Кіріспе

Грекияның Крит аралындағы ежелгі елді мекен, ежелгі қала

Гортина /g//ɔr//'//t//ai//n//@/ (Γόρτυνα; сондай-ақ Гортин (Γορτύν) деп те белгілі) – ежелгі Криттегі қала. Гомердің поэмаларында Γορτύν түрінде кездеседі, бірақ кейін көбінесе Гортина (Γόρτυνα) деп аталды. Византиялық Стефанның мәліметінше, бастапқыда Лариса (Λάρισσα) және Кремния немесе Кремния (Κρήμνια) деп аталған.

Тарих

Бұл маңызды қала Кноспен маңыздылығы мен сұлулығы жағынан теңестірілген; ерте заманда осы екі ұлы қала одақ құрып, бүкіл Критті өз билігіне бағындырған. Кейін, олардың арасында дау-жанжал туғанда, олар үнемі соғысқан. Бастапқыда қаланың аумағы өте кең болған, өйткені Страбон оның шеңберін 50 стадия деп есептеген, бірақ ол жазған кезде қаланың көлемі айтарлықтай кішірейген. 201 ж.б.д., тұрғындар шақырған Филопомен Гортина әскеріне басшылық етті. 197 ж.б.д., Гортиналықтардың бес жүзі, өздерінің қолбасшысы Кидаспен бірге (Кидас Гортинада жиі кездесетін есім болған сияқты), Фессалияда Квинт Фламининге қосылды. Гортина Летей өзенімен суарылатын жазықта, Ливия теңізінен 90 стадия қашықтықта орналасқан, және оның екі порты – Лебена мен Металлум осы жерде болған. Псевдо-Скилакстың «Периплі» авторы, Птолемей және Иерокл осы қаладан аралды аралауды бастаған. Гортина маңында Саврос бұлағының жеміс беретін теректермен оралып тұрғаны айтылады; ал Летей өзенінің жағасында тағы бір танымал бұлақ болған, табиғат зерттеушілері оның қыста да жапырағын сақтап тұратын платан ағашымен көлеңкеленгенін айтқан, және халық оның Еуропа мен түрленген Зевстің неке төсегін жапқандығына сенеді. Гортинаның орны қазіргі Гортинде, ежелгі қаланың кең ауқымды қираған орындары сақталған. Бұл Криттегі маңызды археологиялық орын.

Археология

Гортинді қазбалау 1884 жылы Афинадағы итальяндық археология мектебі бастады. Қазба жұмыстары Гортиннің неолит дәуірінен бері қоныстанған екенін көрсетті. Гортин цитаделіндегі қоныстың қираған қалдықтары табылып, б.з.д. 1050 жылға дейін соққандығы анықталды, ал олардың құлауы б.з.д. VII ғасырға жатады. Кейіннен бұл аймақ қабырғамен бекітілді. Цитадель төбесінде б.з.д. VII ғасырға жататын ғибадатхана табылды. Бұл жерде екі ойылмаған тақташа, сондай-ақ бірнеше мүсіндер мен суреттер табылған. Ғибадатханада дадалик пластикасы, көптеген саз фигуралар, қара және қызыл фигуралы керамика, әсіресе кернос деп аталатын ыдыстар кездесті. Цитадельдің оңтүстік жағында геометриялық дәуірге жататын қабірлер табылды. Ал төменгі қалада агораның (базардың) орны және агорадан 600 метр қашықтықта орналасқан Пифий Аполлонының ғибадатханасы анықталды. Пайғамбар Илияның етегінде Деметрдің қасиетті орнының іздері сақталған.

Ескерткіштер

Римдік Гортиннің ортасы – преториум, Криттің римдік губернаторының резиденциясы. Преториум біздің заманымыздың 1-ғасырында салынған, бірақ келесі сегіз ғасыр ішінде маңызды өзгерістерге ұшырады. Осы аумақта, Агора мен Аполлон ғибадатханасының арасында римдік моншалардың (термалардың) қираған қалдықтары, сондай-ақ Аполлон ғибадатханасы, құрметті арка және Изида, Серапис және Анубис табыну мүсіндерімен бірге египет құдайларына арналған ғибадатхана орналасқан. Римдік елді мекеннің, мысалы, театрының (біздің заманымыздың 2-ғасыры) бөліктері қазба жұмыстары кезінде табылған. Театрдың екі кіреберісі және жартылай дөңгелек оркестрі бар, оның шекараларын бүгін де көруге болады. Рим театрының артында "жазулар патшайымы" деп аталатын орын жатыр. Бұл жазулар – Гортин қаласының заңдары, олар Дориан диалектісінде үлкен тас тақталарға жазылған және әлі де анық көрінеді.

Заң кодексі

Археологтар, ежелгі тарихшылар және классиктер арасында Гортин қазіргі кезде 1884 жылы табылған Гортин кодексі арқылы белгілі. Бұл – ежелгі грек құқығының ең көне және толыққанды мысалы. Кодекс, рим императоры Траян салған Одеон құрылысының орнында табылды. Одеон бұл тастарды екінші рет пайдаланды, бұл тастар бұрын жазуы бар қабырғадан алынған еді және олар бұрынғы эллиндік құрылыстың негізіне де қосылған болатын. Жазулардың бір бөлігі Париждегі Лувр сияқты мұражайларға қойылған, бірақ қазіргі уақытта көбінесе қираған Одеон орнында сақталған көптеген тастардағы атақты заң кодексі орналасқан. Кодекстің көшірмесі Италияның Таранто мұражайынан Афинаға қайтарылды және қазір Грек Вулисінде сақталады. Таранто мұражайының кураторы грек тілінде сөйлеп, атақты және саяси қонақтарға: «Грекия Еуропаның бір бөлігі емес, ол – Еуропа» деді.

Еуропа мен Зевс туралы аңыз

Ежелгі грек мифологиясына сәйкес, Гортин Зевстің көптеген махаббат оқиғаларының бірі болған жер. Бұл мифте Европа ханшайымы туралы айтылады, оның аты бүкіл Еуропа құрлығына берілген. Зевс бұқа кейпінде Европаны Ливаннан алып қашып, Гортисте бүгінге дейін көрініп тұрған платан ағашының (платан) астында онымен бірге болды. Осы оқиғадан соң Минос, Радамантис және Сарпедон деген үш ұл дүниеге келді, олар Криттегі үш Миной сарайының патшалары болды. Осы мифтегі Европаның бейнесі Еуропа құрлығының өркениеті Крит аралында туды деген пікірді нығайтады. XIX ғасырда Гортинадағы амфитеатрдан Европаның бұқаның арқасында отырған алып мүсіні табылды, қазір ол Британ мұражайының қорында сақталуда. Сонымен қатар, көптеген монеталарда Европаның бейнесі салынған, бұл халықтың Европаны ұлы қадірлі құдай ретінде құрметтегенін көрсетеді.

"Одиссея"

Гомердің "Одиссея" романының үшінші кітабында Троя соғысынан қайтып келе жатқан Менелай мен оның кемелер флоты бағытынан жаңылып, Гортин жағалауына соғылып кеткен. Гомер бұл теңіздің қызыл дауылды болғанын, кемелерді өткір рифке қағып, көптеген кемелерді қиратқанын, бірақ экипаждарды сақтап қалғанын сипаттайды.