстерден ерекшеленеді. Көптеген комикстер күнделікті және жексенбілік нұсқаларында шығады. Кейбір комикстер, мысалы, «Кішкентай жетім Энни», күнделікті және жексенбілік нұсқаларында бірдей оқиғаны айтса, ал басқалары, мысалы, «Фантом», күнделікті нұсқасында бір оқиғаны, жексенбілік нұсқасында басқа оқиғаны көрсетеді. Кейбір комикстер, мысалы, «Принц Валиант», тек жексенбі күні ғана жарияланады. Ал «Рип Кирби» сияқты комикстер тек күнделікті шығады және жексенбіде жарияланған емес. Кейбір жағдайларда, мысалы, «Буз Сойер» комиксінде, жексенбілік комикс күнделікті комикстен бөлек, басқа кейіпкерлерге арналған спин-офф болып табылады.

Халыққа танымал тасмалар

Американың танымал толық беттік жексенбілік комикстеріне Alley Oop, Barney Google және Snuffy Smith, Blondie, Bringing Up Father, Buck Rogers, Captain Easy, Flash Gordon және Thimble Theatre кіреді. Мұндай классикалық туындылар соңғы жылдары кітаптар жинағында жаңа орын тапты. Екінші жағынан, Боб Густафсонның Specs және Вирджил Парчтың The Captain's Gig сияқты көптеген комикстер бүгінде толыққанды ұмытылып, тек комикс тарихшысы Аллан Холц басқаратын Stripper's Guide сайтында ғана қысқаша көрсетілген. Көптеген белгілі карикатуристер өздерінің негізгі комикстерінің үстіне немесе астына қосымша комикс жолағын (topper strip) салуды қалыптастырған, бірақ бұл практика 1930 жылдардың соңында тоқтатылды. Холц атап көрсетеді: "Тарихшылардың айтуынша, қосымша комикс жолағы Екінші дүниежүзілік соғыстағы қағаз тапшылығының салдарынан жойылды. Оған сенбеңіз, толық беттік комикстерді жарнама өлтірді, ал одан кейін қосымша комикс жолағы да жойылды. Екінші дүниежүзілік соғыс бұрынғыдан да нашар жағдайды одан бетер ушықтырды". Маурисио де Соузаның газеттегі танымал комикстері оған Бразилиядағы ең табысты комикс суретшісі атағын әкелді. 2021 жылы Pipoca e Nanquim оның 1963 және 1992 жылдар аралығында Folha de S. Paulo газетінің балалар қосымшасында жарияланған Horácio толық түсті жексенбілік комикстерін жинаған кітапханасын шығарды.

Түсті престің рөлі

Чикаголық «Интер Оушен» баспасының иесі Париждегі «Le Petit Journal» кеңсесінде алғашқы түсті баспа станогын көргеннен кейін, 1892 жылдың соңында өзінің де түсті баспа станогын іске қосты. «Нью-Йорк Рекордер» газетінің басқарушысы Джордж Тернер «R. Hoe & Co.» компаниясына түсті баспа станогын жасауды тапсырды, ал «Рекордер» 1893 жылдың 2 сәуірінде алғашқы американдық газеттің түсті бетін жариялады. Келесі айда Пулитцердің «Нью-Йорк Уорлд» газеті 1893 жылдың 21 мамырында карикатурашы Уолт Макдугалдың «Бродвей кабельдік жолының мүмкіндіктері» атты суретін түсті бетке басып шығарды. 1894 жылы Пулитцер жексенбілік түсті қосымшаны енгізді. «Сары бала» әдетте АҚШ-тағы алғашқы газеттік комикстердің бірі деп есептеледі. Дегенмен, сөз бен суретті біріктіретін өнер түрі біртіндеп дамыды, және комикстерге дейінгі мысалдар көп. 1995 жылы «King Features Syndicate» президенті Джозеф Ф. Д’Анджело былай деп жазды: «Джозеф Пулитцердің «Нью-Йорк Уорлд» газетінде карикатурашы Ричард Оутколттың аңызға айналған «Сары бала» 1895 жылы газет бетінде тұңғыш рет пайда болды, бірақ Хёрсттің «Нью-Йорк Журнал» газеті бәсекелес басылымнан осы кейіпкерді тартып алып, газет таралымын арттыру соғысында маңызды қару ретінде пайдаланды. «Сары бала» Хёрсттің «Американ Юморист» комикс қосымшасында «Сегіз беттік жарқыраған, көп түсті сұлулық, ол көктемгі күннің сәулесін де сөндіреді!» деген атақты ұранымен жетекшілік етті. Пулитцер бұған қарсы тұрып, «Дүние» газеті үшін Оутколттың кейіпкерін салуға басқа суретшіні жалдады. Баспагерлердің сары түні киген шалқа бала үшін болған қатыгез күресі көрермендердің сенсациялық, дауыс көтеріп айқайлайтын газеттік жекпе-жектерді «сары журналистика» деп атауына себеп болды. Бұл сөздің танымалдылығы ертедегі комикстерді әдепті ойын-сауық ретінде қарастыруға кедерес келтірді, бірақ сонымен бірге «күлкілі» оқиғалардың бірден маңызды бизнеске айналғандығын көрсетті. 1905 жылы Винсор Маккейдің «Сламберлендтегі кішкентай Немо» комиксі жарық көрді. Стивен Беккер «Comic Art in America» кітабында «Сламберлендтегі кішкентай Немо» комиксі «вероятно, тек эстетикалық мақсаттар үшін түсті пайдаланған алғашқы комикс болды; ол алғаш рет диалог, кейде көп буынды сөздермен, ересектерге тән ирониямен әдеміледі» деп жазды. 20 ғасырдың көп бөлігінде жексенбілік комикстер отбасылық дәстүрге айналды, оны демалыс күндері ересектер де, балалар да оқыды. Оларды миллиондаған адам оқыды және «Flash Gordon», «Little Orphan Annie», «Prince Valiant», «Dick Tracy» және «Terry and the Pirates» сияқты комикстердегі әйгілі ойдан туған кейіпкерлерді жасады. Классикалық юморлық комикстердің қатарында «Bringing Up Father», «Gasoline Alley», «Li'l Abner», «Pogo», «Peanuts» және «Smokey Stover» комикстері бар. Кейбір газеттер өздерінің жергілікті комикстерін қосты, мысалы, Сент-Луис газетіндегі «Our Own Oddities». «King Features» компаниясының «Америка тарихының батырлары» сияқты білім беру комикстері де болды. Комикстерден басқа, жексенбілік комикс бөлімдерінде комикс форматындағы жарнамалар, бір панельдік суреттер, жұмбақтар, қағаз қуыршақтар және кесіп, жабыстыруға арналған әрекеттер де жарияланды. «Дүниежүзілік музей» оқырмандарға суреттерді кесіп, оларды диорамаға біріктіру туралы нұсқау берді, көбінесе табиғаттан алынған сюжеттермен, мысалы, «Үлкен каньон» немесе «Бизон ауы». Қақпалы вагондар туралы бір бетте «Қақпалы вагондарды жасау оңай: Бұл батыс жиынтығын жасау үшін қайшы, паста және орама қағазы ғана қажет» деген тақырып болды. АҚШ-тың кейбір радиостанциялары жексенбі күні таңертеңгі бағдарламаларды ұсынды, онда хабаршы жексенбілік комикс бөлімінен дауыстап оқыды, бұл оқырмандарға диалогты тыңдап жатқанда панельдердегі оқиғаны бақылауға мүмкіндік берді. Ең бастысы, 1945 жылдың 8 шілдесінде Нью-Йоркте газет жеткізушілер ереуілі кезінде Нью-Йорк қаласының мэрі Фиорелло Х. Ла Гуардия радиодан комикстер оқыды.

After the publisher of the Chicago Inter Ocean saw the first color press in Paris at the offices of Le Petit Journal, he had his own color press operating late in 1892. At the New York Recorder, manager George Turner had R. Hoe & Co. design a color press, and the Recorder published the first American newspaper color page on April 2, 1893. The following month, Pulitzer's New York World printed cartoonist Walt McDougall's "The Possibilities of the Broadway Cable Car" as a color page on May 21, 1893. In 1894, Pulitzer introduced the Sunday color supplement. The Yellow Kid is usually credited as one of the first US newspaper comic strips. However, the artform combining words and pictures evolved gradually, and there are many examples of proto comic strips. In 1995, King Features Syndicate president Joseph F. D'Angelo wrote:
It was in Joseph Pulitzer's New York World that cartoonist Richard Outcault's legendary Yellow Kid made his newspaper debut in 1895, but it was Hearst's New York Journal that cannily snatched the Kid away from the rival sheet and deployed him as a key weapon in the historic newspaper circulation wars. The Kid led the charge in Hearst's trailblazing American Humorist comic supplement, with its famous motto: "Eight Pages of Iridescent Polychromous Effulgence That Makes The Rainbow Look Like A Lead Pipe!" Pulitzer fought back by hiring another artist to draw Outcault's character for the World. The publishers' fierce battle over the bald urchin in the yellow nightshirt led bystanders to refer to sensational, screaming headline style newspaper combat as "yellow journalism." The popularity of that expression tainted the early comics as a less than genteel entertainment, but it also made it clear that the "funnies" had become serious business, seemingly overnight. In 1905, Winsor McCay's Little Nemo in Slumberland began. Stephen Becker, in Comic Art in America, noted that Little Nemo in Slumberland was "probably the first strip to exploit color for purely aesthetic purposes; it was the first in which the dialogue, occasionally polysyllabic, flirted with adult irony. For most of the 20th century, the Sunday funnies were a family tradition, enjoyed each weekend by adults and kids alike. They were read by millions and produced famous fictional characters in such strips as Flash Gordon, Little Orphan Annie, Prince Valiant, Dick Tracy and Terry and the Pirates. Leading the lists of classic humor strips are Bringing Up Father, Gasoline Alley, Li'l Abner, Pogo, Peanuts and Smokey Stover. Some newspapers added their own local features, such as Our Own Oddities in the St. Louis Post Dispatch. There were educational strips, such as King Features' Heroes of American History. In addition to the comic strips, Sunday comics sections also carried advertisements in a comics format, single panel features, puzzles, paper dolls and cut and paste activities. The World Museum gave readers instructions for cutting pictures apart and assembling them into a diorama, often with a subject from nature, such as The Grand Canyon or Buffalo Hunt. A page on covered wagons carried the headline, "Covered wagons shown in an easy to build model: Scissors, paste and wrapping paper are all you need to make this Western set." Some radio stations across the United States featured Sunday morning programs in which an announcer read aloud from the Sunday comics section, allowing readers to follow action in the panels as they listened to the dialogue. Most notably, on July 8, 1945, during a New York newspaper deliverers' strike, New York mayor Fiorello H. La Guardia read comic strips over the radio.

Қайта өрлеулер

1950 жылдары толық беттік жексенбілік комикстерді қайта жандандыруға бірнеше сәтті болмаған әрекеттер жасалды. Мысалы, Уоррен Тафтстың "Ланс" және Фрэнк Джакояның "Джонни Реб" мен "Билли Янк" туындылары көркемдік тұрғыдан табысқа жеткенімен, коммерциялық сәттілікке ие болмады.

Басқа форматтар

Жексенбілік комикстер үшін басқа форматтарға жарты бет, беттің үштен бірі, ширек бет, таблоид беті немесе «қойынды» және жарты «қойынды», яғни таблоид бетінің жартысы кіреді. Бүгінде жексенбілік комикстердің мөлшері азайып бара жатқандықтан, көптеген кішкентай форматтар пайда болды. Әдетте, тек ең үлкен формат толық болады, ал қалғандары бір немесе бірнеше кадрды қысқартып немесе кесіп тастайды. Мұндай «құрдымға жіберілген» кадрлар көбінесе комикстің негізгі бөлігі үшін аса маңызды емес материалдарды қамтиды. Көптеген суретшілер өз комикстерінің алғашқы екі кадрын «құрдымға жіберілген әзілмен» толтырады, себебі оларды көпшілік көре бермейді және оларды сюжетке енгізу бекерге кеткен еңбек болар еді. Бұл ережеден Стив Каньон және соңғы жылдарына дейін On Stage комикстері ерекшеленеді, олар тек үшінші форматта толық болады. Тағы бір нұсқа – жеке комикстің «қосымшасы» (ол беттің төменгі жағында да болуы мүмкін), онда «қосымша» бар болса, ол үш қабатты жарты беттік, ал жоқ болса – екі қабатты үштен бір беттік болады. Жексенбілік жарты беттік комикстерде кемінде екі стиль бар. King Features, Creators және Chicago Tribune синдикаттары тоғыз кадрды пайдаланады (олардың тек біреуі атау үшін қолданылады), ал United Features және Universal Press жарты беттік жексенбілік комикстері (көпшілігі үшінші беттік форматты пайдаланады) атау үшін екі кадрды қолданады (Жим Дэвистің U. S. Acres комиксінен басқа, ол 1980-жылдары тоғыз кадрлы форматты қолданған, сол кезде UFS комикстерінің көпшілігі, әсіресе Дэвистің сәтті Гарфилдісі, «құрдымға жіберілген әзілге» ие болған). Қазіргі уақытта Peanuts сияқты көптеген жексенбілік комикстер үшін ең үлкен және толық формат – жарты беттік. Кейбір комикстердің танымал болуына байланысты суретшілер жексенбілік комиксті жарты беттік форматта басуға талап етеді, бірақ міндетті түрде жарты беттік мөлшерде емес. Кальвин мен Хоббс бұл тұрғыда алғашқы комикстердің бірі болды, одан кейін Outland және Opus комикстері де осылай істеді. The Reading Eagle газеті әлі де жарты беттік жексенбілік комикстерді басып шығаратын сирек газеттердің бірі. Бүгінде Slylock Fox & Comics for Kids үш қабатты жарты беттік стандартты жексенбілік комикстің танымал мысалы. Кейбір жағдайларда бүгінде күнделікті және жексенбілік комикстердің мөлшері шамалы ерекшеленеді. Мысалы, The Arizona Republic газетінде күнделікті комикстердің ені 43/4 дюйм, тереңдігі 11/2 дюйм, ал үш қабатты Hägar the Horrible жексенбілік комикстерінің ені 5 дюйм, тереңдігі 33/8 дюйм.

Other formats for Sunday strips include the half page, the third of a page, the quarter page, the tabloid page or tab, and the half tab, short for half of a tabloid page. Today, with the ever shrinking size of Sunday strips, many other smaller formats abound. Usually, only the largest format is complete, with the other formats dropping or cropping one or more panels. Such "throwaway" panels often contain material that is not vital to the main part of the strip. Most cartoonists fill the first two panels of their strips with a "throwaway gag," knowing that the public may not see them, and making them integral to the plot would likely be wasteful. Exceptions to this rule include Steve Canyon and, until its last few years, On Stage, which are complete only in the third format. An alternative is to have a separate strip, a "topper" (though it may appear at the bottom), so with the topper it comprises a three tier half page, and without it comprises a two tier third page. Half page Sunday strips have at least two different styles. The King Features, the Creators' and the Chicago Tribune syndicates use nine panels (with only one used for the title), while United Features and Universal Press' half page Sunday strips (most of them use a third page format instead) use two panels for the title (except for Jim Davis' U. S. Acres—which used the nine panel format during the 1980s, when most UFS strips particularly Davis' more successful Garfield—would have a throwaway gag). Currently, the largest and most complete format for most Sunday strips, such as Peanuts, is the half page. A few strips have been popular enough for the artist to insist on the Sunday strip being run in a half page format, though not necessarily in a half page size. Calvin and Hobbes was the first strip to do this, followed by Outland and later Opus. The Reading Eagle is one of the few newspapers that still run half page Sunday strips. Today, Slylock Fox & Comics for Kids is a popular example of a three tier half page standard Sunday strip. In some cases today, the daily strip and Sunday strip dimensions are almost the same. For instance, a daily strip in The Arizona Republic measures 43/4" wide by 11/2" deep, while the three tiered Hägar the Horrible Sunday strip in the same paper is 5" wide by 33/8" deep.