Кіріспе

1941 жылғы сауда шабуылы: «Берлин» операциясы (Unternehmen Berlin) – 1941 жылдың 22 қаңтары мен 22 наурызы аралығында Солтүстік Атлантикада одақтас кемелерге қарсы неміс әскери-теңіз күштері жүргізген рейд. Бұл операция Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Атлантика шайқасының бір бөлігі болды. Неміс шайқас кемелері «Шарнхорст» және «Гнейзенау» Германиядан шығып, Солтүстік Атлантикадағы кемелерге шабуыл жасады, 22 одақтас сауда кемесін батырып немесе тұтқынға алды, содан кейін оккупацияланған Франциядағы портқа қайтып келді. Британ әскері неміс линкорларын табуға және шабуылдауға тырысты, бірақ оларға залал келтіре алмады. Бұл операция 1940 жылдың соңы мен 1941 жылдың басында неміс әскери кемелері жасаған бірнеше рейдтің бірі болды. Операцияның басты мақсаты – жауынгерлік кемелердің Ұлыбританияға жабдықтар тасымалдайтын конвойлердің эскортын жеңіп, көптеген сауда кемелерін батыру еді. Британдықтар бұрынғы шабуылдарды ескеріп, мұны күткендіктен, өз шайқас кемелерін конвойлерді сүйемелдеуге тағайындады. Бұл тиімді болды, неміс күштері 8 ақпан күні, сондай-ақ 7 және 8 наурыз күндері конвойлерге шабуыл жасаудан бас тартуға мәжбүр болды. Немістер 22 ақпан және 15-16 наурыз күндері эскортсыз көптеген сауда кемелерін кездестіріп, оларға шабуыл жасады. Рейд аяқталған кезде неміс шайқас кемелері Атлантиканың кең аумағын шарлады, Гренландия жағалауынан бастап Батыс Африкаға дейін. Неміс әскерилері бұл операцияны сәтті деп бағалады, және тарихшылар да осы пікірмен келіседі. Бұл Солтүстік Атлантикадағы сауда кемелеріне қарсы неміс әскери кемелерінің соңғы жеңісі болды, өйткені 1941 жылдың мамырында «Бисмарк» линкоры жасаған рейд жеңіліспен аяқталды. «Шарнхорст» класындағы екі шайқас кемесі де Францияда әуе шабуылынан зақымданып, 1942 жылдың ақпан айында Германияға қайтып келді.

Қарсы жоспарлар

Крайгсмарин (Германия әскери-теңіз флоты) Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін, соғыс жағдайында одақтас сауда кемелеріне шабуыл жасау жоспарларын әзірледі. Бұл жоспарлар бойынша, әскери кемелер ашық теңізде кемелерге қарсы қолданылуы тиіс еді, ал су асты кемелері мен ұшақтар одақтас елдердің жағалауларындағы кемелерге шабуыл жасайтын. Жер бетіндегі шабуылшылар кең аумақта шабуылдар жасап, содан кейін басқа аймақтарға көшуі керек еді. Оларды операция басталғанға дейін орналастырылатын жабдықтау кемелерімен қолдау көрсетілуі тиіс еді. Крайгсмариннің қолбасшысы, бас адмирал Эрих Рейдер, флоттың линкорларын осы шабуылдарға қосуға бекінді. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Императорлық неміс теңіз флотының линкорларын агрессивті түрде қолданбау шешімінің қателік болғанын сенді және осы қатені қайталамауды қалады. Крейгсмариннің линкорларының және басқа да ірі әскери кемелерінің шағын санын мүмкіндігінше ұзақ сақтау үшін, теңіз флотының жоспарларында шабуылшылар сауда кемелерін нысанаға алып, одақтас әскери кемелерімен шайқасқа түспеуі көзделген. Корольдік флот Германияның ниеттерін болжап, сауда кемелерін қорғау үшін конвойларды құру және неміс әскери кемелерінің Атлант мұхитына шығу әрекеттерін анықтау үшін крейсерлерді орналастыру жоспарларын қабылдады. Бұл Гренландия мен Шотландия арасындағы суларда крейсерлік патрульдеуді бастауды қамтиды, соғыс басталғаннан кейін неміс шабуылшылары Атлантикаға кіру үшін осы сулардан өтуі керек еді. Солтүстік Атлантикадағы негізгі британдық әскери күш – «Home Fleet» – сол аймақтағы неміс әскери кемелерін табу және тоқтату үшін жауапты болды. 1940 жылдың 20 желтоқсанынан бастап оған адмирал Джон Тови басшылық етті. Неміс линкорлары «Шарнхорст» және «Гнейзенау» 1939 жылдың қыркүйек айында соғыс басталғанда жауынгерлік дайындыққа ие болды. Бұл линкорлардың 1930-жылдардың басында жобаланған кезде көзделген міндеттері конвойларға шабуыл жасауды қамтиды. Олар ауыр броняланған және Корольдік флоттың крейсерлерінен жылдам жүретін. Олардың негізгі қаруы – тоғыз дюймдік зеңбіректер, ол көптеген британдық линкорларындағы зеңбіректерден нашар болды. «Шарнхорст» класындағы линкорлар 9020 миль (14516 км) қашықтыққа жүзуге қабілетті болды. Бұл ұзақ шабуылдарға жеткіліксіз болды және олардың жабдықтау кемелерінен үнемі жанармай алуын талап етті.

Неміс жер үсті рейдтері

Шарнхорст класының линкорлары 1939 жылдың қараша айының соңында алғашқы шабуылын жасады. Осы операция барысында 23 қарашада Исландия мен Фарер аралдары арасындағы қарулы сауда кемесін баттырды. Екі линкор, ауыр крейсер «Адмирал Хиппер» және екі эсминец 18 ақпанда Шетланд аралдары мен Норвегия арасындағы конвойларға шабуылдау үшін теңізге шықты. Бұл күш теңізге шыққаннан кейін көп ұзамай британдықтар тарапынан анықталды, ал «Үй флоты» оларды тоқтатуға тырысты. Кездесу болған жоқ, ал неміс кемелері 20 ақпанда британдық кемелерге тап болмай портқа қайтып келді. 1940 жылдың сәуір айында Шарнхорст класының линкорлары Норвегияға неміс шабуылы – «Весерюбунг» операциясына қатысты. Олар вице-адмирал Гюнтер Лютценс басқаратын шайқас тобының ең күшті бөлігін құрады, ол неміс шабуылдық флотының қалған бөлігін Корольдік теңіз күштерінің қарсы шабуылдарынан қорғау үшін жаппай күш ретінде қызмет етті. 9 сәуірде олар Лофотен аралдары маңында британдық крейсерін кездестірді. Нәтижесінде екі неміс кемесі де зақымданып, Лютценс Германияға қайтуға мәжбүр болды. 4 маусымда линкорлар Норвегияның солтүстігіндегі Нарвик маңындағы одақтас кемелерге шабуыл жасау үшін қайтадан теңізге шықты. 8 маусымда олар бос әскер тасымалын, сондай-ақ британдық авианосецті және оның екі эскорттық эсминецін баттырды. Осы шайқаста «Шарнхорст» эсминец торпедасынан зақымданып, жөндеуге алты ай уақыт кетті. 20 маусымда «Гнейзенау» Норвегияның Тронхейм қаласынан шабуылға шықты. Сол күні ол су асты қайығынан торпедаланды. Торпеда жарылысы оның мұртында үлкен тесіктер жасады, бұл Германияда ұзақ жөндеуді қажет етті. 1940 жылдың қараша айының соңында «Шарнхорст» жөндеу жұмыстарын негізінен аяқтады, ал «Гнейзенау» желтоқсан айының басында қайтадан қызметке кірісті. Екі кеме желтоқсан айында Балтық теңізінде бірлесіп жаттығулар жасады. «Шарнхорст» жөндеу жұмыстарын толық аяқтағаннан кейін, 23 желтоқсанда екі линкор да тағы бір шабуылға дайын екендігі анықталды. 1940 жылдың тамызында Германия басшысы Адольф Гитлер Атлантикадағы одақтас кемелерге шабуылдарды күшейтуге бұйрық берді. «Кригсмарине» қазан айында Норвегия кампаниясынан аман қалған негізгі әскери кемелерін Атлантикаға жіберді. Ауыр крейсер «Адмирал Шер» сол айда теңізге шығып, 1941 жылдың наурызына дейін жалғасқан табысты шабуыл жасады. «Адмирал Хиппер» желтоқсан айында Германиядан Атлантикаға сәтсіз шабуыл жасады, ол Францияның Брест портында аяқталды. Осы операция кезінде «Адмирал Хиппер» 25 желтоқсанда WS 5A конвойына шабуыл жасап, екі көлікке зақым келтірді, бірақ британдық эскорттық крейсерлер тарапынан кері қайтарылды. Алты неміс саудалық рейдерлері Атлант, Үнді және Тынық мұхиттарында одақтас кемелерге қарсы да әрекет етті. WS 5A конвойына жасалған шабуыл рейдкерлердің Солтүстік Атлантикадағы кеме қатынасына үлкен қауіп төндіретінін көрсетті, сондықтан 1941 жылдың басында британдық Әскери-теңіз министрлігі мүмкіндігінше Ұлыбританияға бағытталған конвойларды сүйреу үшін линкорларды тағайындады. Батысқа қарай жүретін конвойларда мұндай қорғау болмағандықтан, олар Атлантиканың ортасында тарап кетті.

Бірінші әрекет

Шарнхорст класындағы линкорлар келесі рейдке таңдалды, ол «Берлин» операциясы деп аталды. Оның мақсаты – кемелердің Атлантикаға шығып, одақтас кемелерге қарсы бірлесіп әрекет ету болды. Олардың басты міндеті – Канаданың Галифакс қаласынан Ұлыбританияға жүйтін HX конвойының бірін тосқауылдау еді. Бұл конвойлар Ұлыбританияға одақтастардың жеткізілімдерін қамтамасыз ететін маңызды жүйе болды, және немістер линкорлар конвойдың эскортын басып, көптеген сауда кемелерін батыра алады деп үміттенеді. Радер линкорларға шабуылдарын 1940 жылдың қазан айында Kriegsmarine-нің негізгі базасы ретінде таңдалған Брест портына қайта оралуды тапсырды. Операцияға қатысты бұйрықтарда, британдық линкорлар сияқты тең күшпен сүйрейтін конвойларға шабуыл жасауға тыйым салынды. Себебі, егер «Шарнхорст» немесе «Гнейзенау» айтарлықтай зақымданса, рейд тоқтатылуы керек еді. 1940 жылдың шілдесінде Kriegsmarine флотының командирі болып тағайындалған Лютженс, сол жылдың қыркүйегінде адмирал шеніне көтерілді және шайқас тобын басқарды. «Берлин» операциясына дейін екі рейдкерді қолдау үшін жеті жабдықтау кемесі Атлантикаға жіберілді. Операция жоспарына адмирал Хиппердің Брестен шығып, Гибралтар, Сьерра-Леоне және Ұлыбритания арасындағы конвой маршруттарына шабуыл жасауы да кірді. Бұл, британдық күштерді Лютженстің операциялық аймағынан аударуға және қосымша шығын келтіруге үміттендірді. Осы кезде Германияның B-Dienst барлау қызметі рейдкерлерге одақтас кемелердің орналасқан жері туралы жалпы ақпарат беріп отырды. Бірақ, қызмет тыңдалған радиохабарламаларды шифрлай алмағандықтан, нақты әрекет етуге болатын ақпаратты ұсыну мүмкін болмады. Әр рейдкер B-Dienst тобын алып жүрді, олар одақтастардың радиосигналдарын бақылап, конвойлар мен әскери кемелерді анықтау үшін бағытты табу әдістерін қолданды. Немістер одақтас конвойлардың қай уақытта және қай бағытпен жүзіп кететіні туралы аз ғана мәліметке ие болды. Бұл, рейдкерлердің конвойлардың жолына түсуін қиындатты. «Берлин» операциясы 1940 жылдың 28 желтоқсанында басталды. «Шарнхорст» пен «Гнейзенау» сол күні Кильден шықты, ал Лютженс соңғы кемеден күшті басқарды. 30 желтоқсанда Норвегия жағалауындағы дауылдан «Гнейзенау» зақымданғаннан кейін, линкорлар Атлантикаға кірмей тұрып рейд тоқтатылды. Лютженс бастапқыда кемелерді Норвегиядағы Корсфьордқа алып барды және «Гнейзенауды» Тронхеймде жөндеуді жоспарлады, бірақ Германияға қайтуға бұйрық берілді. Екі кеме де 2 қаңтарда Готенхафенге жетті. «Гнейзенау» жөндеуге Кильге жіберілді. Осы кезеңде линкорларға қосымша шағын калибрлі зениттік қарулар орнатылды.

Атлантикаға шығу

Шарнхорст пен Гнейзенау 1941 жылдың 22 қаңтарында таңғы сағат 4:00-де Кильден қайта шықты. Олар сол күні таңертең солтүстікке қарай жүріп, Германияның бақылауындағы Даниядағы Ұлы белдеу аралдары арқылы өтті. Бұл соғыс кемелерін жағалаудағы одақтас агенттеріне белгілі етті, бірақ су жолы қалың мұзбен қапталғандықтан қажет болды. Ұрыс тобы 23 қаңтар күні кешке Данияның солтүстік шетіне, Дания мен Норвегия арасындағы миналы далалар арқылы алып баратын торпедалық қайықтар флотилиясымен кездесетін Скагенге жетті. Торпедалық қайықтар порттан кетуге асықпады, сондықтан Лютженс күштері 25 қаңтарда таңертеңгіге дейін сапарын жалғастырмады. Неміс радиосигналдарының трафиктік талдауынан алынған ақпарат бойынша британдықтар ірі неміс әскери кемелері теңізге шығуға дайын екендігін анықтады; неміс кодтарын бұзу арқылы алынған Ultra ақпараты Берлин операциясы туралы ешқандай мәлімет бермеді, себебі британдықтар Кригсмариннің кодтарын бұза алмады. 20 қаңтарда Адмиралтейство Отандық флотты тағы бір неміс шабуылы болуы мүмкін деп ескертті. Товей дереу екі ауыр крейсерді жіберіп, одақтастар басып алған Исландия мен Фарер аралдары арасындағы патрульдерді күшейтті. 23 қаңтарда Швециядағы британдық әскери атташе Даниядағы агенттерден Ұлы белдеу арқылы өткен неміс соғыс кемелері байқалғанын хабарлады. Бұл ақпарат Товиге 25 қаңтар күні кешке жеткізілді. Отандық флоттың негізгі бөлігі 25 қаңтарда түн ортасында Исландияның оңтүстігіне қарай 120 миль (193 км) қашықтықта орналасқан Скапа-Флоу базасынан шықты. Ол линкорлардан (Товидің флагманы) және 8 крейсерден, 11 эсминецтен тұрды. Исландия мен Фарер аралдары арасындағы суларды әуеден қарауылдау жұмыстары да күшейтілді. 27 қаңтарда кейбір кемелер жанармай құю үшін бөлінді. Кригсмарин бұл орналасуды күткен еді және Исландияның оңтүстігіне 8 су асты кемесін орналастырып, Отандық флотқа шабуыл жасауға дайындалды. Осы су асты кемелерінің тек біреуі ғана британдық әскери кемелерді байқады, бірақ оларға шабуыл жасауға болатын орынға жете алмады. Неміс ұрыс тобы 26 қаңтарда Солтүстік теңізге кірді. Лютженс Атлантикаға кіруге тырысудан бұрын Солтүстік Мұзды мұхитта орналасқан Адрия танкерінен жанармай құюға бейім болды. Ол сол аймақта қарлы дауылдар болатынын болжаған ауа райы болжамын алғаннан кейін, Исландияның оңтүстігіне тікелей баруды шешті; бұл жағдайлар соғыс кемелерін британдықтардан жасырады. 28 қаңтарда таңертеңгісін екі неміс линкоры Исландияның оңтүстігінде радар арқылы британдық крейсерді және тағы бір крейсерді анықтады. Наиад экипажы 6 минуттан кейін екі үлкен кемені байқады. Лютженс Отандық флоттың қалған бөлігі теңізде ме екендігі туралы ақпараттан мүсірленді және Атлантикаға кірудің бұл әрекетін тоқтатуға мәжбүр болды. Ұрыс тобы ағылшындардан солтүстік-шығысқа бұрылып, Солтүстік поляр шеңберінен солтүстікке қарай Норвегия теңізінде әрекет етті. Гнейзенаудың екі ұшағының бірі 28 қаңтарда Норвегияның Тронхейміне сол күнгі оқиғалар туралы есеппен жіберілді және кемеге қайта оралмады. Товей крейсерлеріне рейдкерлерді іздеуге бұйрық берді және оларды тосқауылдау үшін өзінің соғыс кемелері мен крейсерін қозғады, бірақ байланыс қайта орнатылмады. Наиадтың неміс әскери кемелерін көрмегенін анықтағаннан кейін, Товей конвойді қорғау үшін батысқа қарай жүзіп, 30 қаңтарда Скапа-Флоуға оралды. Адмирал Хиппер рейдін бастау үшін 1 ақпанда Бресттен кетті. Ян-Майен аралының солтүстік-шығысында орналасқан Арктикалық мұхиттағы Адриядан жанармай құйғаннан кейін, Лютженс Исландияның солтүстігіндегі Дания боғазы арқылы Атлантикаға кіруге тырысты. Соғыс кемелері 3-4 ақпан түнінде байқалмай тұрып, боғаздан өтті. 5 және 6 ақпанда олар Гренландияның оңтүстігіндегі Шлетштадт кемесінен қайтадан жанармай құйды.

Атлантикадағы алғашқы операциялар

6 ақпаннан бастап Лютженс HX конвойларын іздеді. Ол Канадада шығысқа қарай жүретін конвойларды сүйемелдеу үшін екі британдық соғыс кемесі орналасқандығын білді, бірақ олар басқа конвойды алу үшін қайтып оралғанға дейін саяхаттың алғашқы бөлігін ғана қамтиды деп сенді. Осыған сәйкес, неміс күштері Лютженс соғыс кемелерінің шегі деп сенген шығысқа қарай әрекет етті. HX 106 конвойы 8 ақпанда таңертең Галифакстан шығысқа қарай шамамен 700 миль (1127 км) қашықтықта байқалды. Немістерге белгісіз, бұл конвойдың эскортында ескі соғыс кемесі де болды. Неміс соғыс кемелері конвойға шабуыл жасау үшін бөлінді, «Шарнхорст» оған оңтүстіктен, ал «Гнейзенау» солтүстік-батыстан жақындады. «Шарнхорст» экипажы 9:47-де «Рамиллиес» кемесін байқап, бұл туралы флагманға хабарлады. Өзінің бұйрығына сәйкес, күшті жау күштерімен қақтығыстан аулақ болу үшін Лютженс шабуылды тоқтатты. Шабуылды тоқтатуға бұйрық алғанша, «Шарнхорст» командирі капитан Курт Цезар Хоффманн кемесін конвойға 12 миль (19 км) жақындатып, «Рамиллиес»ті алшақтатып, «Гнейзенаудың» сауда кемелеріне жеке шабуыл жасауына мүмкіндік беруге тырысты. Бұл тең күшті әскери кемелермен қақтығысуға тыйым салған бұйрықты бұзды, сондықтан Лютженс Хоффманнды радио арқылы сөгіп, екі кеме сол кешке кездескенде. Британдық соғыс кемесінің экипажы неміс кемелерінің біреуін алыстан байқады және оны, мүмкін, Тови кемесі деп қате анықтады. Тови адмирал Хиппер немесе адмирал Шир екеніне сенімді болды және оны Германияға немесе Францияға қайта оралған жағдайда ұстап алу үшін барлық кемелермен жүзіп кетті. Бұл кемелер 9 ақпанның кешінен бастап үш күшті күшке ұйымдастырылды, сонымен қатар әуе патрульдері де жүргізілді. Гибралтарда орналасқан күшті H task force, оған вице-адмирал Джеймс Сомервилл басшылық етті, оған «Ренаун» және авианосец кірді, сонымен қатар Солтүстік Атлантикадағы конвойларды қорғауға бұйрық берілді. Ол Гибралтардан 12 ақпанда кетіп, сол айдың 25-і күні сол портқа оралды. 9 ақпан күні таңертең Батыс әскери-теңіз тобы Лютженске британдық радио хабарларын қабылдап, оның кемелерінің өткен күні байқалғанын хабарлады. Лютженс британдықтар қазір аймақтағы барлық конвойларға күшті эскортты тағайындайтынын бағалады және адмирал Хиппердің шабуылдары британдық күштерді басқа жаққа аударады деген үмітте бірнеше күнге операцияларды тоқтатуға шешім қабылдады. Неміс ұрыс тобы Гренландияның оңтүстік жағалауындағы суларға қайта оралды және 17 ақпанға дейін сонда қалды. 12 ақпанда қатты дауылға ұшырап, «Шарнхорст»тың көптеген пулемет мұнараларына зақым келтірді. Оларды қайтадан пайдалануға беру үш күнді алды. «Гнейзенау»дың қозғалтқыштары теңіз суымен ластанғандықтан, оларды жөндеу қажет болды. 14 және 15 ақпанда «Шлеттштадт» және «Esso Hamburg» танкерінен май құйған соғыс кемелері. Осы кезеңде «Адмирал Хиппер» екі конвойға шабуыл жасауға қатысқан: 11 ақпанда ол 1938 жылы U 37 шабуылдан кейін шашырап кеткен HG 53 конвойынан артта қалғанды бағындырды және «Focke Wulf Fw 200 Condor» ұзын қашықтыққа ұшатын бомбалаушыларды. Келесі күні крейсер Ұлыбританияға бара жатқан HG 53-пен бірігуі тиіс SLS 64 конвойына шабуыл жасап, жеті кемені батты. 1940 жылы U-105, U-106 және U-124 кемелері Батыс Африка суларына «Шарнхорст» пен «Гнейзенау» кемелерімен біріктірілген операцияларды жүргізу үшін жіберілді. Содан кейін крейсер 15 ақпанда Брестке оралды. Ол адмирал Хипперге қосымша оқ-дәрілерді тиеп алғаннан кейін Берлин операциясын қолдауға тағы да рейд жасауға арналған. Бұл шабуыл Брест портында суға батқан баржаның винтін зақымдағаннан кейін тоқтатылды. Неміс ұрыс тобы 17 ақпанда Галифакс пен Ұлыбритания арасындағы бағытқа оралды. Лютженс 55-ші және 45-ші батыс меридиандар арасында, HX 106 кемені кездестірген жердің батысында, одақтас кемелердің сонда жақсы сүйемелдемегеніне дұрыс сеніп, жұмыс істеуге шешім қабылдады. Ол HX тұрақты конвойының бірін немесе Вашингтондағы неміс әскери-теңіз атташесі 15 ақпанда Галифакстан кетеді деп хабарлаған арнайы конвойды табуға үміттенді. «Шарнхорст» пен «Гнейзенау» қатар тұрған, бірақ бір-бірінен тынышталған конвойларды іздеді. 17 және 18 ақпанда алыс қашықтан екі сауда кемесі байқалды, бірақ оларға шабуыл жасалмады, өйткені бұл кемелер дабыл жіберіп, конвойлар қауіпті аймақтан шығарылады деген қауіп бар еді. 22 ақпанда таң атқаннан кейін көп ұзамай «Гнейзенау» Ньюфаундлендтен шығысқа қарай 500 миль (805 км) қашықтықта орналасқан жақында таралған конвойдан батысқа қарай жүзіп бара жатқан үш сауда кемесі арасында тұрып қалды. Анықталудан аулақ болу мүмкін болмағандықтан, неміс кемелері тәуелсіз жүзетін кемелерге қарсы операцияларды бастады: «Гнейзенау» төрт кемені батырып, жалпы сомасы ал, «Шарнхорст» бір кемені батырып, жалпы сомасы бақты. Бұл кемелерден 187 құтқарылды. Соғыс кемелері сауда кемелерінен радио хабарларын жамбасты, бірақ бір кеме шабуылдан кейін, соғыс кемелерінен ұшырылған ұшақтан хабар берді. Сигнал Ньюфаундлендтегі Кейп-Рейс радиостансасымен қабылданды және жылдам Адмиралтействоға жіберілді. Бұл соғыс кемелерінің Батыс Атлантикадағы болуы туралы алғашқы хабар болды. Лютженс одақтастар енді аймақтан кемелерді аударып, оның кемелерін іздейтініне сенімді болды. Осыған сәйкес, ол операцияларын Шығыс Атлантикаға ауыстырып, Сьерра-Леоне мен Ұлыбритания арасында жүретін SL конвойларына шабуыл жасауға шешім қабылдады.

Батыс Африка

22 ақпаннан бастап неміс кемелері оңтүстікке қарай жүзіп кетті. Олар 26-28 ақпан аралығында «Эрмланд» және «Фредерик Бреме» танкерлерінен отын құйып алып, оңтүстік-шығысқа бет бұрды. Кемелер 5 наурызда Лютженс кездеседі деп күткен SL конвойын іздеді, бірақ табысқа жетпеді. Seekriegsleitung (Теңіз соғысы басқармасы) Деницке соғыс кемелерінің қозғалысы туралы хабарламағандықтан, 5 наурыз түнінде U 124 «Шарнхорст» пен «Гнейзенауға» кездейсоқ тап болғанда, шабуылға дайындалды. Бірақ соғыс кемелері британдық соғыс кемелеріне тән эскорттық эсминецтерсіз болғандықтан, U 124 алдымен байқау туралы хабар жіберіп, Деництен растау сұрады. Осы хабарларды ұстап алған соғыс кемелері жоғары жылдамдықпен зигзаг тәрізді қимылдар жасап, көзден жоғалды. 6 наурыз таңында «Гнейзенау» зақымдалған гидросамолетын әуе краны арқылы «Шарнхорстқа» ауыстырды. «Шарнхорсттың» үш гидросамолетының бірі зақымдалған еді, мақсаты – бір гидросамолеттің бөліктерін екіншісін жөндеуге пайдалану болатын. Түстен кейін ұрыс тобы неміс суасты кемесі U 124-ке кездесті. Суасты кемесінің командирі, капитан-лейтенант Георг Вильгельм Шульц, Лютженске аймақтағы жағдай туралы ақпарат берді. 7 наурызда SL 67 конвойының эскортындағы линкордың гидросамолеты неміс соғыс кемелерін Кабо-Верде аралдарынан солтүстікке қарай шамамен 350 миль (563 км) қашықтықта байқады. Соғыс кемелері сол күні Малаяны Кабо-Верде аралдарынан солтүстік-шығысқа қарай 300 миль (483 км) жерде байқады, бірақ Лютженс Малаяны анықтағаннан кейін оған шабуыл жасаудан бас тартты. Лютженс жақын маңдағы неміс суасты кемелеріне конвойдың орналасқан жерін хабарлады. Жоспар бойынша суасты кемелері Малаяны батырып, содан кейін соғыс кемелері сауда кемелеріне шабуыл жасауы тиіс болды. U 105 және U 124 сол түні конвойға шабуыл жасап, барлығы бес кемені батырды. Бірақ Малаяға ешқандай зиян келтірмеді. Неміс соғыс кемелері 8 наурызда конвойды іздестірді, «Гнейзенау» сағат 13:30-да байланыс орнатты. Лютженс сағат 17:30-да шабуылға өтуге тырысты, бірақ Малая анықталған кезде жоғары жылдамдықпен шабуылды тоқтатты. Британдықтар «Гнейзенауды» көлеңкелеуге тырысты, бірақ жылдам неміс кемесін қуып жете алмады. H күштері 8 наурызда Гибралтардан шығып, 10 наурызда SL 67 конвойымен байланыс орнатып, наурыздың ортасына дейін конвойды сүйемелдеді.

Солтүстік Атлантикаға қайта оралу

SL 67 ұшағымен кездескеннен кейін Lütjens Галифакс пен Ұлыбритания арасындағы конвой маршрутына оралуға шешім қабылдады. Солтүстік-батысқа қарай жүзіп бара жатқанда, 9 наурызда Шарнхорст қарауылсыз SS Marathon сауда кемесін батырды. Осы кезде екі соғыс кемесінде де ауыр механикалық ақаулар туындады. Гнейзенаудың бірқатар қосалқы жүйелеріне жөндеу жұмыстары қажет болды, олардың аяқталуы төрт аптаға созылатыны естілді. Шарнхорсттың жағдайы нашар болды, өйткені оның қазандықтың қыздырғыштары бұзылған және қозғалтқыштарға бу жеткізетін құбырлар зақымдалған. 11 және 12 наурызда соғыс кемелері Ermland және Uckermark көмекші кемелерінен жанармай мен азық-түлік алды. Лютженс екі кемені де солтүстікке қарай ұрыс тобының іздеу аймағын кеңейту үшін барлаушылар ретінде қалдырды. Олар бірлесіп 193 шақырымдық фронт бойында кемелерді іздеуге қабілетті болды. Неміс соғыс кемелерінің Атлантикада болуына жауап ретінде Отандық флот қайтадан күшін жинады. 17 және 21 наурызда Галифакстан шығатын конвойларды сүйемелдеуге Rodney және линкорлар тағайындалды. Тойви Nelson кемесімен бірге Исландияның оңтүстігіне Германияға қайтуға тырысатын кез келген рейдтік кемелерді тосқауылдау үшін орналасты. 15 және 16 наурызда екі танкермен бірге екі соғыс кемесі Рейс мысығынан оңтүстікке қарай батысқа қарай тараған конвойлардан келген кемелерге кездесті. Шарнхорст жалпы сомасы [мәні жоқ] болатын алты кемені батырды, ал Гнейзенау жеті кемені батырып, Bianca, San Casimiro және Polykarp атты үш танкерді тұтқынға алды, олардың құны [мәні жоқ] болды. Жәбірленушілердің сигналдарына жауап ретінде, HX 114 конвойын сүйемелдеп жатқан Rodney оқиға орнына асықты. 16 наурыз күні кешке Rodney Гнейзенауды батып кеткен кемесінің құтқарылғандарын іздеп жатқанда көрді. Гнейзенау баяу болғанымен, жақсы қаруланған британдық линкордан қашып құтылуға үміттенді. Rodney экипажы Гнейзенауды байқады, бірақ оны анықтамады. Олар кемеден аман қалғандардан сол күні кешке соғыс кемесінің кім екенін білді. Осы уақытта адмирал Хиппер 15 наурызда Брестен Солтүстік Атлантика және Дания бұғазы арқылы Германияға қайтты. Британдықтар 15 және 16 наурыздағы шабуылдардан кейін өз орналасуын өзгертті. Адмиралтейство Лютженстің ниеті туралы ешқандай ақпаратқа ие болмады және оның күштері Исландия маңындағы маршруттардың бірі арқылы Германияға оралуға тырысады деп болжады. Георг V Галифакстан батып кеткен кемелердің орнына күзетке жіберілді, бірақ неміс соғыс кемелерімен кездеспеді. Тойви Германияның қайту жолдарындағы крейсерлік патрульдерді күшейтті және өзінің флотының көп бөлігімен Исландияның оңтүстігінде қалды. H күшіне де Адмиралтейство Солтүстік Атлантикада жұмыс істеуге бұйрық берді. Корольдік әуе күштерінің (RAF) жағалау командасы 17-20 наурыз аралығында Дания бұғазы және Исландия мен Фарер аралдары арасындағы сулардың қарқынды әуе патрульдерін жүргізді.

Францияға саяхат

11 наурызда Лютженске 17 наурызға дейін Солтүстік Атлантикадағы операцияларды тоқтату туралы бұйрық берілді, ол Адмирал Гиппер мен Адмирал Шеердің Германияға оралуына көмектесу үшін жасалды. Осы қолдауды көрсету үшін, ол Азор аралдары мен Канар аралдары арасында алаңдатушылық шараларын жүргізуі керек еді. Неміс Әскери-теңіз штабы оған кемелерін Францияның Брест портына қайтаруды тапсырды, онда олар сәуір айында Атлантикаға шабуыл жасауға дайындық жасауы керек еді, бұл шабуылға «Бисмарк» неміс ұрыс кемесі мен «Принц Эйген» неміс крейсері қатысатын болды. 18 наурызда «Шарнхорст» пен «Гнейзенау» кемелері «Эрмланд» пен «Укермарк» кемелерінен қайтадан жанармай құйып алды және келесі күні Францияға бағыт алды. 20 наурызда сағат 17:30-да «Арк Роялдан» ұшып келген барлау ұшағы неміс ұрыс кемелерін Испаниядағы Финистерре мүйісінен солтүстік-шығысқа қарай шамамен 600 миль (966 км) қашықтықта байқады. Ұшақтың радиосы бұзылғандықтан, экипаж осы туралы дереу хабарлай алмады. Лютженс британдық ұшақ экипажын жаңылыстыру үшін солтүстікке бұрылды. Бұл жоспар сәтті аяқталды, өйткені ұшақ тасымалдаушыға оралғаннан кейін экипаж неміс кемелерінің солтүстікке бет алғанын, ал алғашқы кезде олардың бағытын атамағанын хабарлады. Сомервиллдің осы есеп бойынша әрекет ету мүмкіндігі «Арк Роялдың» оған дереу хабарлама жібермеуіне байланысты қиындыққа тап болды. «Бианка» мен «Сан-Казимиро» да 20 наурызда «Арк Роял» ұшақтарымен анықталды және «Ренаун» оларға жақындаған кезде суға батырылды. «Арк Роял» оқиға туралы хабарлағаннан кейін, британдықтар неміс ұрыс кемелерімен қайтадан байланыс орнатуға және оларды іздеуге тырысты. Осы уақытта тасымалдаушы немістерден оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 160 миль (257 км) қашықтықта болды, бұл шабуылға түсу үшін тым алыс еді. «Арк Роялдан» ұшып келген барлау ұшақтары 20-21 наурыз түнінде және келесі күні таңертең соғыс кемелерін іздеді, бірақ нашар ауа райының салдарынан оларды таба алмады. Жағалау күзеті Исландия жағалауындағы суларды қарауылдауды азайтты және Бискай шығанағына жақындауды күшейтті. 21 наурызда Адмиралтейство оған толық жылдамдықпен оңтүстікке жүруге бұйрық берді. Бірнеше крейсерге де оңтүстікке баруға бұйрық берілді, Плимуттен жойғыш флотилиясы жөнелтілді және Корольдік Әуе күштерінің (RAF) бомбалаушы күштері 25 «Виккерс Уэллингтон» бомбалаушысынан тұратын күш құрды, оларды соғыс кемелеріне қарсы жіберуге болады. Осы уақытқа дейін британдық кемелер үшін Францияда орналасқан неміс әуе күштерінің қорғауына түспей Лютженстің күшін тоқтатудың жалғыз жолы – «Арк Роял» ұшақтарының олардың біреуіне немесе екеуіне де зақым келтіруі еді. Бірақ 20 наурыздағы байқаудың дұрыс жүргізілмеуі және сол күні мен келесі күні ауа райының нашар болуы бұл мүмкін болмады. Жағалау күзетінің экипажы «Локхид Хадсон» ұшағымен 21 наурыз кешкісінде француз жағалауынан 322 км қашықтықта неміс ұрыс кемелерін радар арқылы анықтады. Осы уақытқа дейін британдықтар оларға шабуыл жасай алмады, ал Лютженстің айналып өту бағыты болғандықтан, олардың қай француз портына баратынын болжай алмады. Неміс торпедалық қайықтары «Ягуар» мен «Ильтис» соғыс кемелерін Брест портына дейін сүйреп әкелді, онда олар 22 наурызда тоқтады. Екі күннен кейін қолға түскен «Поликарп» танкері Бордо портына жетті. Бұрын батып кеткен кемелерден тұтқынға алынған одақтас теңізшілер Германиядағы тұтқын лагерлеріне жіберілмес бұрын Брест қаласынан шеру тартты. Адмирал Гиппер 28 наурызда Киль портына жетті, ал Адмирал Шеер екі күннен кейін сонда тоқтады.

Бағалаулар

Берлин операциясы – соғыс бойына Крайгсмариннің жүргізген жер бетіндегі шабуылдық миссияларының ең табыстысы болды. Лютженс күштері 22 кемені батырып немесе тұтқынға алды. Солтүстік Атлантикадағы одақтас конвой маршруттары күрт бұзылып, Ұлыбританияға жабдықтау жеткізіліміне кедергі келтірді. Операция сонымен қатар, Жеке флотты (Home Fleet) басқа бағытқа бұрып, адмирал Хиппер мен адмирал Шердің Германияға қауіпсіз оралуына жағдай жасады. Неміс Әскери-теңіз штабы мен Райдер 1940 жылғы және 1941 жылдың басындағы Берлин операциясының және жер бетіндегі кемелермен жүргізілген басқа да шабуылдардың табысы, мұндай шабуылдарды жалғастыру мүмкін екенін көрсетті деп сенді. Райдер 23 наурызда Брестке сапар шегіп, Лютженске «Бисмарк» кемесінен келесі шабуылды жүргізуді тапсырды. Берлин операциясынан алынған сабақтарға негізделген жер бетіндегі шабуылдық тактикаға бірнеше өзгеріс енгізілді. Тең күшті күштермен қақтығысуға тыйым салу жұмсатылды, соғыс кемелеріне конвойды эскорттаған кемелермен қақтығысуға рұқсат берілді, ал олардың ілесіп жүретін крейсерлері конвойға шабуыл жасады. Конвой маршруттары мен уақыты туралы барлау мәліметтерінің сенімсіздігі анықталғандықтан және Лютженс конвойларды іздеуде қиындықтарға тап болғандықтан, одақтас кемелерін анықтау үшін стратегиялық маңызды жерлерге су асты кемелерін орналастыру туралы шешім қабылданды. Жетістікке жеткен тактикалар, мысалы, шайқас тобының кемелерін бірге ұстау және конвойларды іздеу үшін жабдықтау кемелерін пайдалану сақталды. 1941 жылдың басында британдықтар өздерінің нәтижелеріне көңілсіздік білдірді. Конвойларды қорғау үшін соғыс кемелерін жөнелткенімен, ауыр шығындарға жол бермеді, бірақ неміс жер бетіндегі шабуылшылары конвой жүйесін күрт бұзды және ешқандай шығынға ұшырамады. Басты сабақ – Атлантикаға кіруге тырысқан неміс шабуылшыларын анықтау үшін Исландияның солтүстігі мен оңтүстігінде теңіздік патрульдеуді күшейту қажеттігі болды. Бұл аймаққа қосымша крейсерлер жіберуге әкелді.

Кейінгі операциялар

Жағалау командасының ұшақтары 28 наурызда Брест қаласында француз порттарын алты күн бойы қарқынды іздестіргеннен кейін екі неміс шайқас кемесін тапты. Соғыс кемелерінің портта екендігі расталғаннан кейін, Отандық флот қысқа уақытқа өз базаларына оралды, ал Атлантика конвойы жүйесі қалыпты бағыттарына қайта оралды. Бресттегі күштердің қауіпті құрауынан, Отандық флот портты блокадаға алды және конвойларға күшті эскорт ұсынды. Брест маңында су асты кемелері орналастырылды, ал Жағалау командасы оны тығыз бақылады. Неміс шайқас кемелерін ұстап алу үшін, Отандық флот үнемі үш немесе төрт теңіз күштерін ұстап тұрды, егер олар Брестен шықса. H күштері де күшейтіліп, солтүстік және оңтүстік конвойлары жүретін бағыттарды күзетті. Францияның батысындағы күштерге басшылықты Тови мен Сомервилл кезекпен жүзеге асырды. RAF неміс шайқас кемелерін нысанаға алған бірнеше ірі шабуылдар жасады. Бірінші шабуыл 30/31 наурыз түнде болды. 6 сәуірде британдық ұшақ Гнейзенауды торпедалады. 10 сәуірде тағы бір шабуыл кезінде оған төрт бомба тиді. Осы шабуылдардың салдарына жөндеу жұмыстары 1941 жылдың соңына дейін аяқталды. Шарнхорсттың қазандықтарын жөндеу қажет болды, ол оны мамыр айында Бисмарк пен Принц Эйгеннің Атлантикаға жасаған Рейнюбунг операциясына қатысудан алды. Лютженс Рейнюбунг операциясын шайқас кемесінен бастады және 24 мамырда HMS Hood-ты батырды. Ол 27 мамырда Бисмарк Отандық флотпен жойылған кезде қаза тапты. "Ультра" барлау деректерінің көмегімен британдықтар Бисмаркке көмектесу үшін Атлантикаға жіберілген сегіз көмекші кемеден жетісін батырды. Осы жеңілістен кейін Гитлер Атлантикаға шайқас кемелерімен шабуыл жасауды тыйым салды. 13 маусымда RAF ұшақтары Атлантикаға шығуға тырысқан кезде Лютцов крейсерін торпедалады. Бұл Kriegsmarine-нің ауыр әскери кемелері Атлантикаға жасаған соңғы шабуылы болды. Нәтижесінде Берлин операциясы Солтүстік Атлантикада неміс әскери кемелерінің одақтас кемелерге қарсы соңғы табысы болды. Соғыстың қалған бөлігінде неміс кемелерге қарсы науқанның негізгі бөлігі су асты кемелері болды. Қазандықтары жөнделгеннен кейін, 21 шілдеде Шарнхорст британдық бомбалаушы базаларынан алыс болғандықтан және әуе шабуылдарының қаупі аз болғандықтан Ла Паллицеге ауыстырылды. 24 шілдедегі әуе шабуылы кезінде оған бес бомба тиді, жөндеу жұмыстары қажет болды, бірақ 1942 жылдың 15 қаңтарына дейін аяқталмады. 1941 жылдың қыркүйегінде Гитлер Kriegsmarine-нің су үстіндегі әскери кемелерін Норвегияда шоғырландыру туралы шешім қабылдады. "Каналдық шабуыл" кезінде олар және Принц Эйген 1942 жылдың 11 ақпанында Брестен ауыр әуе және теңіз күзетімен шықты. Екі шайқас кемесі де миналарға түсті, бірақ Германияға жетті. Кильде жөндеу жұмыстары кезінде Гнейзенау 26/27 ақпан түніндегі әуе шабуылынан қатты зақымданып, қайтадан қызметке кірген жоқ. 1943 жылы Шарнхорст Норвегияға жіберілді. 1943 жылдың 26 желтоқсанында Солтүстік мүйіс шайқасында одақтас арктикалық конвойына қарсы жасалған шабуыл кезінде Отандық флотпен батырылды.

Тарихнама

1954 жылы британдық ресми тарихшы Стивен Роскилл Берлин операциясының "шеберлікпен жоспарланғанын, басқа шабуылшылардың қимылымен үйлесімді болғанын және осы мақсатта жіберілген жабдықтау кемелерімен сәтті қамтамасыз етілгенін" жазды және немістердің нәтижелерге риза болуы дұрыс болды. Роскиллдің сөзіне қарағанда, 1941 жылдың ақпан және наурыз айлары аралығында Солтүстік Атлантикада неміс беткей шабуылдаушылары жүргізген операциялар – соғыс кемелерінің "теңіз бақылауының барлық құрылымын қауіпке тікелей ұшыратқан" жалғыз кезеңі болды. Британдық теңіз тарихшысы Ричард Вудман 2004 жылы Берлин операциясының маңызды стратегиялық салдары болмағанын айтты, себебі Лютженс Солтүстік Атлантикада одақтас кемелерге елеулі зиян келтіре алмады және тек бір шығысқа бағытталған HX конвойына шабуыл жасады. Ангус Констам 2021 жылы неміс беткей шабуылдаушылары батырған кемелердің саны су асты кемелері батырған кемелер санынан әлдеқайда аз екенін атап өтті. Ол Атлантикаға беткей шабуылдаушыларын жіберу стратегиясының дұрыс еместігін қорытындылады, өйткені осы кемелерді жасауға және экипажмен қамтамасыз етуге кеткен ресурстар су асты кемелеріне жұмсалғанда жақсы нәтижелер берген болар еді. Роскилл британдықтардың шабуылдаушыларды ұстап алмауына жамандық сәйкес келді деп есептеді. Ол Корольдік теңіз флотының бұрынғы операциялардан гөрі жақсы жұмыс істегенін және қазір беткей шабуылдаушыларына күшті қауіп төндіретінін көрсеткенін айтты. Роскилл сонымен қатар, соғыс кемелерін конвойларды сүйемелдеуге тағайындау "екі кемені апаттан сақтап қалған болар еді" деп мәлімдеді. 1999 жылы тарихшы Грэм Рис Джонс осыған ұқсас қорытындыға келді, Лютженстің британдықтардан қашудағы табысы "Берлин операциясының ең пайдасыз сабақтарының бірі" екенін атап өтті, себебі ол Рейдерді "Бисмарк" Солтүстік Атлантикада қауіпсіз жұмыс істей алады деп сендірді. Тарихшылар Рейдердің екі соғыс кемесін Брестке жіберуінің қателік болғанына келіседі. Лизель А. Роуз былай деп жазды: "Осылайша ол үлкен кемелерді Корольдік әуе күштерінің бомбалаушыларының ықпалына алып келді және жаңа құрылыстың күш-жігерін шоғырландыруды қажет ететін уақытта неміс әскери флотын Канал мен Балтық теңізінің арасында бөліп тастады". Роуз бұл қателіктің нәтижесінде 1941 жылдың мамыр айында "Бисмарк" пен "Принц-Эйген" Шарнхорст класындағы соғыс кемелерінің қолдауынан құр қалғанын көрсетті. Ларс Хеллвинкель Брест операциясы Берлин операциясының соңында соғыс кемелерін жылдам жөндеуге мүмкіндік бермегенін және француз порттарының британдық әуе шабуылына ұшырауы, онда орналасқан ірі соғыс кемелерінің ешқайсысы "Бисмарк" жоғалуынан кейін шабуыл жасай алмағанын атап өтті. Рейдер соғыстан кейін өзінің қателігін мойындады, Бресттегі соғыс кемелерін тиісті түрде қорғау үшін жеткілікті күштер болмағанын мойындады.