Кіріспе

Еуропалық Одақта заң қабылдау рәсімдері

Еуропалық Одақ заң шығарудың әртүрлі заңнамалық рәсімдері арқылы заң қабылдайды. Нақты заң жобасына қолданылатын рәсім тиісті салада қарастырылған мәселеге байланысты. Көптеген заңдарды Еуропалық комиссия ұсынғаннан кейін, Еуропалық Одақ Кеңесі мен Еуропалық Парламент мақұлдауы қажет. Жылдар бойында Еуропалық Парламенттің заң шығару процесіндегі ықпалы зор өсті – бұрын ол тек міндетті емес пікірін берумен немесе заң шығару процесінен толығымен шеттетілумен шектелген болса, қазір Кеңеспен тең дәрежеде заң шығару процесіне қатысады. Еуропалық Одақтың негізгі құқығы, кейде оның де-факто конституциясы деп те аталатын, Еуропалық Одақ шарттарын өзгерту құқығы мүше мемлекеттерге тиесілі және олар оларды әр елдің конституциялық талаптарына сәйкес ратификациялауы керек. Алайда, белгілі бір салада қолданылатын заңнамалық рәсімді шарттарға ресми өзгеріс енгізбей-ақ өзгертуге мүмкіндік беретін, «көпір» баптары деп аталатын ерекше жағдайлар да бар.

Қатысушылар

2009 жылдың желтоқсанынан бастап, Лиссабон шарты күшіне енгеннен кейін, үш Еуроодақ институты заңнамалық процесте негізгі қатысушыларға айналды: Еуропалық Парламент, Еуроодақ Кеңесі және Еуропалық Комиссия, ал Еуроодақтың ұлттық парламенттері қосымша роль атқарады. Одақтың заңнамалық және бюджеттік функцияларын Парламент пен Кеңес бірлесіп жүзеге асырады, олар Еуроодақ туралы шарттардың хаттамасында «Одақтың заң шығарушы органы» деп аталады. Осы ұйымның нақты мәні академиялық әдебиетте кеңінен талқыланды, кейбіреулер Еуроодақты екіпалаталық немесе үшпалаталық деп жіктеді, бірақ Еуроодақ мұндай жіктелуді қабылдаған жоқ және байқаушылар оны ерекше ерекшеліктерімен sui generis деп санайды, себебі дәстүрлі үшпалаталық жүйеде кездеспейтін заңнамалық органдар арасындағы ерекше динамика бар.

Еуропалық комиссия

Комиссия заң шығару процесіне заңнама енгізуде дерлік монополиялық құқыққа ие, бұл Комиссияға Еуроодақ үшін жалпы күн тәртібін белгілеуде маңызды ықпал етеді. Комиссия жиі Кеңестің сұрауымен немесе Парламенттің ұсынысы бойынша заңнама енгізсе де, енгізілген заң жобаларының қандай нысанда болатыны Комиссияның қарамағында. Ең көп тараған заң шығару процедурасы бойынша (төменде қараңыз), Комиссияның теріс пікірі Кеңесті көпшілік дауыс берудің орнына бірауыздан дауыс беруге мәжбүрлейді. Комиссияның басқа органдардың келісімінсіз заң қабылдауына мүмкіндік беретін шектеулі жағдайлар да бар (төменде қараңыз).

Еуропалық Одақ Кеңесі

ЕО Кеңесі (сонымен қатар "министрлер кеңесі" және жай ғана "кеңес" деп аталады) мүше мемлекеттердің ұлттық үкіметтерін көрсетеді, демек оның құрамы негізінен мүше мемлекеттердің санына (27) тең, бірақ дауыс беру әр мемлекеттің халқына пропорционалды түрде жүзеге асырылады (нақтырақ білу үшін төмендегі процедураларға қараңыз). Осыған байланысты, ол саяси топтар бойынша құрылмайды және көптеген жұмыстарын комитеттерде емес, дипломатиялық өкілдер (COREPER) дайындайды.

Ұлттық парламенттер

ЕО-ға мүше мемлекеттердің ұлттық парламенттерінде "ерте ескерту механизмі" бар, егер үштен бір бөлігі субсидиарлық принципі бұзылған деген негізде "сары карточка" арқылы наразылық білдірсе, ұсыныс қайта қаралуға тиіс. Егер көпшілік "қызғылт карточка" берсе, Кеңес немесе Парламент оны дереу мақұлдамайды. Егер осыны іске асырудың логистикалық қиындықтары еңсерілсе, ұлттық парламенттердің құзыреті ортақ пікірталас немесе физикалық орны жоқ қосымша заң шығару органы ретінде қарастырылуы мүмкін: EU Observer бұл органды "виртуалды үшінші палата" деп атады.

Әдеттегі заңнамалық рәсім

Кәдімгі заң шығару рәсімі – директивалар мен регламенттерді қабылдаудың негізгі заң шығару рәсімі. Бұрын ол бірлескен шешім қабылдау рәсімі деп аталатын, кейде «қоғамдық әдіс» деп аталады, бұл «үкіметаралық әдістерге» қарама-қайшы, олар консультациялық рәсімге немесе ашық үйлестіру әдісіне әртүрлі сілтеме жасай алады. ЕХО 294-бабында заң шығарудың әдеттегі тәртібі мынадай түрде көрсетілген. Комиссия Парламент пен Кеңеске заңнамалық ұсыныс енгізеді. Бірінші оқылымда Парламент өз ұстанымын қабылдайды. Егер Кеңес Парламент мәтінін мақұлдаса, акт қабылданды. Егер мақұлдамаса, ол өз позициясын қабылдайды және оны түсіндірмемен бірге Парламентке қайта жібереді. Комиссия Парламентке осы мәселе бойынша өз ұстанымын білдіреді. Екінші оқылымда Парламент Кеңестің мәтінін мақұлдаса немесе шешім қабылдамаса, акт қабылданды. Парламент Кеңес мәтінін қабылдамай, оны өзгертіп, Кеңеске қайта бере алады. Комиссия өз пікірін тағы да береді. Егер Комиссия өз пікірімен түзетулерді қабылдамаса, Кеңес көпшілік емес, бір дауыспен шешім қабылдауы тиіс. Егер Парламент жаңа мәтінін қабылдағаннан кейін үш ай ішінде Кеңес оны мақұлдаса, онда ол қабылданды. Егер мақұлдамаса, Парламент Төрағасының келісімімен, Кеңес пен бірдей сандағы Еуропарламент мүшелерінен тұратын (модератор ретінде Комиссияның қатысуымен) Татуластыру комитетін шақырады. Комитет екі позиция негізінде бірлескен жобаны әзірлейді. Егер ол алты апта ішінде ортақ мәтінге келіспесе, акт сәтсіз болып саналады. Егер сәтті жүзеге асса және комитет мәтінді мақұлдаса, онда Кеңес пен Парламент (көпшілікпен) аталған мәтінді (үшінші оқылымда) мақұлдауы керек. Егер бірде-бір орган осылай жасамаса, акт қабылданбайды. Бұл рәсім бастапқыда Ынтымақтастық рәсімін ауыстыруға арналған. Бірлескен шешім қабылдау тәртібі Амстердам шартында өзгертілді, ал осы рәсім қолданылатын құқықтық негіздердің саны соңғы және Ницца шартымен де едәуір арттырылды. Лиссабон шарты бойынша ол кезекті заңнамалық рәсім деп аталып, ауыл шаруашылығы, балық шаруашылығы, көлік, құрылымдық қорлар, бүкіл бюджет және бұрынғы үшінші тірек сияқты барлық салаларға таратылды. Бұл шаралар заңнамалық ұсыныстың екінші және үшінші оқылуы арасында өткізіледі. Алайда, «трилог» термині көбінесе әдеттегі заң шығару рәсімінің кез келген кезеңінде, бірінші кезеңнен бастап ресми келіссөз кезеңіне дейін жүргізілуі мүмкін институтаралық бейресми келіссөздерге қатысты қолданылады. Үшжақты келіссөздер барысында қол жеткізілген келісімдер әлі де үш институттың әрқайсысының ресми рәсімдері арқылы бекітілуі керек. 2007 жылы Еуропарламент, Кеңес және Еурокомиссияның бірлескен мәлімдемесі бойынша үшжақты келіссөздер «формальданды», бірақ олар бастапқы заңнамамен реттелмейді. Еуропалық интеграция процесінің дамуы және Еуропарламенттің заң шығарушы ретіндегі рөлінің өсуі үшжақты кездесулер санының өсуіне әкелді. 2009–2014 жылдардағы заң шығару кезеңінде Лиссабон шарты күшіне еніп, ортақ шешім қабылдау тәртібі заң шығарудың әдеттегі тәртібіне айналғанда, Еуропалық Парламент пен Еуропалық Одақ Кеңесінің заң шығарушы ретінде рөлін белгілегенде, заң шығару актілерінің 85% бірінші оқылымда, 13% екінші оқылымда, ал тек 2% келіссөздерге енгізілді. Бұл үрдіс үшжақты келіссөздер санының өсуіне сәйкес келеді (осы уақыт аралығында 1500-ден астам) және бұл үшжақты келіссөздердің заңнамалық рәсімді жеделдетудегі тиімділігінің дәлелі ретінде қарастырылады. Еуропалық Омбудсмен, Еуропалық Одақ институттары мен басқа да органдардың әкімшілік ақауларын тергейтін Еуропалық Одақ органы, 2015 жылы үшжақты келіссөзді реформалау қажеттілігін анықтау үшін стратегиялық тексеруді бастады, ол арқылы ашықтықты арттыру бойынша ұсыныстар жасалды.

Ерекше заңнамалық рәсімдер

Шарттарда жоғары сезімтал салаларда қолданылатын ерекше заңнамалық процедуралар көзделген. Осы процедуралар бойынша Кеңес тек қана өзі, екінші тараптың қатысуынсыз шешім қабылдайды. Консультация және келісім беру процедуралары ерекше маңызға ие, алайда нақты жағдайларға қарай басқа да түрлі процедуралар қолданылады.

Консультация тәртібі

Осы процедура бойынша Кеңес, тиісті саясат саласына қарай бірыңғай дауыспен немесе білікті көпшілікпен шешім қабылдаса, Еуропалық Парламентпен кеңескеннен кейін Еуропалық Комиссияның ұсынысы негізінде заңнаманы қабылдай алады. Заң жобалары бойынша Парламентпен кеңесу талап етілгенмен, Кеңес Парламенттің ұстанымымен міндетті емес. Іс жүзінде Кеңес Парламент ұсынған ұсыныстарды көбінесе назарға алмайтын, тіпті кейде Парламенттің пікірін алуға үлкермей келісімге келетін. Дегенмен, Еуропалық Әділет соты Кеңес Парламенттің пікірін күтуге тиіс деп шешті және Парламент пікір білдірмес бұрын қабылданған заңдарды күштен шығарды. Бірыңғай Еуропалық акті қабылданғанға дейін кеңесу процедурасы сол кездегі Еуропалық қауымдастықта ең көп қолданылатын заң шығару процедурасы болды. Кенесу процедурасы ішкі нарықтан босату және бәсекелестік құқығы саласындағы заңнамаға қатысты әлі де қолданылады. Бұл жаңа мүшелерді қабылдау, мүшеліктен шығу тәртібі, қосымша құқықтық негіздерді ұсыну және дискриминацияға қарсы күрес мәселелеріне қатысты.

Ішкі заңға енгізу

Мүше мемлекеттердің ішкі құқықтық жүйелері көбінесе әртүрлі тарихи заңнамалардың мұрасы болып табылады, олардың әрқайсысы Еуропалық Одақ заңдарының стандарттары тиімді және бірыңғай түрде сақталуын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқару үшін бейімделуі қажет. Мүше мемлекеттер үкіметтері Еуропалық Одақтың әрбір мүше мемлекетінің барлық юрисдикцияларында Еуропалық Одақ заңнамасы мен директиваларын уақтылы, жүйелі және сенімді түрде қолдану үшін жеке тұлғалар мен кәсіпорындар үшін жеткілікті түрде бірізді және түсінікті болатындай етіп, қолданыстағы негізгі және екінші деңгейдегі заңнамаларын өзгертуге Еуропалық Одақ шарты бойынша міндетті.

Комиссия мен Кеңестің жеке әрекет етуі

Бұл процедура бойынша Кеңес Парламенттің пікірін сұрамай Комиссия ұсынған заң актілерін қабылдай алады. Бұл рәсім ортақ сыртқы тарифті белгілеу (31-бап (бұрынғы 26-бап)) және Еуроодақтың ортақ сауда саясаты шеңберінде сауда келісімдерін жүргізу үшін қолданылады (207-баптың 3-тармағы). Дегенмен, формальды түрде бұл актілер заң шығару актілеріне жатпайды.

Комиссияның жеке әрекет етуі

Кейбір шектеулі салаларда Комиссия басқа органдармен кеңеспей немесе олардың келісімін алмай, нормативтік немесе техникалық заңнаманы қабылдауға құқылы. Комиссия мүше мемлекеттердің компанияларға берген монополиялары мен концессиялары және жұмысшылардың сол мемлекетте жұмыс істегеннен кейін сол мемлекетте қалу құқығы (ЕЭОШТ 45-бабының 3-тармағы, д) бөлігі) туралы өз бастамасымен құқықтық актілер қабылдай алады. Осы процедураны пайдаланып екі директива қабылданды: біреуі мүше мемлекеттер мен компаниялар арасындағы ашықтық туралы, екіншісі телекоммуникация секторындағы бәсекелестік туралы. Формальды түрде, бұл актілер заңнамалық актілер болып табылмайды.

Шарттарды қайта қарау

2009 жылғы Лиссабон шарты Еуропалық Одақ шарттарына қосымша өзгерістер енгізудің екі жолын белгіледі: бұрынғы қайта қарау процесіне ұқсас, үкіметаралық конференция шақыруды көздейтін жалпы қайта қарау рәсімі, және Еуропалық Одақтың ішкі саясаты мен қызметіне қатысты Еуропалық Одақ туралы шарттың үшінші бөлігін Еуропалық Кеңестің бірауыздан қабылдаған шешімімен өзгертуге мүмкіндік беретін жеңілдетілген қайта қарау рәсімі. Бұл ретте, Еуропалық Одақтың құзырет саласында ешқандай өзгеріс болмауы және барлық мүше мемлекеттердің әдеттегі тәртіппен ратификациялауы шарт. Аталған шартта сондай-ақ, Еуропалық Кеңеске Министрлер Кеңесіндегі бірауыздан дауыс беруді белгілі бір салаларда Еуропалық Парламенттің алдын ала келісімімен қадаулы көпшілік дауыс беруге алмастыруға, ал ерекше заңнамалық процедурадан – жалпы заңнамалық процедураға көшуге рұқсат беретін "Пассерель" ережесі де қарастырылған.

Оңайлатылған қайта қарау тәртібі

Еуропалық Одақ жұмысының шарттары туралы шарттың үшінші бөлігін өзгерту туралы ұсыныстарды мүше мемлекет, Еуропалық Парламент немесе Еуропалық Комиссия Министрлер Кеңесіне ұсынады, ал ол өз кезегінде оларды Еуропалық Кеңеске жібереді және мүше мемлекеттерге хабарлайды. Ұсынылған өзгерістер Одақтың өкілеттіктерін кеңейте алмайды. Еуропалық Кеңес Еуропалық Парламент пен Комиссиямен кеңескеннен кейін, ұсынылған негізде үшінші бөлікті өзгерту туралы шешімді бірауыздан қабылдайды. Егер шешім күшіне енуі үшін, барлық мүше мемлекеттер оны "өздерінің конституциялық талаптарына сәйкес" мақұлдауы керек.

Пасарельдік шарт

Пассирлік шарт дауыс беру процедураларын ЕО шарттарын өзгертусіз өзгертуге мүмкіндік береді. Осы шарт бойынша Еуропалық Кеңес Еуропалық Парламенттің келісімін алғаннан кейін бірауыздан келесілерге қатысты шешім қабылдауға құқылы:

Қорғаныс немесе әскери мәселелерді қоспағанда, Министрлер Кеңесіне бұрын бірауыздан шешім қабылдау қажет болған салаларда білікті көпшілік дауыс беру негізінде шешім қабылдауға рұқсат беру. Бұрын арнайы заң шығару процедурасы бойынша қабылдануға тиіс болатын заңнаманы, енді қалыпты заң шығару процедурасы бойынша қабылдауға мүмкіндік беру. Еуропалық Кеңестің осы ережелердің бірін қолдану туралы шешімі, барлық ұлттық парламенттерге шешім туралы хабарланғаннан кейін алты ай ішінде ешбір парламент наразылық білдірмесе ғана күшіне енеді.

Құқықтық актілер

Осы рәсімдерден туындайтын құқықтық актілер түрлі болуы мүмкін. Регламент – тікелей әсер ететін заң, мысалы, роуминг тарифтері регламенті, ол басқа ЕО мемлекетінде жасалған ұялы телефон қоңырауларының бағасын дереу шектеді. Директива белгілі бір шектерде ұлттық заңға көшірілуі тиіс; мысалы, Авторлық құқықтардың мерзімі туралы директива Грекияда 2557/1997 нөміріндегі Заң ретінде, ал Ирландияда – 1995 жылғы Еуропалық қауымдастықтар (Авторлық құқықтарды қорғау мерзімі) регламенттері ретінде енгізілді. Шешім тікелей әсер етеді, бірақ тек нақты бір тұлғаға немесе ұйымға қатысты, сондай-ақ міндетті емес түрлі құжаттар да бар.