Британ үкіметіндегі келіссөздер дауы: 1940 жылғы Германиямен татуласу мүмкіндігі.

Кіріспе

1940 жылы мамыр айында, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, британдық соғыс кабинеті нацистік Германиямен келісім шаруалары жүргізу немесе жаушылықты жалғастыру мәселесі бойынша екіге бөлінді. Басты тұлғалар – премьер-министр Уинстон Черчилль және сыртқы істер министрі виконт Галифакс. Дау дағдарысқа ұласып, Черчилль үкіметінің тұрақтылығына қауіп төндірді. Британдық экспедициялық корпусы Дюнкеркке шегініп, Францияның құлауы да жақын болған кезде, Галифакс үкіметтің келіссөздер арқылы бейбіт келісімге келу мүмкіндігін қарастыруы керек деп ойлады. Ол Гитлердің одақтасы, әлі де бейтарап итальяндық диктатор Муссолини келісімге көмектесетініне үміттенді. 27 мамырда Соғыс кабинетінде осы ұсынысты қарастырғанда, Черчилль оған қарсы шығып, әріптестерін келіссөздерсіз күресуге шақырды. Оны соғыс кабинетіндегі екі Лейборист партиясының өкілі Клемент Атли мен Артур Гринвуд, сондай-ақ Әуе күштері министрі сэр Арчибальд Синклер қолдады. Синклер Либералдық партияның басшысы ретінде, келіссөздерге қатысты мәселелерді талқылау үшін соғыс кабинетіне шақырылған болатын. Черчилльдің басты мәселесі – ол Консервативтік партияның басшысы емес еді және бұрынғы премьер-министр Невилл Чемберленнің қолдауына мұқтаж болды. Әйтпесе, Коммундар палатасындағы консерваторлардың көпшілігі оны отставкаға жіберуі мүмкін еді. 28 мамырда Черчилль Галифаксты жеңіп, 25 мүшеден тұратын сыртқы кабинетінің отырысын шақырып, олардың күресуге деген ниеттерін бірауыздан қолдады. Галифакс өзінің ұсынысын қабылдамағанын қабылдады, бірақ Чемберленнің қолдауын жоғалту оған одан да әсер еткен болуы мүмкін. Тарихшылардың пікірінше, Чемберленнің Черчилльге берген қолдауы соғыстың шешуші кезеңі болды.

Черчилль премьер-министр болады

1935 жылғы жалпы сайлауда Ұлттық үкімет (көбінесе Консервативтік партиядан, сондай-ақ Либералды-ұлттық партия мен Ұлттық еңбек ұйымынан құралған) айқын көпшілік дауыспен жеңіске жетті. Стенли Болдуин премьер-министр болды. 1937 жылдың мамырында Болдуин отставкаға шығып, оның орнын Невилл Чемберлен басты. Ол неміс, итальян және жапон агрессиясына қарсы Болдуиннің сыртқы саясатын жалғастырды. 1938 жылы Гитлермен Мюнхен келісіміне қол қойғаннан кейін Чемберлен диктатордың үздіксіз агрессиясынан алаңдады және 1939 жылдың тамызында Германия Польшаға шабуыл жасаған жағдайда Ұлыбритания Польшаны қолдайтынын кепілдейтін Англия-Польша әскери одағына қол қойды. Германия Польшаға басып кірген кезде Чемберлен 1939 жылдың 3 қыркүйегінде соғыс жариялады және Уинстон Черчилльді (1929 жылдың маусымынан бері кеңседен тыс қалған) Әскери-теңіз министрі және Виконт Галифаксты Сыртқы істер министрі етіп тағайындаған соғыс кабинетін құрды. 1940 жылдың көктемінде Германия Норвегияға басып кірген кезде Чемберленнің басшылығына наразылық кеңінен тарады. 7-8 мамырда Төменгі палата одақтастар үшін нашар аяқталған Норвегия науқаны туралы пікірталас жүргізді. Норвегиядағы пікірталас тез арада консервативтік үкіметтің соғысты жүргізуіне қатысты қызу сынға айналды. Екінші күнінің соңында оппозициялық Лейбористік партия дауыс беруге мәжбүрледі, бұл Чемберленнің басшылығына сенімсіздік білдірумен тең болды. Чемберлен премьер-министр ретінде парламенттің екі жағынан да ұлттық бірлікке зор ықыласын білдірген депутаттардың қатты сынына ұшырады. Консервативтік көтерілісшілер негізінен оппозициялық Лейбористік және Либералдық топтарды қамтитын нағыз ұлттық үкімет құруды қалады; Либералды-ұлттық партиялар осы кезде Консервативтік партияның бір бөлігіне айналды, бұл соғыс аяқталғаннан кейін ресмиленетін келісім, ал Ұлттық еңбек тобы бұрынғы премьер-министр Рамзи Макдональдтың қайтысынан бері үкіметке аз ықпал етті. Черчилль Норвегиядағы пікірталастың қорытынды сөзін сөйлеп, Чемберленді қатты қорғады және сөзін мына сөздермен аяқтады: Үкіметтің номиналды көпшілігі 213 болды, бірақ әдетте үкіметті қолдаған 41 депутат оппозициямен дауыс берді, ал тағы шамамен 60 консерваторлар мақсатты түрде дауыс беруден бас тартты. Үкімет әлі де 281-200 дауыспен жеңіске жетті, бірақ олардың көпшілігі 81-ге дейін азайды. Бұл әдетте тұрақты болар еді, бірақ Ұлыбритания соғыста жеңіліп, ұлттық дағдарыс кезінде Чемберлен үшін бұл ауыр соққы болды. Келесі күні, 9 мамырда Чемберлен ұлттық коалициялық үкімет құруға тырысты. 10 Даунинг-стритте Черчилль мен Галифакспен болған келіссөздерде Чемберлен егер лейбористер мұндай үкіметке кірсе, отставкаға кетуге дайын екенін білдірді. Кейін Лейбористік партияның жетекшісі Клемент Атли және оның орынбасары Артур Гринвуд жиналысқа қосылды және олар коалицияда қызмет ете ме деп сұрағанда, олар алдымен партияның Ұлттық атқару комитетімен кеңесу керектігін айтты, олар сол кезде Борнмут қаласында келесі дүйсенбіде басталатын партияның жылдық конференциясына дайындалып жатты. Дегенмен олар Чемберлен басқаратын үкіметте қызмет ете алмайтындарын білдірді; олар басқа консерватордың басшылығымен қызмет ете алады. Олар кеңестердің нәтижесін жұма күні түстен кейін хабарласуға келісті. Бейсенбі күні Чемберлен Галифакспен жеке кездесіп, оны өзінің орнын басуға көндіруге тырысты. Галифакс, бәлкім, Консервативтік партияның таңдаулы үміткері болар еді. Галифакс, ол парламент мүшесі емес, сонымен қатар премьер-министр ретінде өте қолайсыз жағдайда болады және соғыс күшін Черчилльге беруге тура келеді деп жауап берді. Ол өзінің ұстанымын кешкі кездесуде, Чемберлен мен Галифаксқа Черчилль мен партияның бас қамшысы Дэвид Маргессон қосылған кезде өзгертпеді. Черчилльдің осы оқиғалар туралы алты жылдан кейін жазған есебі дұрыс емес. Онда 9 мамырдағы оқиғалар келесі күні болғандай сипатталған, ал Чемберленнің оны Галифаксты премьер-министр қызметіне тағайындауға үндемей келісуге көндіруге тырысқандығы туралы сипаттама Галифакстың таңертеңгі кездесуде Чемберленмен келіспеушілігін білдіргеніне сәйкес келмейді. Вермахт 10 мамыр күні жұма күні таңертең Бельгия, Люксембург және Нидерландыны басып алу арқылы Батыс Еуропаға қарсы шабуылды бастады. Осы жаңа дағдарысты ескере отырып, Чемберлен алдымен отставкаға кетпейтінін мәлімдеді, бірақ ол соңынан Лейбористік партияның шешімін күтуге бел буды, ол туралы ол түстен кейін ғана білді. Атли шамамен сағат 16:45-те Даунинг-стритке қоңырау шалып, Лейбористік партия Чемберлен басшылығында болмаса, коалициялық үкіметке қосылатынын растады. Сәйкес түрде Чемберлен Бакенгем сарайына барып, 18:00-де VI Георгпен кездесті. Ол отставкаға кетіп, король оның орнын кім басатынын сұрағаннан кейін Черчилльді ұсынды. Король Черчилльді шақырып алып, ол коалициялық үкімет құруға келісті; бұл туралы Чемберлен BBC радиосында сағат 21:00-де хабарлады. Сенбі күні, 11 мамырда Лейбористік партия Черчилль басшылығымен ұлттық үкіметке қосылуға келісті және ол өзінің соғыс кабинетін құра алды, ол бастапқыда бес мүшеден тұрды, өзі премьер-министр және қорғаныс министрі ретінде. Атли оппозиция жетекшісі лауазымынан бас тартып, Лорд-привити силер (1942 жылдың 19 ақпанына дейін, ол вице-премьер-министр болып тағайындалды) болды, ал Гринвуд портфелі жоқ министр болып тағайындалды. Черчилль премьер-министр болғандағы басты мәселе ол Консервативтік партияның жетекшісі емес еді, сондықтан ол Чемберленді Кеңес Лорды ретінде соғыс кабинетіне қосуға және Галифаксты Сыртқы істер министрі қызметінде қалдыруға міндетті болды. Соғыс кабинетіне оның көптеген отырыстарына қатысқан үш әскери министрлер қосылды; бұл Черчилль тағайындаған және оның қолдауына сене алатын адамдар еді. Энтони Иден Соғыс министрі болды, Лейбористік партиядан А. В. Александр Черчилльден кейін Әскери-теңіз министрі болды, ал Либералдық партияның жетекшісі сэр Арчибальд Синклер Әскери-әуе күштері министрі болды.

The 1935 general election resulted in victory for the National Government (consisting principally of the Conservative Party, along with the Liberal National Party and the National Labour Organisation) by a substantial majority. Stanley Baldwin became Prime Minister. In May 1937, Baldwin retired and was succeeded by Neville Chamberlain who continued Baldwin's foreign policy of appeasement in the face of German, Italian and Japanese aggression. Having signed the Munich Agreement with Hitler in 1938, Chamberlain became alarmed by the dictator's continuing aggression and, in August 1939, signed the Anglo Polish military alliance which guaranteed British support for Poland if attacked by Germany. When Germany did invade Poland, Chamberlain issued a declaration of war on 3 September 1939 and formed a war cabinet which included Winston Churchill (who had been out of office since June 1929) as First Lord of the Admiralty and Viscount Halifax as Foreign Secretary. Dissatisfaction with Chamberlain's leadership became widespread in the spring of 1940 when Germany invaded Norway. On 7–8 May, the House of Commons debated the Norwegian campaign, which had gone badly for the Allies. The Norway Debate quickly escalated into fierce criticism of the Conservative led government's conduct of the entire war. At the end of the second day, the opposition Labour Party forced a division, which amounted to a motion of no confidence in Chamberlain's leadership. Chamberlain as Prime Minister was heavily criticised on both sides of the House by members expressing a strong desire for national unity. The Conservative rebels mostly wanted the formation of a true national government which would include the opposition Labour and Liberal groups; the Liberal Nationals having essentially become part of the Conservative Party at this point, an arrangement that would be formalised after the war ended, and the National Labour group having had minimal influence in the government since the death of former Prime Minister Ramsay MacDonald. Churchill made the closing speech in the Norway Debate and mounted a strong defence of Chamberlain, ending his speech with these words:

The government's notional majority was 213, but 41 members who normally supported the government voted with the Opposition, while an estimated 60 other Conservatives deliberately abstained. The government still won the vote by 281 to 200, but their majority was reduced to 81. This would normally be sustainable, but at a time of national crisis with Britain losing the war, it was a shattering blow for Chamberlain. Next day, Thursday, 9 May, Chamberlain attempted to form a national coalition government. In talks at 10 Downing Street with Churchill and Halifax, Chamberlain indicated his willingness to resign if that was necessary for Labour to enter such a government. Labour leader Clement Attlee and his deputy Arthur Greenwood then joined the meeting and, when asked if they would serve in a coalition, they said they must first consult their party's National Executive Committee, who were then in Bournemouth preparing for the annual party conference that was to start the following Monday. Even so, they indicated that it was unlikely they could serve in a government led by Chamberlain; they probably would be able to serve under another Conservative. They agreed to ring them up on Friday afternoon with the result of their consultation. Earlier on Thursday, Chamberlain had met Halifax alone and had tried to persuade him to be his successor. Halifax would probably have been the Conservative Party's preferred candidate. Halifax replied that, as a peer and not therefore a member of the Commons, he would be seriously disadvantaged as Prime Minister and would have to delegate direction of the war effort to Churchill in the Commons. He did not change his position when the same question arose at the evening meeting in which Chamberlain and Halifax were joined by Churchill and the party's Chief Whip, David Margesson. Churchill's own account of these events, written six years later, is not accurate. It describes the events of 9 May as taking place the following day, and the description of Chamberlain attempting to persuade him to agree tacitly to Halifax's appointment as Prime Minister does not tally with Halifax having expressed his reluctance to do so at the morning meeting with Chamberlain. The Wehrmacht launched its blitzkrieg against western Europe on the morning of Friday, 10 May, by invading Belgium, Luxembourg and the Netherlands. Given this new crisis, Chamberlain at first declared that he would not resign, but he decided after all to await the Labour Party's decision, which he did not receive until late afternoon. Attlee telephoned Downing Street at about 4:45 pm to confirm that Labour would join a coalition government, but not under Chamberlain's leadership. Accordingly, Chamberlain went to Buckingham Palace, where he had an audience of George VI at 6:00 pm. He tendered his resignation and, after the King asked him who should be his successor, recommended Churchill. The King sent for Churchill, who agreed to form a coalition government; the public announcement was made by Chamberlain on BBC Radio at 9:00 pm. On Saturday, 11 May, the Labour Party agreed to join the national government under Churchill's leadership, and he was able to form his war cabinet which, at the outset, was restricted to five members, with himself as Prime Minister and Minister of Defence. Attlee relinquished his official role as Leader of the Opposition to become Lord Privy Seal (until 19 February 1942 when he was appointed Deputy Prime Minister) and Greenwood was appointed a Minister without Portfolio. The main problem for Churchill as he became Prime Minister was that he was not the leader of the Conservative Party, and so he was obliged to include Chamberlain in the war cabinet, as Lord President of the Council, and to retain Halifax as Foreign Secretary. The war cabinet was augmented by the three service ministers who attended most of its meetings; these were Churchill appointees on whose support he could generally rely. Anthony Eden became Secretary of State for War, Labour's A. V. Alexander succeeded Churchill as First Lord of the Admiralty and the leader of the Liberal Party, Sir Archibald Sinclair, became Secretary of State for Air.

Соғыс жағдайы 24 мамыр, жұма

21 мамырда неміс танктері Булонь-сюр-Мерге жақындады. Сол күні Джон Колвилл күнделігіне британдық экспедициялық күшті (БЭК) қажет болған жағдайда эвакуациялауға дайындық жүргізіліп жатқанын жазды. Шамамен 400 000 одақтас әскери қызметші, негізінен БЭК және француз армиясының бірінші бөлімшелері, жағалау аймағына шегінді. Олардың үміті көбінесе Вейганд жоспарының сәттілігіне байланысты болды – француз күштерінің оңтүстіктен шабуыл жасауымен бірге олардың өзі ұсынған қарсы шабуыл. Алайда, бұл жоспар іске аспады және БЭК командирі лорд Горт эвакуация – жалғыз мүмкіндік деп шешті. 23 және 24 мамыр күндері Корольдік теңіз күштері Булоньден шамамен 4365 әскери қызметшіні эвакуациялады. 24 мамыр күні таңертеңгі соғыс кабинетінің отырысында Черчилль Дюнкеркте көптеген француз әскерлері бар екенін, бірақ бірнеше мамандандырылған бөлімдерден басқа британдық әскери қызметшілер жоқ екенін хабарлады. Оған порттың жақсы жұмыс істеп жатқаны және жүк түсіріліп жатқаны туралы мәлімет берілді. Дюнкеркке канадалық әскерлерді жіберу туралы ұсыныс бар еді, бірақ бұл кең аумақтағы жағдайларға байланысты болды. 24 мамырда соғыс кабинетінің Италияға деген қызығушылығы оны соғысқа араластырмауға немесе кем дегенде оның қатысуын кейінге қалдыруға бағытталды. Галифакс француз үкіметінен келген телеграмманы ұсынды, онда АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт Италияның диктаторы Муссолиниге, егер ол ынтымақтасуға дайын болса, Муссолинидің наразылықтарын анықтау және оларды әскери шаралар қолданар алдында барлық тараптар талқылауы үшін үндеу жасауды ұсынды. Галифакс француздық идеяның нәтижелі болатынына сенімді болмады, бірақ Рузвельттің жеке бастамасы ретінде ұсынған жағдайда оны қолдайтынын айтты. 24 мамыр күні таңертең Гитлер генерал фон Рундштедтпен кеңескеннен кейін танктарға алға жылжуды тоқтатуға бұйрық берді. Бұл соғыстың маңызды шешімдерінің бірі саналды, өйткені ол британдықтарға Дюнкерктен әскери қызметшілерін эвакуациялау үшін қажетті уақытты берді. Кейбір неміс командирлері бұған келіспеді, ал бір аптадан кейін генерал фон Бок өзінің күнделігіне: «Егер біз ақыры Дюнкеркке жетсек, ағылшындардың бәрі кетеді» деп жазды.

By the 21 May, German tanks were approaching Boulogne sur Mer. John Colville in his diary entry that day said preparations for the evacuation of the British Expeditionary Force (BEF) were being made in case of necessity. An estimated 400,000 Allied servicemen, mostly of the BEF with elements of the French First Army, had retreated into the coastal area. Their hopes rested mostly on the success of the Weygand Plan, a proposed counter offensive by themselves in conjunction with a strike from the south by the main French forces. This did not come to fruition and the BEF commander, Lord Gort, decided that evacuation was the only option. During 23 and 24 May, the Royal Navy evacuated an estimated 4,365 servicemen from Boulogne. At a war cabinet meeting on the morning of Friday the 24th, Churchill reported that there were large numbers of French troops in Dunkirk but as yet no British servicemen other than a few specialist units. He had been advised that the port was functioning well with supplies being unloaded. There was a proposal to send Canadian troops to Dunkirk but this was pending developments in the wider theatre. The war cabinet's interest in Italy on 24 May was limited to keeping it out of the war, or at least delaying its entry. Halifax presented a telegram from the French government which suggested an approach to the Italian dictator Mussolini by U. S. President Franklin D. Roosevelt, assuming he was willing to co operate, for the purpose of enquiring what Mussolini's grievances were in order to have these discussed by all concerned before any resort to military action. Halifax was not confident that anything would come of the French idea but he said he would support it on condition that the approach was presented to Mussolini as a personal initiative by Roosevelt. On the morning of 24 May, Hitler, having consulted General von Rundstedt, ordered the Panzers to halt their advance. This has been seen as one of the key decisions of the war as it gave the British extra time that they desperately needed to evacuate their servicemen from Dunkirk. Some of the German commanders disagreed with it and, a week later, General von Bock wrote in his diary that "when we do finally reach Dunkirk, the English will all be gone".

25 мамырдағы оқиғалар

Соғыс кабинеті Даунинг-стритте сағат 11:30-да жиналды. Галифакс француз үкіметінің Рузвельтті Муссолиниге көндіру туралы идеясына жауап бергенін растады. Галифакс сонымен қатар сэр Роберт Ванситтарт пен аты-жөні белгісіз итальян дипломаты арасындағы әңгіме туралы мәлімдеді, бірақ бұл жолдың ресми емес екенін түсіндірді. Булонь 25 мамыр күні түстен кейін берілді, ал 10-панцерлік дивизия Люфтваффе қолдауымен Кале қаласына шабуылды бастады. Дюнкерк – эвакуацияға қолжетімді жалғыз порт еді. BEF және одақтастары шегініп жатқанда, ал Лорд Горт оларды жақын арада болатын апат туралы ескерткенде, соғыс кабинеті Францияның жеңілісінің салдары туралы ойлануға мәжбүр болды. Горт барлық жабдықтың жоғалуын болжады және әскерилердің шағын бөлігінің ғана эвакуациялана алатынына күмән келтірді. Соғыс кабинеті Штаб бастықтары (CoS) дайындаған «Белгілі бір жағдайдағы британдық стратегия» атты есепке тапсырыс берген еді. Есепте Вермахт Британияда бекініп алса, оған қарсы тұру мүмкін емес деген қорытынды жасалды: армияның көп бөлігі Францияда қалғанда, елдегі күштер мен азаматтық қорғаныс жеткіліксіз болар еді. CoS әуе қорғанысының маңызды екенін айтты және Германия әуеде басымдық алса, Ұлыбритания аман қалмайды, бірақ Корольдік теңіз күштері біраз уақытқа тыныс алуға мүмкіндік берер еді. Германияның әуедегі басымдығы шамамен төрт есеге тең деп есептелді және британдық соғыс күштері негізінен истребительдер мен экипаждарды өндіруге және осы истребительдерді өндіруге қажетті зауыттарды қорғауға бағытталған болуы керек еді. Есепте екі маңызды қорытынды жасалды. Бірі – егер Ұлыбританияның RAF және Корольдік теңіз күштері сақталса, ол шабуылға қарсы тұра алады, бұл Черчилльдің Галифаксқа қарсы аргументінің негізгі бөлігі болды, ел келіссөздерсіз күресуі керек. Екіншісі – Американың көмегінсіз Ұлыбритания соғыста жеңіске жете алмайды. 25 мамыр күні кешке Галифакс Ұлыбританиядағы Италия елшісі Джузеппе Бастианинимен кездесті. Галифакс кездесу туралы есепті Римдегі британдық елші Сэр Перси Лорейнге жіберді. Онда Галифакстың «Италияны алаңдататын мәселелер жалпы еуропалық келісімнің бір бөлігі ретінде талқылануы керек» деген мәлімдемесі бар еді. Бұл мәселе келесі күні соғыс кабинетіне ұсынылды. Осы кезде Франция мен Ұлыбритания Италияны соғыстан шетте ұстағысы келді, бірақ Галифакс Муссолиниді бейбітшілікке қол жеткізу үшін делдал ретінде пайдалануды қалады, бұл Гитлерге континенттік Еуропаны толық бақылауға беруге, бірақ Ұлыбритания мен оның империясының автономиясын және қауіпсіздігін сақтауға мүмкіндік берер еді. Черчилльдің өмірбаянында Рой Дженкинс бұл бірінші Мюнхеннен жиырма ай кейін болатын екінші Мюнхенге тең болар еді дейді. Дженкинстің пікірінше, Галифакс өзін реалист санайды, бірақ шындығында оның көзқарастары оның терең христиандық пессимизмімен сәйкес келеді. Басты фактор – бұл теріс көзқарас оны Черчилльдің талмайтын батылдығынан айырды. Дженкинс Галифакс Англияның Испания, Швейцария немесе Швеция сияқты өз күшімен қалғанын қалаған болуы мүмкін дейді. Ол мұндай перспективаның Черчилльге ұнамайтынын және екеуінің арасында қақтығыс болатынын түсінбеді. Кешкі сағат 10-да Черчилль Адмиралтейство үйінде қорғаныс комитетінің отырысын өткізді, онда ол келесі күні таңғы сағат 9-да соғыс кабинетінің отырысын өткізуді бұйырды. Қорғаныс комитетінің отырысының хаттамасында Гортқа жауынгерлік ретпен солтүстікке, жағалауға (яғни Дюнкеркке) қарай жүру және француз бірінші армиясының қолбасшысы генерал Жорж Бланшар мен бельгиялықтардың көмегімен өзі мен теңіз арасындағы барлық күштерге шабуыл жасау туралы бұйрық жазылған. Черчилль сонымен қатар Корольдік теңіз күштеріне порттар мен жағалаулардан қайта жүзудің барлық мүмкіндігін дайындау үшін жоспар (Динамо операциясы) жасауды бұйырды. RAF әуеде басымдыққа ие болуы керек еді.

The war cabinet met in Downing Street at 11:30 am. Halifax confirmed that he had replied to the French government about their idea of persuading Roosevelt to approach Mussolini. Halifax also reported on a discussion between Sir Robert Vansittart and an unnamed Italian diplomat, although he understood the approach to be unofficial. Boulogne surrendered on the afternoon of 25 May and the 10th Panzer Division led the German attack on Calais with support from the Luftwaffe. Dunkirk was the only available port for evacuation. With the BEF and its allies in retreat and Lord Gort warning them of impending disaster, the war cabinet had to consider the consequences of French defeat. Gort predicted the loss of all equipment and doubted that more than a small percentage of servicemen could be evacuated. The war cabinet had already commissioned a report called British Strategy in a Certain Eventuality, drafted by the Chiefs of Staff (CoS). The report concluded that resistance to the Wehrmacht would be impossible if they gained a secure foothold in Britain: with the bulk of the army stranded in France, the home based forces and civil defence would be inadequate. The CoS held that air defence was crucial and that the United Kingdom could not survive if Germany gained control of the air, although the Royal Navy would at least provide some breathing space. It had been calculated that Germany's air superiority was about four to one and it was vital that the British war effort must concentrate primarily on the production of fighter aircraft and crews, and the defence of those factories essential to fighter production should have priority. The report had two main conclusions. One was that the United Kingdom could probably resist invasion if the RAF and the Royal Navy remained intact and this became a key point in Churchill's argument, against Halifax, that the country should fight on without negotiation. The other was that, ultimately, Britain could not hope to win the war without American assistance. Late in the afternoon of 25 May, Halifax met Giuseppe Bastianini, the Italian ambassador to the UK. Halifax sent an account of the meeting to the British Ambassador in Rome, Sir Percy Loraine. It included a statement by Halifax that "matters which cause anxiety to Italy must certainly be discussed as part of the general European settlement". This was presented to the war cabinet next day. At this stage, France and Britain wanted to keep Italy out of the war, but Halifax wanted to use Mussolini as a mediator to secure a peace that would, while giving Hitler almost complete control of continental Europe, ensure the autonomy and security of Great Britain and its empire. In his biography of Churchill, Roy Jenkins says this would have been the equivalent of a second Munich twenty months after the first. In Jenkins' opinion, Halifax thought of himself as a realist but, in reality, his views chimed with his profound Christian pessimism. The key factor was that this negative outlook deprived him of Churchill's indomitable courage. Jenkins says Halifax was probably content to have England left alone, in the same way as Spain or Switzerland or Sweden. He could not understand that such a prospect was repugnant to Churchill and so conflict between the two was inevitable. At 10:00 pm, Churchill chaired a defence committee meeting at Admiralty House in which he directed that a war cabinet meeting should be held at 9:00 am the next morning. The minutes of the defence committee meeting included an order to Gort that he should march north to the coast (i. e., to Dunkirk) in battle order and to strike at all forces between himself and the sea with the assistance of General Georges Blanchard, commander of the French First Army, and the Belgians. Churchill also decreed that a plan (Operation Dynamo) should be formulated by the Royal Navy to prepare all possible means of re embarkation from the ports and beaches. The RAF were directed to dominate the air above the area involved.

Соғыс кабинетінің отырыстары 26-28 мамыр

Осы үш күн ішінде Даунинг-стрит, Адмиралтейство үйі немесе Премьер-министрдің Парламенттегі кеңсесінде жеті құпия министрлік кеңес (соның ішінде екісі кейінге шегерілді және қайтадан жиналды) өтті. Кеңестерде Кабинет хатшысы сэр Эдвард Бриджес хаттамалар жазылатын кезде әрқашан қатысты. Кейде оған басқа мемлекеттік қызметкерлер немесе әскери сарапшылар көмектесті. "WM" – Соғыс кабинетінің хаттамалары (1939 жылдың қыркүйегінен 1945 жылдың мамыр айына дейін); ол "CM" – (бейбіт уақыттағы) Кабинет хаттамаларынан өзгеше. Соғыс кабинеті мен әскери министрлерге әдетте Бас штабтың төрағалары (CoS) қосылды: бірінші теңіз лорды адмирал сэр Дадли Паунд; Әуе маршалы сэр Сирил Ньюолл, Әуе штабының бастығы; және Империялық бас штабтың бастығы (CIGS). Черчилль оптимистік көзқарасын сақтап, "БЭФ-тің қыруар бөлігін эвакуациялауға жақсы мүмкіндік бар" деген пікірін білдірді және Рейноны күресуге көндіруге бар күшін салатынын айтты. Ол сол кезде Рейноның күнгі жоспарларын білмеді және алдын ала 14:00-де тағы бір соғыс кабинетінің отырысын ұйымдастырды. Ньюолл кабинетке еске салды, Бас штабтың төрағалары "Белгілі бір жағдайдағы британдық стратегия" (№ CoS (40) 390, 25 мамырда аяқталған) деген құжатты жазған, және қазір Премьер-министр белгілеген жаңа тапсырмаларға сәйкес қайта қаралуда. Ол содан кейін Еуропаның бейбітшілігі мен қауіпсіздігі жөнінде конференция өткізуді сұраған Бастианинимен болған әңгімесін баяндады. Бастианинидің сөзіне қарағанда, Муссолинидің басты тілегі – Еуропада бейбітшілікті орнату. Галифакс бұған: «Біз әрине, біздің бостандығымыз бен тәуелсіздігіміз қамтамасыз етілсе, осы мақсатқа жетелейтін кез келген ұсынысты қарастыруға дайынбыз» деп жауап берді. Ол француз тарапына италиялықтардың ұсынысы туралы хабарланғанын және Бастианини сол күні тағы бір кездесу сұрағанын растады. Черчилль былай деді:

Кеңес соғыс кабинетінің қорғаныс комитеті Гортқа толық жауынгерлік дайындықпен Дюнкеркке шегіну туралы берген нұсқауларын мақұлдаумен аяқталды. Эвакуация үшін кемелер мен шағын қайықтар жиналатын болады. Каледегі күштер мүмкіндігінше ұзақ уақыт тұруы керек. Бас штабтың төрағалары Черчилльдің тапсырмаларына сүйене отырып, есебіне қосымша дайындауды жоспарлады.

Екінші сессия

Британдық контингенттің дүйсенбі таңға дейін ұстап тұрған доктардан басқа, Кале қаласын жексенбі күні түстен кейін Вермахт басып алды. Кале қорғанысы үмітсіз болғанымен, ол 10-шы танк дивизиясының Дюнкеркке қарай жағалау бойымен шабуылын баяулатты, оған одақтас күштер қашқан болатын. Соғыс кабинеті сағат 14:00-де отырысын жаңартты. Черчилль түскі аста Реномен болған кездесуін айта бастады, ол француз әскери жағдайының қиын екенін, бірақ Германиямен жеке бейбітшілік шартына қол қоймау ниетінде екенін мәлімдеді. Проблема сол еді, француз үкіметінде, әсіресе маршал Петен, қарулы келісімге шақыруы мүмкін екендігіне сенгендіктен, ол отставкаға кете алатын еді. Рейно Германия Англияға ерте шабуыл жасауға тырысады деген Черчилльдің қорқынышын жоққа шығарды және олар Дюнкеркті басып алғаннан кейін Парижге шабуыл жасайтындарын айтты, солай да болды. Черчилль Рейноға Ұлыбритания ешқандай жағдайда мойынсұнбайтынын және Германияға құл болудың орнына соғысып өлгенді жақсы көретінін айтты. Ол британ қарулы күштерінің неміс шабуылынан аман қалуына сенімді екенін, бірақ Франция соғыста қалуы керек екенін ескертті. Рейно Германия тарапынан әлі ешқандай талап қойылмағанын растады. Протоколдан толыққанды түсініксіз болғанымен, Даунинг-стриттегі отырыс (вероятно, сағат 15:00-ден бұрын) Галифакстың, содан кейін қалған төрт мүшенің Рейномен кездесу үшін Адмиралтейство үйіне (бес минуттық сапар) баруымен аяқталды. Черчилль Чемберленнің пікірін толық білгенше Галифакспен сақтықпен қарым-қатынас жасады. Консервативтік партиядағы өзінің позициясы бекемделмейінше, Галифакспен тікелей қақтығысқа түсуге батыл болмады, себебі Галифакс партияда зор қолдауға ие болды. Черчилльге орай, Чемберлен Муссолиниге ешқашан сенбеді және оны кез келген келіссөздерге араластыруды қаламады. Чемберленнің үш күн бойғы басты мақсаты француздарды соғыста қалуға ынталандырып, оларды көңілді ету болды, сондықтан ол Рейноның тілектеріне, тіпті келіспеген жағдайда да, өте абайсызда бас тартты. Чемберленнің Черчилльге жылы қарай бастағаны және оны қолдағысы келгені туралы пікір бар, себебі Черчилль оны соғыс кабинетіне шақырғаннан бері оған үлкен құрмет пен мейірім көрсеткен.

Apart from the docks, where a British contingent held on until Monday morning, the town of Calais was taken by the Wehrmacht on Sunday afternoon. Although Calais was a hopeless defence, it nevertheless slowed the coastal advance of the 10th Panzer Division towards Dunkirk, to which the Allied forces were already retreating. The war cabinet resumed its deliberations at 2:00 pm. Churchill began by describing his lunchtime meeting with Reynaud, who had stated that the French military situation was desperate but that he had no intention of signing a separate peace treaty with Germany. The problem was that he might be forced to resign as he believed there were others in the French government, principally Marshal Pétain, who would call for an armistice. Reynaud dismissed Churchill's fear that Germany would try for an early invasion of England and said they would strike for Paris, which they did as soon as they captured Dunkirk. Churchill told Reynaud that the United Kingdom was not prepared to give in on any account and would rather go down fighting than be enslaved to Germany. He added that he had confidence in the British armed forces to survive a German onslaught but, he warned, France must stay in the war. Reynaud confirmed that no terms had yet been offered by Germany. Although it is not entirely clear from the minutes, it would seem that the Downing Street session ended now (probably before 3:00 pm) with, first, Halifax and later the other four members going to Admiralty House (a five minute walk) to see Reynaud. Churchill had to treat Halifax carefully until he was more sure of Chamberlain's views. He could not risk a direct conflict with Halifax while his own position in the Conservative party was insecure, because Halifax had strong support in the party. Fortunately for Churchill, Chamberlain never trusted Mussolini and did not want him involved in any negotiations. Chamberlain's main concern through the three days was that the French must be mollified and encouraged to stay in the war, so he was very cautious about refusing any requests by Reynaud, even one he disagreed with. There is a view that Chamberlain had warmed to Churchill and wanted to support him, in spite of past antagonism over appeasement, because Churchill had treated him with great respect and affection since inviting him to join the war cabinet.

Үшінші сессия

Рейно кеткеннен кейін әскери кабинет Адмиралтейство үйінде тағы бір кездесу өткізді. Кабинет құжаттары алғашқы он бес минутты қамтымайды, себебі Кабинет хатшысы хаттама жазуға қатыспады. Кабинет құжаттары бұл отырысты сағат 14:00-де өткен отырыстың жалғасы ретінде көрсетеді, екеуі де бір тақырып астында тіркелген. Ол сағат 17:00-ден 18:00-ге дейін, шамамен бір сағатқа созылған, үшінші жексенбілік отырыс болды. Хаттамада ведомство министрлерінің қатыспағаны расталды. Ол Муссолинимен Еуропадағы күштер тепе-теңдігі туралы келісудің маңызды екенін айтты, содан кейін Ұлыбритания Италияның талаптарын қарастыруы мүмкін. Гринвуд Муссолини Гитлерден тәуелсіз курс ұстай алмайтынын көрсетті, ал Чемберлен Муссолиниге Гитлер рұқсат берсе ғана тәуелсіздікке ұмтыла алатынын қосты. Чемберлен бұл мәселенің қиын екенін және барлық пікірлерді талқылау қажет екенін атап өтті. Черчилльтің ұсынысы немесе талабы бойынша, Италия жөніндегі болашақ талқылаулар алдында Синклер соғыс кабинетінің де-факто мүшесі болуына келісілді. Черчилльдің екі Лейборист мүшесінің қолдауы болғанымен, оған Либералдық партияның басшысы ретінде Синклер оның позициясын нығайтуға көмектесер еді. Сағат 18:00-ден кейін Черчилль Довердегі вице-адмирал Рамзиге телефон соғып, "Динамо" операциясын бастауға рұқсат берді. 18:57-де Рамзи "Динамо" операциясын бастау туралы сигнал жіберді, бірақ соңғы төрт күнде қандай да бір формада эвакуация жүргізілгендіктен, "Динамо" жұмысын және оған дейінгі жұмысты ажырату қиын.

Дүйсенбі, 27 мамыр

Қалайс доктері ақыры 27-ші дүйсенбі күні таңертең түсті. Күн бойы Дюнкерк портынан барлығы 7669 әскери қызметкер эвакуацияланды, бірақ әзірге жағажайлардан ешкім эвакуацияланбады. Соғыс кабинеті үш рет кездесті: сағат 11:30-да, 16:30-да және 22:00-де.

Сағат 11.30-да кездесу

Сағат 11:30-да өткен кездесудің хаттамасы 24-29 мамыр аралығындағы соғыс кабинеті отырыстарының арасындағы ең толық хаттама болып табылады (бір томда 28 бет, екіншісінде 7 бет). Дегенмен, Италиямен келіссөздер туралы ешқандай тізім жасалмаған. Кездесу көбінесе әскери стратегияға арналды, ал Галифакс Бельгия, Исландия, АҚШ және КСРО туралы мәселелермен ғана айналысты. Муссолини Ұлыбритания мен Францияға соғыс жариялау мүмкіндігі туралы бір рет қысқаша айтылады. Бұл мәселені Австралияның Жоғарғы комиссары Стэнли Брюс көтерген, ал Чемберлен Брюске (соғыс кабинеті жеңілісші деп есептеген) Париж түскеннен кейін Муссолининің араласатынын күткенін айтты (іс жүзінде Муссолинидің жариялаған мәлімдемесі 10 маусымда, Париж алынғанға дейін төрт күн бұрын жарық көрді).

Сағат 16.30-да кездесу

Италия 16:30-да өткен отырыста талқыланған басты мәселе болды, онда соғыс кабинеті Мюссолиниге ұсыныс жасау мақсатында Галифакс дайындаған меморандумды қарастырды. Отырысқа бес соғыс кабинетінің мүшесі, сондай-ақ Синклер, Кадоган және Бриджес қатысты. Меморандум Реноның сапарынан кейін жазылды, ол британ үкіметінен Мюссолиниге үндеу жасауға қосылуын сұрады. Ұсынылған талаптар негізінен Германия Еуропаны басып алған жағдайда Мюссолиниге туындауы мүмкін жағдай туралы ескерту жасау және одақтастар Италияны барлық еуропалық мәселелерді шешуге, әсіресе Мюссолиниді ең қызықтыратын географиялық сұрақтарды талқылауға қатыстыру болды. Меморандумда Рузвельттің бастамасы ұсынылды, оны Ұлыбритания мен Франция бірлесіп сұрауы керек еді, ол Италияның бейбіт келісімдерге қатысуын қамтамасыз етуге, итальяндық мәселелерді түсінуге және оларды шешуге бағытталған болар еді. Галифакс меморандумды жазу кезінде Римдегі британ елшісінен Мюссолинидің Рузвельттің бұрынғы хабарламасына наразылығын білгенін, оны Италияның ішкі ісіне қатысу деп қарағанын айтты. Черчилль пікірталас барысында Мюссолиниге тікелей үндеу мен Рузвельт арқылы жасалатын үндеудің арасында үлкен айырмашылық бар екенін, тіпті егер соңғысы оның жеке бастамасы болса да, атап өтті. Чемберлен жақсы және жаман жақтарын ұзақ талқылады, бірақ француздық жоспардың ешқандай пайдасы болмайды деп қорытындылады, себебі Италияның соғысқа қосылуын күтеді, сондықтан Мюссолини олжадан өз үлесін алады. Синклер сөз сөйлеп, Мюссолиниге тікелей үндеуге толығымен қарсы екенін, бірақ Рузвельттің араласуының нәтижесін күтетінін мәлімдеді. Оның басты алаңы – егер үкімет әлсіздік танытса, ұлттық рухқа зиян келтіруі мүмкін еді. Атли онымен келісіп, Мюссолиниге ұсынылған ешбір нәрсеге қанағаттанбайтынын және бірден көбірек талап ететінін қосты. Гринвуд одан да әрі барып, Францияның қиындықтан шығуға үмітін жоғалтқанын айтты. Германияның табыстарын ескере отырып, Франция құлағанға дейін келіссөздерді аяқтауға уақыт болмас еді. Гринвуд Мюссолиниге үндеудің апатты болатынын мәлімдеді. Черчилль қайтадан сөйлеп, Мюссолиниге үндеудің нәтижесіз, қауіпті және Ұлыбританияның жауынгерлік қабілетіне зиян келтіретінін қатаң түрде жоққа шығарды. Ол Реноға қатаң тұруға кеңес берді. Черчилль Ұлыбританияның Франциямен бірге сырға сырқаттауына жол беруге болмайтынын айтты. Ұлыбритания Францияға көмектесе алатын ең жақсы нәрсе – қандай жағдай болса да, соңына дейін күресетініне сендіру болды. Ол елдің беделін жоғалтуынан алаңдады және оны қалпына келтірудің жалғыз жолы – Германия соғыста жеңілгенін әлемге көрсету екенін айтты. Егер жағдай нашарласа, ол осы елдің нацистік тирандықтың құрбаны болған елдер үшін күресіп, қаза тағуын жаман деп санамайды. Чемберлен француздық ұсынысқа келіспеді, бірақ Францияны күреске түсуге көндіруге тырысып жатқанда тікелей бас тартудың ақылға қонымсыз екенін айтты. Ол сондай-ақ Рузвельтті араластырғаннан кейін Ұлыбритания мен Францияның "өздерінен бұрын" әрекет етуі Рузвельттің наразылығын тудыруы мүмкін екенін қосты. Черчилль Франциямен келісімшарт талап етуде қолдау көрсетпейтінін, бірақ олар алған кез келген ұсынысты қарастыратынын мәлімдеді. Протоколдан басқа барлық мәліметтер бойынша, бұл отырыс қызу өтті. Энтони Бивор бұл оқиғаның "соғыс кезінде нацистік Германияның жеңіске жетуі мүмкін болған ең маңызды сәт болғанын" айтты. Черчилль мен Галифакс арасындағы қақтығыс ашыққа шықты және Галифакс оның пікірлері ескерілмесе, отставкаға кететінін мәлімдеді. Черчилльге Атли, Гринвуд және Синклер толық қолдау көрсетті. Ол Чемберленді келіссөздердің мәнсіз екеніне көндірді, бірақ Чемберлен Рейноға жауап беру жолында сақтық танытты, және Черчилль, Гринвудтан айырмашылығы, Чемберленге бұл мәселеде қарсылық көрсетпеді. Кейін Черчилль Даунинг-стриттегі 10-үйдің бағында Галифакспен сөйлесіп, оны тыныштандырды.

Italy was the key subject under discussion at the 4:30 pm meeting when the war cabinet discussed a memorandum prepared by Halifax to propose an approach to Mussolini. Those present were the five war cabinet members with Sinclair, Cadogan and Bridges. The memorandum was drafted in response to Reynaud's visit in which he asked the British government to join him in making an approach to Mussolini. The suggested terms, broadly, were that Mussolini must be advised of the situation he would face if Germany established domination of Europe and that the allies would include Italy in settlement of all European issues, especially any geographical questions in which Mussolini was primarily interested. The memo went on to recommend an initiative by Roosevelt, to be jointly requested by Great Britain and France, in which he would seek to involve Italian participation in a peace conference with a view to understanding Italian issues and seeking to resolve them. Halifax was forced to add that since drafting the memorandum he had been advised by the British ambassador in Rome of Mussolini's resentment towards Roosevelt's earlier communication, deriding it as an unwarranted interference in Italy's affairs. Churchill began the discussion by saying that there was an enormous difference between a direct approach to Mussolini and an indirect one via Roosevelt, even if ostensibly on his own initiative. Chamberlain spoke at length about the pros and cons but concluded that the French plan would serve no useful purpose as he expected Italy to join the war in any event so that, as he put it, Mussolini would get a share of the spoils. Sinclair now spoke and said he completely opposed any direct approach to Mussolini but would await the result of Roosevelt's intervention. His concern was the damage to national morale that would be caused if the government did anything that could be perceived as weakness. Attlee agreed with him and added that Mussolini would never be satisfied with anything offered to him and would at once ask for more. Greenwood went further, saying that he had given up hope of France getting out of its difficulty. Given the progress being made by Germany, there would not be time to complete any negotiations before France fell. Greenwood insisted that it would be disastrous to approach Mussolini. Churchill spoke again and firmly dismissed an approach to Mussolini as futile, dangerous and ruinous to the integrity of Britain's fighting position. Reynaud, he said, would be best advised to make a firm stand. Churchill asserted that Britain must not be dragged down the slippery slope with France. The best help that Britain could give to France was to assure them that, whatever happened, Britain was going to fight it out to the end. He was concerned about the country's loss of prestige and said the only way to recover it was by showing the world that Germany had not won the war. If the worst came to the worst, he concluded, it would not be a bad thing for this country to go down fighting for the other countries which had been overcome by Nazi tyranny. Chamberlain did not agree with the French proposal but he suggested that an outright refusal might not be wise while efforts were being made to persuade France to fight on. In any case, he added, for Britain and France to "barge in on our own" after getting Roosevelt involved would probably alienate Roosevelt. Churchill said he would not join France in requesting terms but that he would consider any offer they received. By all accounts except the minutes, this was a stormy meeting. Antony Beevor suggests that it "perhaps encapsulated the most critical moment of the war, when Nazi Germany might have won". The clash between Churchill and Halifax was now open and Halifax threatened to resign if his views were ignored. Churchill had the full support of Attlee, Greenwood and Sinclair. He had convinced Chamberlain that it was pointless to negotiate but Chamberlain remained cautious about how to reply to Reynaud, and Churchill, unlike Greenwood for one, would not oppose Chamberlain about that. Later on, Churchill spoke to Halifax in the garden at 10, Downing Street and managed to calm him.

Сағат 10: 00 кездесу

Соғыс кабинеті кешкі сағат 10-да әскери штаб басшыларының қатысуымен тағы да кездесті. Олардың ішінде генерал сэр Джон Дилл де болды, ол жаңа ғана Айронсайдты Бас штаб бастығы (CIGS) лауазымынан алмастырған еді. Бұл Батыс майданындағы жағдайды талқылау үшін шақырылған қысқа кеңес болды. Басты мәселе – сол түні түнгі жарты сағаттан бастап Бельгияның капитуляциялауы еді. Вейганд, Черчилльтің қолдауымен, француз үкіметінен бельгиялықтармен байланысты үзгенін және Бланшар мен Гортқа соғысуды жалғастыруға бұйрық беруін сұрады. Сонымен қатар, Ақпарат министрі Дафф Купер де қатысты, оған соғыс кабинетінен кеңес қажет болды – Кале қаласының құлауы, Бельгияның капитуляциясы және Дюнкеркке шегіну кезіндегі Британдық экспедициялық корпусының (BEF) қиын жағдайы туралы халыққа қандай ақпарат беру керек екені туралы. Черчилль жағдайдың ауырлығын баса көрсетуді қалады, бірақ туыстарының сезімдерін ескере отырып, егжей-тегжейлі мәліметтерді (мысалы, Каледегі полктердің аттарын) жариялауға қарсы болды. Ол "Динамо" операциясының нәтижесі туралы операция сәтті аяқталатыны немесе сәтсіздікке ұшырайтыны белгілі болғанға дейін болжам жасауға тыйым салды. Черчилль сондай-ақ, ол жеке өзі парламентте толық мәлімдеме жасауы керек екенін айтты, бірақ жағдай оны жасауға мүмкіндік беретіндей түзелуіне тағы бір апта уақыт қажет болуы мүмкін деп ойлады. Соғыс кабинеті Купердің Черчилль ұсынған жолмен әрекет етуіне келісті.

Күнделіктері

Ол өзінің күнделік жазбасында министрлер кабинетінің Францияның құлдырауы шамалы және Ұлыбританиялық экспедициялық корпусын (ҰЭК) эвакуациялау қажет болғандықтан, елдің соғысты жалғыз жалғастыру мүмкіндігін "қайта-қайта" қарастырғанын жазды. Ол Черчилль мен Галифакс арасындағы қарым-қатынасқа қатысты: "Халифакс жеңілісші болып бара жатқанына белгілер бар" деп жазды. Галифакс Ұлыбритания енді Германияны жеңе алмайды және өз егемендігі мен тәуелсіздігін сақтауы керек деп ойлады. Соғыс кабинетінің көптеген мәжілісіне қатысқан Кадоган да көп жазатын күнделікшіл еді. Ол Халифакстың 4:30 мәжілісінен кейін отставкаға кетуді ойластырғанын жазды, бірақ Черчилль кейіннен оны ойын түзеуге көндірді. Кадоган Чемберлен мен Галифакс арасындағы пікір келіспеушілікті сезді. Кейінгі жазбасында Кадоган "біз өзімізді алдап, қосымша ұсыныстар жасап немесе жақындасу арқылы жақсылыққа жете алмаймыз деп ойламауымыз керек" деген үмітін білдірді. Дэвид Оуэн бұл Кадоганның бастығы Халифакстың көзқарасынан мүлдем өзгеше екенін және Чемберленнің көзқарасына жақын екенін айтады, ол хаттамада көрсетілгендей, Италияға жақындасудың ешқандай пайдасын көре алмады, бірақ француздық тарапты ренжітуден қаушады. Сол күні өзінің күнделігіне Халифакс орнынан кету туралы ойланғанын және 4:30 мәжілісінде осылай айтқанын растады. Ол Черчилль мен Гринвудтың Италияға жасалатын ұсыныстар туралы "ақылға сыймас нәрселерді" айтқанын мәлімдеді.

28 мамыр, сейсенбі

Күн бойы Дюнкерк портынан 11 874 әскери қызметкер, ал жағажайлардан 5930 адам эвакуацияланды. Соғыс кабинеті сағат 11:30-да және 16:00-де отырыс өткізді. Екінші отырыс кешкі 18:15-те тоқтатылды, сондай ақ Черчилль 25 мүшеден тұратын сыртқы кабинетке сөз сөйлеп, соғыс жағдайы мен болашағын түсіндірді. Соғыс кабинеті кешкі 19:00-де қысқа мерзімге қайта жиналды. Содан кейін батыс майданы және "Динамо" операциясының барысы талқыланды. Соғыс кабинеті Куперге сағат 13:00-де BBC радиосында мәлімдеме жасауды тапсырды, онда BEF RAF және Корольдік теңіз күштерінің толық көмегімен жағалауға қайта оралып жатқаны айтылды. Черчилль осыған ұқсас мәлімдемені түстен кейін Парламентте жасайтыны туралы келісімге келді. Күн тәртібіндегі келесі екі мәселе – Әуе күштері Бас штабының баяндамасы және Норвегиядағы операциялар туралы талқылау болды. Соғыс кабинеті содан кейін Италиядағы жағдайды және Вашингтондан келген телеграмманы қарастырды, онда Муссолинидің Рузвельтке берген жауабы "толыққанды теріс" екені хабарланды. Рузвельттің пікірінше, Муссолини алдағы бірнеше күнде ешқандай әскери қимыл жасамайды. Соғыс кабинеті француз тарапының ұсынысына Чемберленнің кеше ұсынғандай, жағдайдың дамуын күту тұрғысынан жауап беруге шешім қабылдады.

"Қиын және ауыр хабар"

Черчилль палатаға барып, Батыс майдан туралы қысқаша мәлімдеме жасады. Ол сол күні таңғы сағат 4-те бельгиялық армияның капитуляциясын растады, бірақ бельгиялық үкіметтің эмиграциядағы күресу ниетін атап өтті. Черчилль британдық және француз әскерлерінің соғысып жатқанын және оларға Корольдік әуе күштері мен Корольдік теңіз күштерінен күшті көмек келіп жатқанын мәлімдеді. Қауіпсіздік тұрғысынан стратегия мен операциялар туралы ешқандай егжей-тегжейлі ақпарат бермеді, бірақ келесі аптада толығырақ айтуға үміттенді. Ол былай деп қорытындылады:

Осыған жауап ретінде оппозицияның уақытша жетекшісі Хейстингс Лис Смит оған мәлімдемесі үшін алғыс айтып, "біз әлі де осы елдің шешімінің бастапқы кезеңіндеміз" деп атап өтті. Хаттаманың алғашқы тармағында айтылғандай, кездесу Франция үкіметінен алынған хабарды қарастыру үшін шақырылды, онда Франция мен Ұлыбритания Италияға тікелей үндеу жасауы ұсынылды. Черчилль мен Галифакс арасындағы пікір таласы бірден қайта басталды, бірақ бұл жолы Черчилль ешқандай келіссөздерге бармауға бекем қабылданды. Ол бұрынғыдан да қатаң түрде кез келген келіссөздерге қарсы болды. Галифакс әріптестеріне Лондондағы Италия елшілігінен жасалған тағы бір сұраныс туралы айтты. Сұраныс бойынша, британдық үкімет Италияның делдалдыққа қолдау білдіретінін нақты көрсетуі керек еді. Черчилль бұған қарсы шығып, француздардың мақсаты Муссолинидің Ұлыбритания мен Гитлер арасында делдал болуы екенін, бұл қабылданбайтын жағдай екенін айтты. Галифакс бұл Ұлыбританияның тәуелсіздігін сақтауға байланысты екенін, себебі Ұлыбритания Италияға белгілі бір жеңілдіктер бере алатынын мәлімдеді. Черчилль француздарға қатысты сырғалған беткей туралы аналогиясын тағы да қолданып, Германия Англияға шабуыл жасауға тырысып сәтсіз аяқталғаннан кейін жағдай өзгеше болатынын атап өтті. Бұл түнгі бомбалаудан қорғану шараларын талқылауға әкелді. Содан кейін Черчилль француздардың Муссолинидің делдалдық қызметін сұрауына қайта оралды. Оның пікірінше, Рейно британдықтардың Гитлермен кездесуін қалаған. Егер бұл орын алса, шарттар қабылданбайды және ол айтқандай, конференциядан шыққаннан кейін Ұлыбританияда барлық шешім қабылдау мүмкіндіктері жоғалып кетеді. Ол Рейноның тек соғысты тоқтатуды қалағаны анық екенін түйіндеді. Чемберлен Черчилльдің диагнозымен келісті, бірақ Францияны мүмкіндігінше соғыста ұстағысы келді және Рейноға берілетін жауапта сақтық танытуды ұсынды. Ол жалпы қолдаумен Рейноға Муссолиниге үндеу жасаудың қазіргі уақыт емес екенін және Франция мен Ұлыбритания болашақта күресін жалғастырса, жағдайы жақсаратынын айтуды ұсынды. Галифакс Рейноның одақтастардың Рузвельтке үндеу жасауын қалағанын еске салды. Черчилль мұндай үндеуге қарсылық білдірмеді, бірақ Гринвуд Рейноны үндеулерді "сатумен" айналысады деп айыптады, бұл соғыстан шығуға жасалған тағы бір әрекет еді. Чемберлен Рейноның Рузвельтті бейбітшілік конференциясында Муссолиниге қарсы күш ретінде қатыстыруды қалайтынын ойлады. Дегенмен, Галифакс арадастық мүмкіндіктерді сынауда ешқандай қателік көре алмайтынын айтты, бірақ Чемберлен соғысқа тоқтаусыз жалғасуды шешкенде жоғалтылатын нәрсе жоқ екенін мәлімдеді. Атли сөз сөйлеп, британдық қоғамдық пікірді ескеру қажеттігін атап өтті. Ол соғыс кабинеті жағдайдың біртіндеп өршуін бақылай алғанын, ал жұртшылық БЭФ-тің қауіпті жағдайын түсінгенде қатты шокқа ұшырайтынын айтты. Халықтың моральдық күйін көтеру және оны сақтау қажет болды, бірақ егер үкімет Франция қалағанын жасаса, бұл мүмкін емес еді. Гринвуд онымен келісіп, өнеркәсіптік аймақтардағы адамдар үкіметтің әлсіздігінің кез келген белгісін апат деп қарастыратынын атап өтті. Соғыс кабинеті кездесуді француздық ұсыныстың Муссолиниге үндеу жасаудың мағынасы жоқ екенін және ешқандай пайдалы мақсатқа қызмет етпейтінін келісіп аяқтады, бірақ олардың жауабы француздарға құрмет көрсетуі және мәселені француз және британдық тұрғыдан қарастыратынын көрсетуі маңызды болды. Галифаксқа Рейноға ол және Чемберлен дайындаған жобаға сәйкес жауап беруге уәкілеттік берілді. Соғыс кабинеті Америкадан көмек сұраудың барлық тәсілдері Рейноның емес, Смуттың ұсынысы бойынша болуы керек деген қорытындыға келді. Осыған байланысты Галифакс Вашингтондағы елшілікпен байланысып, осындай тәсілдің тиімділігі туралы олардың пікірін білуі керек болды. Дюнкерктен 28 мамыр күні 17 000-нан астам адам эвакуацияланғаннан кейін, 29 мамырдан 1 маусымға дейін күніне шамамен 50 000 адам эвакуацияланды. "Динамо" операциясы 4 маусымда француздық арттық күштері капитуляциялаған кезде аяқталды. Шамамен 338 226 әскери қызметкер эвакуацияланды, бірақ олардың барлық жабдықтары мен жабдықтамалары жоғалып кетті. Бұл көрсеткіштер күтілгеннен әлдеқайда жоғары болды және Дюнкерк – ғажайып оқиға, тіпті жеңіс деген пікір тудырды. Черчилль өзі сол күні палатаға сөйлеген "Біз жағаларда соғысамыз" сөзінде "құдайдан келген азаттық" туралы айтты. Немістер назарын оңтүстікке бұрып, 5 мамырда "Rot" операциясын бастады, Дюнкерк түскен күні. Муссолини күткендей, 10 мамырда соғыс жариялады, бұл Черчилльді саяхатшылардың Италия руиналарын көру үшін Помпейге барудың қажеті жоқ екенін айтуға итерді. Вермахт 14 мамырда Парижді басып алды және 25 мамырда Францияны толық бағындырды. Чемберлен 1940 жылдың 29 қыркүйегінде денсаулығына байланысты соғыс кабинетінен кетті, себебі ол тоқ ішек рагына шалдыққан. Ол 9 қарашада қайтыс болды. Черчилль оның орнына консервативтік партияның жетекшісі болып сайланды, бұл оның премьер-министр лауазымындағы күмәндіктерін жойды. 12 желтоқсанда АҚШ-тағы британдық елшісі лорд Лотиан күтпеген жерден қайтыс болды. Черчилль соғыс кабинетіне өзгерістер енгізіп, сэр Джон Андерсон, лорд Бивербрук, Эрнест Бевин және сэр Кингсли Вудты қосты. Ол Галифаксты қызметтен босатып, оның орнына Энтони Иденді Сыртқы істер министрі етіп тағайындады. Галифакс Вашингтондағы лауазымды ұсынды, ол жағдайға байланысты қабылдауға мәжбүр болды. Ол 1946 жылдың 1 мамырына дейін осы лауазымды атқарды. Дженкинс оның басында қиындықтарға тап болғанына қарамастан, табысқа жеткенін айтады. Дженкинс кабинеттік дағдарысты Черчилльдің 1948 жылы жазылған мемуарларына сілтеме жасап аяқтайды, онда ол "таң қалдырарлық" түрде соғысқа қатысу немесе қатыспау мәселесі соғыс кабинетінің күн тәртібінде болмағанын мәлімдеді.

In response, the acting Leader of the Opposition, Hastings Lees Smith, thanked him for his statement and pointed out that "we have not yet touched the fringe of the resolution of this country". As stated in the opening paragraph of the minutes, the meeting was summoned to consider a message received from the French Government again proposing that a direct approach should be made to Italy by France and Great Britain. The argument between Churchill and Halifax began again almost immediately, but this time Churchill was not at all conciliatory. He took a much more resolute line than previously against any form of negotiation. Halifax told his colleagues about another enquiry made by the Italian embassy in London. The request was that the British government should give a clear indication that they favoured mediation by Italy. Churchill countered by saying that it was the French purpose to have Mussolini mediating between Britain and Hitler, an unacceptable scenario. Halifax said it depended on being able to secure British independence as Britain could then make certain concessions to Italy. Churchill again used his slippery slope analogy in regard to the French and pointed out that things would be different after Germany had tried and failed to invade England. That led to a discussion about defences against night time bombing. Churchill then returned to the subject of the French request for mediation by Mussolini. In his view, Reynaud wanted the British to meet Hitler. If that happened, the terms would be unacceptable and, he said, on leaving the conference Britain should find that all the forces of resolution that were now at its disposal would have vanished. It was clear, he concluded, that Reynaud only wanted to end the war. Chamberlain agreed with Churchill's diagnosis, but he wanted to keep France in the war as long as possible and urged caution in the British reply to Reynaud. He suggested, with general approval, that Reynaud should be told the present was not the time to make an approach to Mussolini and that France and Britain would fare better in the future if both continued the struggle. Halifax reminded everyone that Reynaud had also wanted the Allies to address an appeal to Roosevelt. Churchill had no objection to such an appeal but Greenwood accused Reynaud of "hawking" appeals around, this being yet another attempt to get out of the war. Chamberlain thought Reynaud wanted Roosevelt involved as a counterpoint to Mussolini at a peace conference. Even so, Halifax said he still could not see what was so wrong in trying out the possibilities of mediation, but then Chamberlain said he did not see what could be lost by deciding to fight on to the end. While the government might, dispassionately, be prepared to consider any "decent terms" offered, Chamberlain asserted that the alternative to fighting on nevertheless involved a considerable gamble. Attlee now spoke and pointed out the necessity of recognising British public opinion. He advised that, while the war cabinet had been able to watch the situation gradually unfold, the public would sustain a severe shock when they realised the dangerous position of the BEF. It was necessary to raise and maintain public morale, but that would be impossible if the government did what France wanted. Greenwood agreed with him and pointed out that people in the industrial areas would regard any sign of government weakness as a disaster. The war cabinet concluded the meeting by agreeing that the French proposal of an approach to Mussolini was pointless and would serve no useful purpose, though it was important that their reply should show respect to the French and make clear that they were considering the problem from both the French and British points of view. Halifax was authorised to reply to Reynaud on the lines of the draft which he and Chamberlain had prepared. The war cabinet further concluded that any approach to America for help must be on the lines suggested by Smuts rather than by Reynaud. It was agreed that Halifax should communicate with the embassy in Washington to seek their views about the wisdom of any such approach. After the encouraging number of 17,000 plus evacuated from Dunkirk on the critical day of Tuesday, the 28th, there was by comparison a flood of about 50,000 per day on the Wednesday, Thursday, Friday and Saturday (29 May to 1 June). Operation Dynamo ended on Tuesday, 4 June when the French rearguard surrendered. An estimated 338,226 servicemen were evacuated, but virtually all their equipment and supplies were lost. The total was far in excess of expectations and it gave rise to a popular view that Dunkirk had been a miracle, and even a victory. Churchill himself referred to "a miracle of deliverance" in his "We shall fight on the beaches" speech to the Commons that afternoon. The Germans shifted their attention southwards and initiated Fall Rot on 5 June, the day after Dunkirk fell. Mussolini finally made his expected declaration of war on the 10th, prompting Churchill to predict that travellers would no longer have to go all the way to Pompeii to see Italian ruins. The Wehrmacht occupied Paris on the 14th and completed their conquest of France on 25 June. Chamberlain resigned from the war cabinet on 29 September 1940 for health reasons as he had cancer of the colon. He died on 9 November. Churchill was elected to succeed him as leader of the Conservative Party and that removed any doubts about his position as prime minister where his own party was concerned. On 12 December, the British Ambassador to the United States, Lord Lothian, died suddenly. Churchill had already made some changes to the war cabinet by bringing in Sir John Anderson, Lord Beaverbrook, Ernest Bevin and Sir Kingsley Wood. He now decided to remove Halifax and appointed Anthony Eden to replace him as Foreign Secretary. Halifax was offered the Washington placement which he was obliged, in the circumstances, to accept. He held the role until 1 May 1946. Jenkins says he was successful, after a hesitant start. Jenkins concludes his coverage of the cabinet crisis with reference to Churchill's memoirs, written in 1948, in which he "breathtakingly" declared that the question of whether to fight on or not "never found a place in the war cabinet agenda".