Кіріспе

АҚШ-тың 20-шы ғасыр басындағы комикс жолағы және кейіпкер.

Кішкентай Немо – американдық суретші Винсор МакКей жасаған ойдан шығарылған кейіпкер. Ол МакКейдің "Сиыр жынның арманы" атты ерте комикс жолағында пайда болды, ал кейіннен өзінің жеке сериясы – "Түйсік еліндегі Кішкентай Немо" сериясын алды. Апта сайын жарық көретін толық беттік жолақта Немоның соңғы кадрда оянған кездегі керемет армандары бейнеленген. Бұл жолақ комикс беттерінің формасымен, түс және перспектива қолданысымен, уақыты мен қарқынымен, кадрлардың мөлшері мен пішінімен, архитектуралық және басқа да егжей-тегжейлі бөлшектерімен тәжірибе жасауы үшін МакКейдің шедевр туындысы саналады. "Түйсік еліндегі Кішкентай Немо" 1905 жылдың 15 қазанынан 1911 жылдың 23 шілдесіне дейін "Нью-Йорк Геральд" газетінде жарияланды. МакКей оны Уильям Рэндолф Херсттің "Нью-Йорк Америка" газетіне әкелгенде, жолақтың атауы "Ғажайып армандар елінде" деп өзгертілді және ол 1911 жылдың 3 қыркүйегінен 1914 жылдың 26 шілдесіне дейін жарық көрді. 1924 жылы МакКей "Геральдқа" оралғанда, жолақты қайта жаңғыртты және ол 1924 жылдың 3 тамызынан 1927 жылдың 9 қаңтарына дейін, МакКей Херстке оралғанға дейін бастапқы атауымен жарияланды.

Тұжырымдама

Апта сайынғы фантастикалық оқиға, "Сламберлендтегі кішкентай Немо" жас Немоны ("Жоқ" латынша) керемет қиындықтарға түсіріп, соңғы кадрда төсегінде оянуын көрсетеді. Бірінші эпизод Сламберленд королі Морфейдің Немоны әкелу үшін шақыруымен басталады. Немо Сламберленд ханшайымының ойын жолдасы болуы тиіс еді, бірақ Немоның келгеніне дейін айлар өтті. "Оян" деген жазуы бар цилиндр киген, сигара шегетін жасыл клоун Флип Немоның ұйқысын бұзуға тырысты. Немо мен Флип ақырында достасып, Флип Конфет аралдарында тапқан африкалық имп оларға қосылады. Топ алыс-жақын жерлерге саяхаттайды: жандардан Марсқа, Джек Фрост сарайына, және Бефуддл Холлдың ерекше архитектурасы мен бұрмаланған айналарына. Бұл комикс Маккейдің арман психологиясын, әсіресе арман қорқыныштарын – құлауды, суға батуды, шаншуды – түсінуін көрсетеді. Бұл арман әлемінің өзіндік моральдық кодексі бар, оны түсіну қиын. Оны бұзудың жаман салдары бар, мысалы, Немо әйнек үңгірде тұратын Кристаллет патшайымын ұстамау туралы ескертуді елемегенде, ол оны және оның ізбасарларын қиратып, "өліп бара жатқан күзетшілердің аңырауын" естіп оянады. Комикс 1905 жылдың 15 қазанында Сламберленд билеушісі Морфейдің Немоны өз әлеміне әкелуге алғашқы әрекетімен басталды, бірақ Немо 1906 жылдың 4 наурызында ғана Сламберлендке кірді, ал Флиптің араласуынан ханшайымды 8 шілдеге дейін көре алмады. Оның арман іздеуі төсектен құлау немесе ата-анасының оятуымен үзіліп отырады. 1908 жылдың 12 шілдесінде Маккей бағытын өзгертті: Флип Немоға оның ағасы Сламберлендті жойғанын айтады (бұрын да күндізге таратылған, бірақ бұл жолы бұл соңғы болып көрінді). Осыдан кейін Немоның армандары туған қаласында өтеді, бірақ Флип пен "Профессор" деп аталатын есімді бала оны сүйреп апарады. Осы оқиғалар күнделікті тіршілік пен ерекше қиял арасында өрбиді. Бір қарапайым арманда Профессор адамдарды қар шарымен лақтырып жатқан. "Жолға апаратын төсек" туралы әйгілі оқиға осы кезеңде болды. Сламберленд 1909 жылдың 26 желтоқсанында қайтадан пайда болғанға дейін сирек кездеседі. Оқиғалардың арасында Бефуддл Холл, Марсқа сапар (жақсы дамыған марсиандық цивилизациямен) және әлемді аралау (Нью-Йорк қаласын аралауды қоса алғанда) болды.

Стиль

Маккей комикс бетінің формасын, оның уақытын және қарқынын, панельдердің мөлшері мен пішінін, перспективасын, архитектуралық және басқа да егжей-тегжейлі бөлшектерді зерттеді. Екінші бөлімнен бастап Маккей панельдердің мөлшері мен орналасуын комикстегі оқиғаға сәйкес келтірді: саңырауқұлақтардың орманы өскенде панельдер де үлкейді, ал саңырауқұлақтар Немоның үстіне құлағанда панельдер кішірейді. Алғашқы Құрбандықта Немоның үйін жұтып жатқан алып түйеқұстың басты көрінісі беттің ортасында зор дөңгелек панельмен бейнеленді. Маккей сондай-ақ панельдердің мөлшері мен пішіні арқылы пропорция сезімін берді, мысықтар мен аждахаларды оқырманға қалыпты кейіпкерлерге пропорционалды көрінетіндей етіп көрсетті. Маккей баяндау қарқынын өзгерту немесе қайталау арқылы басқарды, мысалы, бірдей өлшемдегі панельдердің қайталануы және қозғалыстағы ұсақ айырмашылықтар жақын уақыттағы маңызды оқиғаға дайындық сезімін тудырды. Әдемі өнер стиліне ұқсас Маккей кейіпкерлерін қара түспен сызып көрсетті. Сламберлендтің сәнді архитектурасы 1893 жылы Чикагода өткен Колумбия көрмесінде Макким, Мид және Уайт есімді сәулетшілердің жобаларымен, сондай-ақ Кони-Айлендтегі Луна Парк және Дримленд, Париждің Люксембург сарайымен ұқсастықтарды көрсетті. Маккей түстерді шығармашылықпен пайдаланды, кейде арман тәжірибесін имитациялап, панельдердегі фонның немесе кейіпкерлердің түстерін өзгертті. Түстер "Геральдс" баспасының қызметкерлерінің ұқыптылығымен және жетілдірілген Ben Day литографиялық процесімен күшейтілді. Маккей басып шығару үшін қажетті түстер схемасын Немо беттеріне түсіндірмелер түрінде жазды. Алғашқы бес айда беттердің астына түсіндірмелер қосылды, ал бастапқыда олар нөмірленген болатын. Суретшілердің шеберлігіне қарағанда, тілдердегі диалогтар қарапайым, кейде оқылмайтын болып келеді және сыншы Р.С. Харвидің сөзімен айтқанда, "әдемі жұмыстың бұзылуына" себеп болады. Тақырыптағы әріптерге жұмсалған күш-қуат диалогтарға, олардың мазмұнына және визуалды композициядағы орналасуына көңілдің аз бөлгендігін көрсетеді. Маккей "Кішкентай Немода" этникалық стереотиптерді кеңінен пайдаланды, мысалы, ашулы ирландиялық Флип және көбінесе үнсіз африкалық Импи.

Өмірбаян

Винсор Маккей (шамамен 1867–71 – 1934) 1898 жылы газеттер мен журналдарда жұмыс істей бастамас бұрын, карнавалдар мен дим музейлерінде коммерциялық суретші және карикатурист ретінде жемісті еңбек етті. 1903 жылы ол New York Herald газеттері отбасының құрамына қосылды, онда Little Sammy Sneeze (1904–06) және Rarebit Fiend (1904–11) сияқты комикстерімен сәттілікке жетті.

1905 жылы Маккей "Rarebit Fiend-тен кішкентайларға ұнайтын идея алды". Сол қазан айында Herald газетінде "Сламберлендтегі Кішкентай Немо" толық беттік жексенбілік комиксі тұңғыш рет жарияланды. Маккейдің шедеврі саналатын оның бала кейіпкері, сыртқы келбеті Маккейдің ұлы Робертке ұқсас, ғажайып түстер көріп, соңғы кадрда оянумен оның қиялы үзілетін еді. Маккей комикс бетінің формасын, уақытын және қарқынын, кадрлардың мөлшері мен пішінін, перспективасын, архитектуралық және басқа да егжей-тегжейлі бөлшектермен тәжірибе жасады.

Жариялану тарихы

Кішкентай Немо Сламберлендте 1905 жылдың 15 қазанында «The New York Herald» газетінің жексенбілік комикстер бөлімінің соңғы бетіне жарық көрді. Түсті комикс жолағы 1911 жылдың 23 шілдесіне дейін басылды. 1911 жылдың көктемінде Маккей Уильям Рэндольф Херсттің «New York American» газетіне көшіп, өзімен бірге Кішкентай Немо кейіпкерлерін алып кетті. «Herald» комикс жолағының авторлық құқығына ие болды, бірақ Маккей кейіпкерлерді пайдалануды жалғастыруға рұқсат беретін сотқа жеңіске жетті. «American» газетінде комикс «Құдіретті армандар елінде» деген атпен жарияланды. «Herald» комикс жолағын жалғастыру үшін басқа суретшіні таба алмады. 1924 жылдың мамырында Маккей Херсттен кетіп, «Herald Tribune» газетіне оралды. 3 тамызда ол «Сламберлендтегі Кішкентай Немо» комикс жолағын жаңадан бастады. Жаңа жолақ ескісінің шеберлік техникасын көрсетті, бірақ кадрлар өзгермейтін торға орналастырылды. Немо оқиғаларда жайсыз рөлге ие болды, сондай-ақ оқиғалардың жалғасы болмады. Комикс жолағы 1927 жылдың қаңтарында оқырмандардың қызығушылығын тудырмағандықтан тоқтатылды. Херст басшылары Маккейді «American» газетіне қайтаруға тырысып, 1927 жылы сәтті болды. 1920-ші жылдардағы Немоның сәтті болмауына байланысты «Herald Tribune» барлық авторлық құқықтарды Маккейге бір долларға сатты. 1937 жылы Маккейдің ұлы Роберт әкесінің мұрасын жалғастыруға тырысты. Комикстерді жариялаушы Гарри «A» Чеслердің компаниясы «Уинсор Маккей, кіші» деген атпен жексенбілік және күнделікті Немо комикс жолағын жариялады. Роберт сондай-ақ Чеслер үшін «Nemo in Adventureland» атты комикс нұсқасын салды. Екеуі де ұзаққа созылмады. 1947 жылы Роберт және мата сатушы Ирвинг Мендельсон «McCay Feature Syndicate, Inc.» компаниясын құрды. Олар Маккейдің түпнұсқа суреттерінен алынған түпнұсқа Немо комикс жолағын жаңарту үшін, қазіргі газет беттерінің өлшеміне сәйкес өзгертті. Бұл қайта жандану да ұзаққа созылмады. 1966 жылы суретші Вуди Гелман Маккейдің ұлы Боб жұмыс істеген мультфильм студиясында Кішкентай Немо комикс жолағының көптеген түпнұсқа суреттерін тапты. 1973 жылы Гелман Италияда Кішкентай Немо комикс жолағының жинағын жариялады. Оның Маккейдің түпнұсқаларының жинағы Огайо штатының Университетіндегі Билли Ирландияның мультфильмдер кітапханасы мен мұражайында сақталады. 2005 жылы коллекционер Питер Мареска «Little Nemo in Slumberland: So Many Splendid Sundays!» атты Немо комикс жолағының жинағын өз қаржатымен жариялады. Бұл том газет беттерін түпнұсқа өлшемдерінде қайта шығаруға мүмкіндік берді. Маресканың әр бетті қалпына келтіру жұмысына бес-жиырма сағат кетті. 2008 жылы «Little Nemo in Slumberland: Many More Splendid Sundays!» атты екінші том жарық көрді.

Театр

1905 жылы Кішкентай Немоны сахнаға қоюға бірнеше сәттік әрекеттер жасалды. 1907 жылғы жазда Маркус Клау мен А. Л. Эрлангер Виктор Герберттің музыкасымен және Гарри Б. Смиттің сөздерімен 100 000 долларлық бес сапырған «Кішкентай Немо» шоуын қоятындарын жариялады. Шоуда Габриэль Вайгель Немо, Джозеф Коуторн – доктор Пилл, ал Билли Б. Ван – Флип рөлінде ойнады. Көрермендердің пікірлері жағымды болды және Нью-Йорктегі билеттердің бәрі сатылып кетті. Ол екі маусым бойы гастрольдік сапарда болды. Маккей өзінің водевильдік қойылымын Кішкентай Немо ойналған әрбір қалаға алып келді. Кейттің бір ұйымы Маккейге жаңа қойылымсыз Бостонда өнер көрсетуге рұқсат бермегенде, Маккей Уильям Моррис ұйымына ауысты, онда апталық жалақысы 100 долларға артты. Бірнеше қалада Маккей өзінің ұлын алып келді, ол Немо кейіпінде кішкентай таққа отырып, жарнамалық мақсатта пайдаланылды. Коуторн импровизациялық әңгімесінің бөлігі ретінде «Виффенпуф» деп аталатын мифтік жаратылысты таныстырды. Бұл сөз көпшілік назарында қалды және хит ән мен әншілер тобының атына айналды. 1908 жылғы опереттаға сыншы бірі «монтиманжак», «жартымарал» және «виффенпуф» туралы аң аулау әңгімелерімен бір-біріне басымдық тартуға тырысқан үш аңшының көрінісінде ұсынылған аң аулау ертегілеріне жоғары баға берді. Ол оны «ешқашан естімеген ең қызықты әңгімелердің бірі» деп атап, Льюис Кэрроллдың «Снарк аңшылығы» романымен салыстырды. Бір дереккөз диалогтың іс жүзінде актер Джозеф Коуторнның сахна артындағы мәселені жабу үшін айтқан сөзінен басталганын көрсетеді. Виффенпуф 1909 жылғы 11 сәуірде жарияланған «Кішкентай Немо» комиксінде де кездеседі. Гистерия кезінде тоғыз полицейдің тоқтатуынан кейін Немоның әкесі дәрігерге: «Осы виффенпуфтарды алыс ұстаңыз. Жарай ма?» дейді. 26 қыркүйектегі комикс виффенпуфтарды аулаумен басталады, бірақ аңшылар «монтеманьяк» пен «жартымаралды» табады. Шоу сәтті болғанына қарамастан, орасан зор шығындарға байланысты инвестицияларын қайтара алмады және 1910 жылдың желтоқсанында аяқталды. 2012 жылдың ортасында Торонтодағы Frolick театр компаниясы комикстің бейімделуін «Сламберлендтегі шаруалар» («Adventures in Slumberland») деп қойып, үлкен және кішкентай қуыршақтарды және Эверли Бразерстің 1957 жылғы «Оян, кішкентай Сьюзи» хитіне қосылған «Оян, кішкентай Немо» рефренін қамтыған мультимедиалық шоу ұсынды. 2013 жылы Кливленд, Огайодағы Talespinner Children's Theatre Дэвид Хансеннің «Сламберлендтегі шаруалар» («Adventures In Slumberland») атты 45 минуттық «көңілді және қарқынды» бейімделуін қойды. 2017 жылдың наурыз айында Нью-Йорктегі Фордэм университетінде «Кішкентай Немо» оқиғаларының қысқа, бір актілік бейімделуі сахналанды. Пьеса «Сламберлендтегі кішкентай Немо» («Little Nemo in Slumberland») деп аталды, оны Аладдин Ли Грант Ратледж Коллар жазды, режиссері – студент Питер МакНэлли. Алты адамнан тұратын актерлік құрам және шығармашылық команда университет студенттері мен түлектерінен құралды.

Фильм

Маккей анимацияның ерте тарихында маңызды рөл атқарды. 1911 жылы ол өзінің алғашқы фильмін, «Винсор Маккей, Н.Й. Herald газетінің әйгілі карикатурисі және оның қозғалатын комикстері» (сонымен қатар «Кішкентай Немо» деп те белгілі) фильмін алдымен театрларда, содан кейін водевиль өнерінің бір бөлігі ретінде көрсетті. Маккей фильмнің анимациялық бөлімі үшін 4000 күріш қағазынан жасалған суреттер салды. Анимациялық бөлім фильмнің жалпы ұзақтығының төрт минутына жуық уақыт алды. «Vitagraph» студиясында анимацияның алғашқы дамушысы Джеймс Стюарт Блэктонның жетекшілігімен түсірілім жұмыстары жүргізілді. Фильмнің тірі көріністер бөлімінде Маккей әріптестеріне суреттерін қозғалта алатынына тіл тигізеді. Ол өзінің «Кішкентай Немо» кейіпкерлерін жандандыру арқылы тіл тигізуге жеңіп алады, олар пішінін өзгертіп, түрленеді. 1984 жылы Арно Селиньяк «Немо», яғни «Арман» деген атпен фильмді түсіріп, режиссерлік етті, онда Джейсон Коннери, Харви Кейтель және Кэрол Буке түсті. Бұл фильмде пижама киген Немо есімді кішкентай ұл фантастикалық әлемге саяхат жасайды, бірақ Маккейдің комиксімен байланысы тым әлсіз. Фантастикалық әлем қараңғы және көңілсіз жағажай, ал Немо түпнұсқа комикстерден емес, басқа көркем шығармалардан алынған кейіпкерлермен кездеседі. Флип немесе Принцесса орнына Немо Зорромен, Алисамен және Жюль Верннің «Наутилус» кемесімен (капитаны Немо болған) кездеседі. 1989 жылы Жапонияда, ал 1992 жылдың тамызында АҚШ-та Hemdale Film Corporation компаниясы «Little Nemo: Adventures in Slumberland» атты америка-жапондық толық метражды фильмін шығарды, оған Рей Брэдбери, Крис Колумбус және Мобиус қатысты, ал музыкасын Шерман ағайындылары жазды. Бұл оқиғада Немо мен оның достары Морфей патшаны Қабылан патшадан құтқаруға тырысады. Принцессаға Камилла деген есім беріледі, ал Немода Икар есімді ұшатын белгіш бар. Фильм сыншылардан аралас пікірлер алды, 35 миллион долларлық бюджетпен 11,4 миллион доллар жинады және кассада сәтсіз болды, бірақ үйде жақсы сатылып, содан бері культты фильмге айналды. Франсис Лоуренс режиссерлік еткен «Сламберленд» фильмінің бейімделуі 2022 жылы шықты. Онда басты кейіпкердің жынысы ауыстырылған, оны Марлоу Баркли ойнайды. Джейсон Момоа Флиптің түбегейлі өзгертілген нұсқасын сомдайды, ол «тоғыз фут биіктігінде, жартылай адам, жартылай аң, қалың жұны мен ұзын қисайған тістері бар» деп сипатталады. Сюжет Немо мен Флиптің оның әкесін іздеу үшін Сламберлендке саяхаттауына арналған.

Опера

Сарасота операсы композитор Дарон Хагенге және либретто авторы Дж. Д. МакКлэчиге «Кішкентай Немо» бойынша опера жазуды тапсырды. 2012 жылдың қарашасында тұңғыш қойылымында екі топ бала кезекпен өнер көрсетті. Арман тәрізді, сызықтық емес сюжет Немо, Принцесса және олардың серіктері Күн Императоры мен Таң сақшысының Ұйқы еліне күн сәулесін жеткізуіне бөгет қоюға тырысқанын баяндады. Арнайы эффекттер мен өзгермелі фондар қораптардан жасалған конструкцияға проекциялар арқылы шығарылды. Алғашқы қойылым 10 және 11 қарашада Сарасота операсының, Сарасота жастар операсының, Сарасота дайындық хорының, «Саилор циркінің» мүшелері мен Букер орта мектебінің оқушыларымен бірлесіп сахналанды.

Басқа медиа

1990 жылы Capcom компаниясы NES платформасы үшін Little Nemo: The Dream Master (Жапонияда Pajama Hero Nemo деп аталды) атты видео ойын шығарды. Бұл 1989 жылғы фильмге негізделген лицензиялық ойын. Фильм АҚШ-та ойынның жапондық нұсқасынан екі жыл кейін, 1992 жылы ғана шықты, сондықтан ойын көбінесе фильммен байланысты емес, Little Nemo комиксінің жеке бейімделуі деп есептеледі. 1990 жылы жай ғана "Немо" деп аталатын аркадалық ойын да шығарылды. 2021 жылы Kickstarter платформасында түпнұсқа комикс жолағына негізделген Little Nemo and the Nightmare Fiends атты жаңа ойын іске қосылды. Оны Pie For Breakfast Studios-тың Крис Тоттен және PXLPLZ-тің Бенджамин Коул жасады. 2022 жылы Kickstarter платформасында түпнұсқа комикс жолағына негізделген Little Nemo and the Guardians of Slumberland атты жаңа ойын іске қосылды. Оны DIE SOFT-тың Дэйв Мауро жасады. Содан бері Little Nemo тауарларының әртүрлі түрлері шығарылды. 1941 жылы Rand, McNally & Co. баспасынан Little Nemo балалар ертегілер кітабы жарық көрді. Little Nemo in Slumberland 3D кітабы Blackthorne Publishing баспасынан 1987 жылы шықты; ол Little Nemo шығарылымдарын 3D көзілдіріктерімен қайта басып шығарды. 1996 жылы Стюарт Тэбори & Чанг арқылы 30 "Кішкентай Немо" суреттер жинағы қолжетімді болды. 1993 жылы 1989 жылғы анимациялық фильмді насихаттау мақсатында Hemdale VHS фильмін, суреттелген әңгімелер кітабын және кассеталық саундтректен тұратын коллекционерлік жиынтықты шығарды. 2001 жылы Dark Horse Comics кішкентай Немоның мүсіні мен қалайыдан жасалған таңбасын шығарды.

Мұра

Комикс тарихшысы Р. С. Харви Маккейді "комикс өнеріндегі алғашқы түпнұсқа гений" деп атады. Харвидің сөзіне қарағанда, Маккейдің замандастары оның жаңалықтарын жалғастыра алмағандықтан, оларды болашақ ұрпақтар ашып, дамытуға мүмкіндік алды. Карикатурист Роберт Крамб Маккейді "гений" деп, өзінің сүйікті суретшілерінің бірі деп атады. Арт Шпигельманның "Қорықсыз мұнараның көлеңкесі" (2004) атты туындысы Маккейдің кейбір бейнелерін пайдаланып, қосымшасында "Кішкентай Немо" бетін қосты. Федерико Феллини "Кішкентай Немоны" балалар журналы "Il corriere dei piccoli" арқылы оқыған, ал бұл комикс режиссерге "күшті әсер еткен" десе, Феллинидің өмірбаянының авторы Питер Бонданелла айтады. Маккейдің түпнұсқа туындылары жақсы сақталмаған. Маккей өзінің түпнұсқаларын қайтаруды талап еткен, және оның үлкен жинағы аман қалған, бірақ оның көп бөлігі 1930 жылдардың соңында өртте жойылды. Оның әйелі қалған туындыларды қалай сақтау керектігін білмегендіктен, оның ұлы жауапкершілікті өз мойнына алып, жинақты өз үйіне көшірді. Отбасы ақшаға мұқтаж болған кезде, туындылардың бір бөлігін сатты. Одан кейін жауапкершілік Мендельсонға, содан кейін қызы Марионға берілді. ХХІ ғасырдың басында Маккейдің сақталған туындыларының көп бөлігі отбасының қолында болды.