Кіріспе

Тілдік типологиядағы ұсынылған түсінік. Тікелей-кері тілдің анықтамасы зерттеулер жүргізіліп жатқан мәселе, бірақ ол "субъектінің" және "объектінің" адамдар иерархиясындағы салыстырмалы орналасуына сәйкес транзитивті сөйлемдер үшін әртүрлі грамматиканы қамтиды деп кеңінен түсініледі, бұл өз кезегінде нақты бір тілге тән ерекшелік пен жандылықтың комбинациясы болып табылады. Тікелей конструкция – белгіленбеген конструкция. Тікелей конструкция транзитивті сөйлемнің субъектісі адамдар иерархиясында объектіден жоғары тұрғанда қолданылады, ал кері конструкция объект субъектіден жоғары тұрғанда қолданылады. Тікелей-кері морфосинтаксистің болуы көбінесе жақын-алыс морфосинтаксисімен бірге жүреді. Тікелей-кері өлшем жақын-алыс өлшемін қамтиды. Тілдерде, бұл көбінесе үшінші тұлғаны қамтиды (бірақ кейбір Нило-Сахара тілдерінде екінші тұлғаның алыстауы туралы хабарламалар бар), ал тікелей-кері алмасу әдетте сөйлемнің екі (немесе одан да көп) үшінші тұлға аргументтері арасындағы жақын-алыс айырмашылығын көрсетудің тәсілі ретінде ұсынылады. Дегенмен, кері жүйелері бар кем дегенде екі тіл бар – Мезоамерика тілдері Зоке және Уастек, оларда кері морфосинтаксис ешқашан қолданылмайды, егер субъект пен объект үшінші тұлға болса, бірақ аргументтердің бірі үшінші тұлға болса, ал екіншісі сөйлеу актісіне қатысушы (SAP), бірінші немесе екінші тұлға болса.

Сахаптин тіліндегі семантикалық және прагматикалық кері

Сахаптин, АҚШ-тың солтүстік-батыс аймағындағы американдық үнді тілі, pá сөздік префиксі арқылы белгіленетін кері жүргізуге ие. Бұл екі аргументі де SAP болғанда екінші жақтан бірінші жаққа жасалған ауыспалы әрекетті көрсетеді. Мұны семантикалық кері деп атауға болады. Сахаптиндегі pá, SAP-тар мен үшінші жақ арасындағы ауыспалы әрекеттерде қолданылмайды, бірақ үшінші жақ қатысушылары арасында қолданылады. Осы айырмашылықты төмендегідей көп сөйлемді мысалдар арқылы анықтауға болады. Кері жүргізуде семантикалық объекті алдыңғы сөйлемдегі субъектімен байланысты болады. Мұны прагматикалық кері деп атауға болады. Прагматикалық кері объектіні басымдыққа шығарады, бірақ егер бар болса, оның атауы айыптау септігін сақтайды.

Жапон тілі

Жапон тіліндегі "беру" деген әр түрлі етістіктер, жақсылық жасау үшін де, материалдық заттарды беру үшін де қолданылады, және оларды тікелей-кері сәйкестендірудің мысалы деп қарастыруға болады. Агеру (上げる) етістігі субъект, яғни беруші адам иерархиясында алушы, жанама объектіден төмен тұрғанда қолданылады. Ал егер субъект жоғары тұрса, онда куреру (くれる) немесе кудасару (下さる) етістіктерін қолдану қажет. Мысалы, жапон тілінде бірінші жақ екінші жақтан төмен тұрады, сондықтан сіз:

Екі мысалдың бірінде субъект пен объектіні ауыстыру, немесе екі сөйлемдегі етістіктерді алмастыру қабылданбас болар еді.